नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक २३ : मैय्येच्या काठावरची लोकस्मृती : आख्यायिका, श्रद्धा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या कथा

नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर चालताना एखाद्या ठिकाणी मंदिर दिसते, एखाद्या दगडाला शेंदूर लागलेला दिसतो, एखाद्या झाडाखाली छोटासा दिवा तेवत असतो आणि एखाद्या गावातील वयोवृद्ध माणूस त्या जागेची कथा सांगू लागतो. नकाशावर त्या ठिकाणाचे नाव दोन ओळींत सापडेल; पण त्या माणसाच्या स्मरणात त्या जागेला कदाचित शंभर कथा असतील.कधी एखाद्या साधूने तिथे मुक्काम केला असे सांगितले जाते. कधी एखाद्या देवतेने गावाचे रक्षण केले, अशी लोकमान्यता असते. कुठे एखाद्या दगडाला पिढ्यान्‌पिढ्या पूजा केली जाते. कुठे एखाद्या घाटाशी एखाद्या संताची आठवण जोडलेली असते. कुठे नर्मदामय्येच्या पाण्याशी एखाद्या कुटुंबाची, एखाद्या वस्तीची किंवा संपूर्ण समाजाची जीवनकहाणी जोडलेली असते.

या सगळ्याला एकत्रित नाव द्यायचे झाले तर ते आहे—लोकस्मृती.
लोकस्मृती म्हणजे फक्त जुन्या गोष्टींचा संग्रह नाही. ती समाजाने स्वतःबद्दल आणि आपल्या भूमीबद्दल जपलेली जिवंत आठवण आहे. लिखित इतिहास एखाद्या राजाचे नाव, एखाद्या युद्धाची तारीख किंवा एखाद्या स्थापत्याची निर्मिती नोंदवू शकतो; पण एका गावातील आजीने नातवाला सांगितलेली कथा त्या गावाला त्या भूमीशी जोडणारे भावनिक नाते जपून ठेवू शकते.
नर्मदा परिक्रमा या अर्थाने केवळ पायांनी केलेली प्रदक्षिणा नाही. ती स्मृतींच्या प्रदेशातून जाणारी यात्राही आहे.

प्रत्येक गावाची नर्मदा आपलीच एक कथा घेऊन उभी असते

नर्मदामय्येच्या काठावरची प्रत्येक वस्ती तिच्या प्रवाहाकडे एकाच नजरेने पाहत नाही. कुणासाठी ती माता आहे, कुणासाठी जीवनाचा आधार, कुणासाठी उपजीविकेची सोबती, कुणासाठी देवस्थान, तर कुणासाठी आपल्या पूर्वजांच्या आठवणींचा केंद्रबिंदू.
म्हणूनच परिक्रमावासी एखाद्या गावात पोहोचतो तेव्हा त्याला नर्मदामय्येची एकच कथा ऐकायला मिळत नाही.
एका घरातील वृद्ध व्यक्ती सांगेल “इथे आमचे आजोबा येऊन बसायचे.”
दुसरा कुणी सांगेल “या टेकडीवर पूर्वी एक साधू राहत होता.”
तिसरा म्हणेल “या घाटाला हे नाव पडण्यामागे अशी गोष्ट आहे.”
चौथा एखादी पुराणातील कथा सांगेल.
या कथांपैकी काहींचा लिखित पुरावा मिळू शकतो. काहींचे संदर्भ प्राचीन धार्मिक साहित्यामध्ये आढळतात. काहींची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी संशोधक तपासू शकतात. पण काही कथा अशाही असतात ज्या मुख्यतः लोकांच्या स्मरणातच जगतात.
इथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्यावा लागतो.

लोकमान्यता ही इतिहासाचा पुरावा नसते; पण ती इतिहासासाठी महत्त्वाची स्मृती असू शकते.

