आरोग्य लेख (Health Tips) : शरद ऋतूच्या सुरुवातीला अचानक वाढणारा 'तोंडातील अल्सर आणि जीभ लाल होणे' (Mouth Ulcers & Canker Sores): कारणे आणि ५ सोपे उपाय!

 नागपूर, ४ ऑक्टोबर २०२६ - ऑक्टोबर महिन्यातील प्रखर ऊन आणि हवेतील कोरडेपणामुळे शरीरातील 'पित्त आणि वात दोष' अचानक प्रकोपित होतात. जेव्हा पोटातील पचन बिघडते किंवा बद्धकोष्ठतेमुळे आतड्यांमध्ये उष्णता साचून राहते, तेव्हा ही जठराग्नीची उष्णता ऊर्ध्व दिशेने (वरच्या बाजूला) तोंडाकडे सरकते. परिणामी, तोंडाच्या आतील नाजूक त्वचेवर, जिभेवर किंवा ओठांच्या आतील भागावर पांढरट-पिवळसर रंगाचे अत्यंत वेदनादायी फोड येतात. या समस्येला सामान्य भाषेत 'तोंड येणे' किंवा वैद्यकीय भाषेत 'अॅफ्थस अल्सर / कॅंकर सोअर्स' (Mouth Ulcers / Canker Sores) आणि आयुर्वेदात 'मुखपाक' (Mukhapaka) म्हटले जाते.
तोंड आले की तिखट, मीठ लागल्यास डोळ्यांतून पाणी येते, साधे पाणी पितानाही तीव्र आग होते आणि बोलणेही कठीण होऊन बसते.

तोंडातील अल्सर (मुखपाक) ची मुख्य लक्षणे: १. जिभेवर, हिरड्यांवर किंवा गालाच्या आतील त्वचेवर पांढरे, लाल कडा असलेले बारीक फोड येणे. २. जेवताना किंवा गरम चहा-पाणी पिताना तोंडात सुया टोचल्यासारखी असह्य आग होणे. ३. तोंडातून लाळ गळणे, चव बिघडणे आणि दुर्गंधी येणे. ४. पोट साफ न होणे, पोटात जडपणा आणि डोक्याच्या भागात उष्णता जाणवणे.

तोंडातील अल्सरवर मात करण्यासाठी ५ आयुर्वेदिक व सोपे घरगुती नियम: १. शुद्ध कात आणि मधाचा लेप (Khadira & Honey): विड्याच्या पानात वापरला जाणारा शुद्ध कात (खदिर पावडर) १ चमचा मधात मिसळून त्याची पेस्ट तोंडातील फोडांवर लावावी आणि लाळ बाहेर गळू द्यावी. कातामधील कषाय रस तोंडातील जखमा एका दिवसात भरून काढतो. २. दुधाची ताजी साय किंवा देशी तूप: रात्री झोपण्यापूर्वी तोंडातील फोडांवर ताज्या दुधाची साय किंवा गाईचे साजूक तूप लावावे. तुपाचा आणि सायीचा स्निग्ध थंडावा जळजळ तात्काळ शांत करतो. ३. ज्येष्ठमध पाण्याने गुळण्या (Mulethi Decoction): १ चमचा ज्येष्ठमध पावडर १ कप पाण्यात उकळून गाळून घ्यावे. हे पाणी कोमट झाल्यावर दिवसातून ३-४ वेळा तोंडात धरून गुळण्या कराव्यात. ज्येष्ठमध अल्सरच्या जळजळीवर नैसर्गिक पेनकिलरसारखे काम करते. ४. पोट साफ ठेवा (त्रिफळा किंवा गुलकंद): तोंड येण्याचे मुख्य कारण पोटात दडलेले असते. त्यामुळे रात्री झोपताना १ चमचा गुलकंद दुधासोबत घ्यावा किंवा अर्धा चमचा त्रिफळा चूर्ण घ्यावे, जेणेकरून पोट साफ होऊन पोटातील उष्णता शांत होईल. ५. अति-तिखट, गरम आणि तळलेले अन्न पूर्णपणे बंद करा: जोपर्यंत तोंड बरे होत नाही तोपर्यंत गरम चहा, कॉफी, हिरवी मिरची, मसाले, लोणचे आणि लिंबू खाणे टाळावे. जेवणात मुगाची मऊ खिचडी आणि ताकाचा वापर करावा.

• 
  

  • Labels: Health Tips, Mouth Ulcers Relief, Canker Sores October Heat, Mukhapaka Ayurveda, Khadira Honey Remedy, Oral Health, Marathi Health

  • Search Description: Comprehensive Marathi health guide on treating painful mouth ulcers, canker sores, and tongue blisters during October heat using Khadira, licorice, and milk cream.

  • Hashtags: #HealthTips #MouthUlcers #CankerSores #Mukhapaka #OctoberHeat #PittaDosha #OralHealth #AyurvedicRemedies #MarathiHealth