एखाद्या घटनेची तारीख त्या कथेत नसेल. एखाद्या व्यक्तीचे नाव काळानुसार बदलले असेल. एखाद्या ठिकाणाच्या उत्पत्तीबद्दल दोन गावांत दोन वेगळ्या कथा सांगितल्या जात असतील. तरीही त्या कथांमधून समाज त्या भूमीला कसा अर्थ देतो, हे समजते.
नर्मदा परिक्रमेच्या संदर्भात ही बाब अधिक महत्त्वाची ठरते. अलीकडील अभ्यासांमध्ये परिक्रमेचा सांस्कृतिक भूभाग हा केवळ मंदिरांची किंवा तीर्थांची यादी नसून चालणे, थांबणे, ऐकणे, आठवणे आणि सांगणे यांतून तयार होतो, असे मांडले आहे. म्हणजेच परिक्रमावासी एखाद्या गावातून पुढे जातो तेव्हा तो केवळ एक भौगोलिक ठिकाण मागे सोडत नाही. तो एखादी कथा आपल्या स्मरणात घेऊन पुढे जातो. कदाचित पुढच्या मुक्कामावर तोच किस्सा दुसऱ्या परिक्रमावासीला सांगतो. तिथे त्यात एखादा तपशील वाढतो. कुणाच्या स्मरणात एखादा भाग राहतो. कुणी त्याला भक्तीचा अर्थ देतो. कुणी त्यात इतिहास शोधतो. आणि अशा प्रकारे कथा चालत राहते.

ग्रंथातील कथा आणि गावाच्या तोंडची कथा यांच्यामध्ये एक जिवंत पूल असतो

नर्मदामय्येशी संबंधित धार्मिक साहित्याची परंपरा मोठी आहे. स्कंदपुराणातील रेवाखंड, नर्मदा-माहात्म्याशी संबंधित साहित्य आणि इतर धार्मिक संदर्भांनी नर्मदामय्येच्या पवित्र भूगोलाला आकार दिला आहे. परिक्रमेच्या सांस्कृतिक अभ्यासात या ग्रंथपरंपरेचा उल्लेख वारंवार येतो.पण एखादी कथा पुस्तकात लिहिली गेली म्हणूनच ती लोकांच्या जीवनात जिवंत राहत नाही.ती लोकांच्या जगण्यात उतरली, म्हणून ती टिकते.एका गावात एखादी कथा एखाद्या देवळाशी जोडली जाते. दुसऱ्या गावात तिचा संदर्भ एखाद्या डोंगराशी जोडला जातो. तिसऱ्या ठिकाणी तिचे पात्र बदलते. चौथ्या ठिकाणी ती एखाद्या सणाच्या विधीमध्ये दिसते.कथा म्हणजे जणू एक बीज.ग्रंथात त्याचे एक रूप असते.लोकपरंपरेत ते वेगवेगळ्या मातीत रुजते.त्यातून निर्माण होणारी झाडे सारखी नसतात; पण त्यांचा मूळ सांस्कृतिक धागा अनेकदा एकमेकांशी जोडलेला असतो.

याचे एक सुंदर उदाहरण लोककलांमध्ये दिसते. मध्य प्रदेशातील गोंड कलाकार धनैयाबाई यांच्या संदर्भात IGNCAने नोंदवले आहे की बालपणी ऐकलेल्या नर्मदामय्येच्या कथेशी त्यांचे भावनिक नाते निर्माण झाले आणि त्या कथेला त्यांच्या चित्रकलेत स्थान मिळाले. म्हणजे कथा केवळ बोलून सांगितली जात नाही; ती चित्रातही जाते, कलेत जाते, स्मरणात जाते. याच कारणामुळे नर्मदा परिक्रमेच्या मार्गावरची लोककथा ही केवळ “ऐकण्यासाठीची गोष्ट” म्हणून पाहणे अपुरे ठरते.ती एक सांस्कृतिक दस्तऐवज असू शकते.....अर्थात, ऐतिहासिक दस्तऐवज या अर्थाने नव्हे, तर समाजाच्या सामूहिक भावविश्वाचा दस्तऐवज म्हणून.एखादी कथा एखाद्या पिढीला काय महत्त्वाचे वाटत होते, हे सांगते.एखाद्या देवतेशी गावाचे नाते कसे होते, हे दाखवते.एखाद्या स्थानाला पवित्र का मानले गेले, याची कल्पना देते.कधी एखाद्या नदीकाठच्या जागेचे पर्यावरणीय महत्त्वही अशा परंपरेतून अप्रत्यक्षपणे जपले जाते.म्हणूनच लोकस्मृतीकडे केवळ अंधश्रद्धेच्या चष्म्यातून पाहणेही चुकीचे आहे आणि प्रत्येक आख्यायिकेला अक्षरशः इतिहास समजणेही चुकीचे आहे. तिचे खरे मूल्य तिच्या सामाजिक आयुष्यात आहे.

आदिवासी स्मृतींमध्ये नर्मदामय्या : कथा म्हणजे जगण्याचा इतिहास

नर्मदा खोऱ्याची लोकस्मृती समजून घेताना आदिवासी समाजांच्या अनुभवांकडे दुर्लक्ष करता येत नाही.नर्मदा खोऱ्यातील मौखिक इतिहासाच्या विविध नोंदींमध्ये आदिवासी समाजाच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक जीवनात नर्मदामय्येचे स्थान स्पष्टपणे दिसते. अशा नोंदी केवळ धार्मिक कथांपुरत्या मर्यादित नाहीत; त्या गाव, जमीन, शेती, जंगल, उपजीविका, देवस्थाने आणि समुदायाच्या सामूहिक स्मृती यांनाही स्पर्श करतात. ही बाब अत्यंत महत्त्वाची आहे.कारण एखाद्या समाजाकडे त्याचा इतिहास लिहिण्यासाठी पुरेसे दस्तऐवज नसतील, तरी त्याच्याकडे स्मृती असू शकते.ती स्मृती गाण्यात असू शकते.देवाच्या कथेत असू शकते.एखाद्या सणाच्या विधीत असू शकते.जुन्या ठिकाणाच्या नावात असू शकते.वयोवृद्ध व्यक्तीच्या आठवणीत असू शकते. आणि पुढच्या पिढीला सांगितल्या जाणाऱ्या कथेत असू शकते.

नर्मदा खोऱ्याच्या मौखिक इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण करणाऱ्या प्रकल्पाने विविध भाषांमध्ये आणि बोलींमध्ये अनेक मुलाखती नोंदवल्या आहेत. त्या प्रक्रियेत मौखिक इतिहासाच्या मर्यादाही मान्य केल्या आहेत. स्मरणातील बदल, व्यक्तिनिष्ठता आणि काळानुसार आठवणींचे रूपांतर यांसारख्या. तरीही या नोंदी दुर्लक्षित आवाजांना इतिहासाच्या चर्चेत स्थान देतात. यातून एक सुंदर गोष्ट समोर येते.

स्मृती म्हणजे नेहमी अचूक नोंद नसते; पण स्मृतीला स्वतःचा सत्याचा एक प्रकार असतो.

उदाहरणार्थ, एखाद्या वृद्ध व्यक्तीला आपल्या पूर्वजांनी ज्या घाटावर पूजा केली त्याची नेमकी तारीख माहीत नसू शकते. पण त्या घाटाशी आपल्या कुटुंबाचे किती पिढ्यांचे नाते आहे, हे त्याला माहीत असते.इतिहासकार तारीख शोधेल.भूगोलशास्त्रज्ञ स्थान शोधेल.समाजशास्त्रज्ञ सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करेल.पण त्या वृद्धाच्या कथेत त्या जागेचा भावनिक भूगोल सापडेल.नर्मदा परिक्रमा हा असा भावनिक भूगोल अनुभवण्याचा दुर्मीळ मार्ग आहे.परिक्रमावासी जेव्हा चालतो, तेव्हा तो फक्त मंदिरांची नावे जमा करत नाही. त्याला माणसांची नावे भेटतात. गावांच्या आठवणी भेटतात. स्थानिक देवतांच्या कथा भेटतात. कधी विस्थापित झालेल्या गावांची वेदना भेटते. कधी हरवलेल्या जागांची स्मृती भेटते.अशा वेळी नर्मदामय्या फक्त पुढे वाहणारी जलधारा राहत नाही.ती लोकांच्या आठवणी वाहून नेणारी सांस्कृतिक वाहिनी बनते.

कथा बदलतात; पण बदलामध्येही परंपरेचा धागा टिकतो

पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली कथा जसाच्या तशी पुढे जाते, असे क्वचितच घडते.आजोबा ज्या पद्धतीने कथा सांगतात, ती नातू कदाचित तशीच सांगणार नाही.गाव बदलते.भाषा बदलते.रस्ते बदलतात.लोकांचे व्यवसाय बदलतात.कधी एखादे गाव स्थलांतरित होते.कधी एखादे जुने देवस्थान नव्या बांधकामात हरवते.कधी यात्रेकरूंची संख्या वाढते.आणि त्याबरोबर कथेलाही नवे संदर्भ मिळतात.ही बदलण्याची प्रक्रिया परंपरेचा अंत नाही. अनेकदा तीच परंपरेच्या जिवंतपणाची खूण असते.पण या बदलात एक धोका आहे.कथा सांगणारी व्यक्ती गेली आणि कथा लिहून ठेवली नाही, तर कथा हरवू शकते.ज्या जागेचा अर्थ फक्त एका वृद्धाला माहीत होता, ती जागा पुढच्या पिढीला केवळ “जुना दगड” वाटू शकते.ज्या घाटाशी एखाद्या समाजाची स्मृती जोडलेली होती, तिथे नव्या बांधकामानंतर त्या स्मृतीचे नावही उरू शकत नाही.

नर्मदा खोऱ्यातील काही मौखिक इतिहासांच्या नोंदी हेच दाखवतात की विस्थापनासोबत केवळ घरे आणि जमीनच बदलत नाहीत; धार्मिक महत्त्वाच्या जागा आणि त्यांच्याशी संबंधित सांस्कृतिक स्मृतीही तुटू शकतात. म्हणूनच लोककथा जतन करणे म्हणजे केवळ जुन्या गोष्टींचे संग्रहालय तयार करणे नाही.त्याचा अर्थ आहे.....कथा सांगणाऱ्या माणसाचा आवाज जतन करणे.त्याचा अर्थ आहे....कथेचा संदर्भ नोंदवणे.कथा कोणत्या भाषेत सांगितली गेली, हे लक्षात ठेवणे.त्या कथेशी कोणता समुदाय जोडलेला आहे, हे नोंदवणे.कथेचे धार्मिक, सामाजिक किंवा भौगोलिक महत्त्व काय आहे, हे समजून घेणे.आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे....कथेचा इतिहासाशी संबंध आहे असेल तर त्याची स्वतंत्र पडताळणी करणे.आज डिजिटल युगात हे काम अधिक सोपे होऊ शकते. मोबाईलवर एखाद्या वृद्ध व्यक्तीची मुलाखत नोंदवता येते. स्थानाचे छायाचित्र घेता येते. GPS स्थान नोंदवता येते. स्थानिक नावाची ध्वनिमुद्रिका तयार करता येते. कथेचे वेगवेगळे प्रकार एकत्र करता येतात.अशा प्रकारे परिक्रमा करणारा प्रत्येक संवेदनशील प्रवासी एक छोटासा लोकस्मृती दस्तऐवजकर्ता होऊ शकतो.त्याला इतिहासकार होण्याची गरज नाही. फक्त एक नियम पाळावा लागतो....जे ऐकले ते तथ्य म्हणून नव्हे, तर “अमुक व्यक्ती/समुदायाची लोकमान्यता” म्हणून नोंदवावे. ही एक छोटी शिस्त मोठा फरक घडवू शकते.

परिक्रमेच्या शेवटी उरते ती केवळ वाट नव्हे, तर ऐकलेल्या कथांची माळ

नर्मदा परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर परिक्रमावासी आपल्या सुरुवातीच्या ठिकाणी परततो.पायांचा प्रवास पूर्ण होतो.पण स्मृतींचा प्रवास तिथे संपत नाही.त्याच्या मनात कितीतरी चेहरे राहतात.कितीतरी घाट राहतात.कितीतरी झाडे, टेकड्या, मंदिरे, पायवाटा राहतात.आणि त्यांच्यासोबत राहतात....कथा.कुठेतरी एका आजोबांनी सांगितलेली कथा.कुठेतरी एका साधूने सांगितलेली आख्यायिका.कुठेतरी एका आदिवासी कुटुंबाने सांगितलेली आपल्या भूमीची आठवण.कुठेतरी एखाद्या कलाकाराने चित्रातून सांगितलेली नर्मदामय्येची प्रतिमा.या कथा परिक्रमावासीयाच्या वैयक्तिक स्मृतीचा भाग बनतात. याच ठिकाणी परिक्रमेचा आणखी एक अर्थ उलगडतो.नर्मदा परिक्रमा ही एका व्यक्तीची यात्रा असली, तरी तिच्या वाटेवरची स्मृती सामूहिक असते.परिक्रमावासी पुढे जातो; पण कथा त्याच्याबरोबर पुढे जाते.कधी ती दुसऱ्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचते. कधी एखाद्या लेखात येते. कधी छायाचित्राखाली लिहिली जाते. कधी एखाद्या मुलाला सांगितली जाते. आणि अशा रीतीने एका पिढीची आठवण दुसऱ्या पिढीपर्यंत पोहोचते. यात श्रद्धेचे स्थान आहे, पण विवेकाचेही स्थान आहे.एखादी आख्यायिका सुंदर आहे म्हणून ती ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झाली असे मानण्याची गरज नाही.एखाद्या कथेचा पुरावा सापडत नाही म्हणून ती समाजासाठी निरर्थक आहे असेही म्हणता येत नाही.कथा आणि इतिहास यांचे काम वेगळे असते.इतिहास विचारतो....हे कधी घडले? पुरावा काय आहे? लोकस्मृती विचारते....लोकांना हे कसे आठवते? त्यांनी या जागेला अर्थ का दिला? दोन्ही प्रश्न महत्त्वाचे आहेत.नर्मदा परिक्रमेचा सांस्कृतिक अभ्यास करणाऱ्या संशोधनातही लिखित पुराणपरंपरा, तीर्थस्थाने, लोकसंस्कृती, धार्मिक आचार आणि परिक्रमेची चालती परंपरा यांना एकत्र पाहण्याची गरज अधोरेखित केली गेली आहे. म्हणून पुढच्या वेळी एखादा परिक्रमावासी नर्मदामय्येच्या काठावर एखादी जुनी कथा ऐकेल, तेव्हा त्याने ती लगेच “सत्य” किंवा “असत्य” या दोन चौकटींत अडकवण्याची गरज नाही. पहिले शांतपणे ऐकावे. कोण सांगत आहे, हे पाहावे. कथा कोणत्या समुदायाची आहे, हे विचारावे. ती किती पिढ्यांपासून सांगितली जाते, हे जाणून घ्यावे. त्या कथेशी एखादी जागा, परंपरा किंवा सण जोडलेला आहे का, हे पाहावे. आणि शक्य असल्यास तिचे इतर संदर्भही तपासावेत. कारण कधी कधी एखादी कथा आपल्याला भूतकाळातील घटना सांगत नसते. ती आपल्याला भूतकाळाची आठवण वर्तमानकाळात कशी जगते, हे सांगत असते. नर्मदामय्येच्या काठावरची लोकस्मृती अशीच आहे. ती पुस्तकाच्या एका पानावर बंदिस्त नाही. ती घाटाच्या पायरीवर बसलेल्या वृद्धाच्या आवाजात आहे.ती आदिवासी गाण्याच्या सुरात आहे. ती एखाद्या चित्रकाराच्या रंगात आहे. ती एखाद्या मंदिराच्या छोट्याशा आख्यायिकेत आहे. ती विस्थापित गावाच्या स्मरणात आहे. ती परिक्रमावासीच्या वहीत आहे. आणि ती पुढच्या पिढीच्या कानात पुन्हा एकदा जन्म घेण्याची वाट पाहत आहे. म्हणून नर्मदा परिक्रमेची खरी लोकस्मृती जपायची असेल, तर केवळ मोठी मंदिरे, प्रसिद्ध घाट आणि पुराणातील उल्लेख जतन करून भागणार नाही. लहान कथा जपाव्या लागतील. कथा सांगणारी माणसे जपावी लागतील. स्थानिक बोली जपाव्या लागतील. गावांची जुनी नावे जपावी लागतील. विस्मृतीत जाणाऱ्या देवस्थानांची माहिती नोंदवावी लागेल.आणि सर्वांत महत्त्वाचे....प्रत्येक कथेला तिच्या योग्य संदर्भासह जपावे लागेल.कारण नर्मदामय्येची परिक्रमा पूर्ण करून परतणारा परिक्रमावासी शेवटी किती किलोमीटर चालला, यापेक्षा त्याने किती जगण्यांच्या कथा आपल्या स्मरणात घेतल्या, हा प्रश्न अधिक खोल आहे.कदाचित म्हणूनच नर्मदामय्येच्या काठावर कथा कधी संपत नाही.एक पिढी सांगते.दुसरी ऐकते.तिसरी त्यात स्वतःचा अनुभव मिसळते.चौथी पुन्हा ती कथा पुढे नेते.आणि अशा प्रकारे, पाण्यासारखीच स्मृतीही वाहत राहते.तिचे रूप बदलते.तिचा आवाज बदलतो.पण तिचा प्रवाह टिकून राहतो.

नर्मदे हर.

Labels

Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Folk Memory, Oral Tradition, Narmada Folklore, Indian Culture, Pilgrimage, Tribal Heritage, Cultural Memory, Marathi Travel Writing

Search Description

An article exploring the folklore, legends, oral traditions and tribal cultural memories that survive along the Narmada Parikrama route. An empirical essay exploring the social life of the stories associated with Nardamaya, understanding the difference between faith and history.

Hashtags

#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #NarmadaFolklore #FolkMemory #OralTradition #CulturalHeritage #NarmadaValley #TribalCulture #MarathiArticle #NarmadeHar