नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक २२ : मैय्येच्या वाटेवर स्त्री : भीतीच्या पलीकडे स्वतःचा मार्ग शोधताना

नर्मदा परिक्रमेची वाट कोणासाठीही सोपी नाही.
पण एखादी स्त्री जेव्हा या वाटेवर निघते, तेव्हा तिच्या पावलांबरोबर आणखी एक अदृश्य प्रश्न चालत असतो....
“एकटी स्त्री एवढा मोठा प्रवास करू शकते का?”
हा प्रश्न कधी समाज विचारतो.
कधी कुटुंब.
कधी मित्रमैत्रिणी.
कधी नातेवाईक.
आणि अनेकदा हा प्रश्न स्त्री स्वतःलाही विचारते.
कारण नर्मदा परिक्रमा म्हणजे काही दिवसांची सहल नाही. हा दीर्घ प्रवास आहे. हजारो किलोमीटरची वाट, बदलते हवामान, अपरिचित प्रदेश, ग्रामीण भाग, जंगलं, डोंगरउतार, शारीरिक थकवा, अनिश्चित दिनक्रम आणि अनेकदा आपल्या परिचित सामाजिक चौकटीपासून दूर जाण्याचा निर्णय.
पुरुषासाठी हा प्रवास कठीण असतोच.
स्त्रीसाठी त्यात काही अतिरिक्त प्रश्न जोडले जातात.
सुरक्षिततेचा प्रश्न.
स्वच्छतागृहांचा प्रश्न.
मासिक पाळीच्या काळातील व्यवस्थेचा प्रश्न.
आजारी पडल्यास मदतीचा प्रश्न.
अपरिचित ठिकाणी रात्रीचा मुक्काम.
कुटुंबापासून लांब राहण्याची मानसिक तयारी.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं....
“मी हे करू शकते का?”
याचे उत्तर पुस्तकात मिळत नाही.
ते वाटेवर मिळतं.
नर्मदा परिक्रमेचा स्त्रियांचा अनुभव पाहिला तर एक गोष्ट स्पष्ट होते....ही केवळ धार्मिक यात्रा म्हणून स्त्रियांनी स्वीकारलेली वाट नाही. काही महिलांसाठी ती आध्यात्मिक ओढ आहे, काहींसाठी आयुष्याचा प्रयोग, काहींसाठी स्वतःला तपासण्याची संधी, काहींसाठी एखाद्या जीवनघटनेनंतरचा वळणबिंदू, तर काहींसाठी आतापर्यंत स्वतःभोवती उभ्या केलेल्या मर्यादा तपासण्याचा प्रयत्न.
भारती ठाकूर यांच्या परिक्रमेचा संदर्भ याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. नाशिकच्या भारती ठाकूर यांनी दोन मैत्रिणींसह केलेली परिक्रमा पुढे त्यांच्या सामाजिक कार्याशी जोडली गेली आणि नर्मदा किनाऱ्यावरील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांच्या शिक्षणासाठी ‘नर्मदालय’ उभारण्याची प्रेरणा त्यातून मिळाली.
म्हणजे परिक्रमा कधी कधी प्रवास संपल्यावर सुरू होते.
शरीर परत येतं.
पण मनाने घेतलेला निर्णय पुढे आयुष्याचा मार्ग बदलतो.
“एकटी स्त्री एवढा प्रवास कसा करणार?” या प्रश्नापासून प्रवास सुरू होतो
स्त्रीच्या परिक्रमेबद्दल बोलताना पहिला प्रश्न अनेकदा तिच्या श्रद्धेबद्दल नसतो.
तो तिच्या सुरक्षिततेबद्दल असतो.
“कोणी सोबत आहे का?”
“एकटी जाणार आहेस?”
“इतकं चालता येईल का?”
“काही झालं तर?”
“रात्री कुठे राहणार?”
“फोनला नेटवर्क नसेल तर?”
हे प्रश्न चुकीचे आहेत असं नाही.
प्रवासाची सुरक्षितता महत्त्वाचीच आहे.
पण या प्रश्नांमध्ये एक सामाजिक गृहितकही लपलेलं असतं...स्त्रीने अपरिचित प्रदेशात स्वतःहून जाणं म्हणजे धोक्याला आमंत्रण.
याच गृहितकाला नर्मदा परिक्रमेवर निघालेली स्त्री प्रत्यक्ष अनुभवाने तपासते.
२०२५ मध्ये प्रकाशित वृत्तानुसार पुण्यातील ५८ वर्षीय ज्योती भक्त यांनी एकट्याने सायकलवरून सुमारे ३,००० किलोमीटरची नर्मदा परिक्रमा ३४ दिवसांत पूर्ण केली. त्या दररोज साधारण ५० ते ७० किलोमीटर सायकल चालवत होत्या. प्रवासापूर्वी नातेवाईक आणि मित्रांनी त्यांच्या एकट्याने जाण्याबद्दल चिंता व्यक्त केली होती, असे त्या वृत्तात नमूद आहे. 
या उदाहरणाकडे केवळ “एका महिलेने मोठा पराक्रम केला” म्हणून पाहणे सोपे आहे.
पण त्यापेक्षा महत्त्वाचा प्रश्न दुसरा आहे.
तिला सुरुवातीला स्वतःबद्दल काय वाटत होतं?
भीती नव्हती असं म्हणणं कदाचित मानवी अनुभवाला कमी लेखणं होईल.
भीती असते.
पण भीती असणं आणि भीतीमुळे थांबणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
स्त्री जेव्हा पहिल्यांदा घराच्या सुरक्षित चौकटीबाहेर पडते, तेव्हा तिच्यासोबत तिच्या आयुष्यभरातील अनेक शिकवणी चालत असतात.
कुठे जावं.
कधी परतावं.
कोणावर विश्वास ठेवावा.
कुठे सावध राहावं.
कुठे एकटी राहू नये.
कुठे प्रश्न विचारावेत.
कुठे शांत राहावं.
परिक्रमेची वाट या सगळ्या शिकवणींची प्रत्यक्ष परीक्षा घेते.
आणि हळूहळू स्त्री स्वतःची नवीन पद्धत विकसित करते.
ती प्रत्येक परिस्थितीला “धोका” म्हणून पाहत नाही.
पण प्रत्येक परिस्थितीला निष्काळजीपणेही स्वीकारत नाही.
ती निरीक्षण करते.
निर्णय घेते.
चुकते.
शिकते.
पुन्हा निर्णय घेते.
हा स्वायत्ततेचा प्रवास आहे.
शरीराला रोज नवी परीक्षा, पण निर्णय स्वतःचा
नर्मदा परिक्रमेतील स्त्री-अनुभवाचा सर्वांत प्रामाणिक भाग म्हणजे शरीर.
कारण आध्यात्मिक भाषा कितीही सुंदर असली तरी हजारो किलोमीटरचा प्रवास शरीरातूनच घडतो.
पाय दुखतात.
खांदे दुखतात.
उन्हाचा त्रास होतो.
कधी पावसाने कपडे ओले होतात.
कधी थंडी शरीराला जाणवते.
कधी झोप अपुरी राहते.
कधी अन्न वेळेवर मिळत नाही.
कधी शरीराला विश्रांती हवी असते आणि पुढे जायची मानसिक घाई असते.
स्त्रीसाठी शरीराशी संबंधित प्रश्न आणखी गुंतागुंतीचे असू शकतात.
मासिक पाळी हा त्यापैकी एक.
शहरात ज्या गोष्टी सहज उपलब्ध असतात, त्या दीर्घ यात्रेत तितक्या सहज मिळतीलच असं नाही.
स्वच्छ पाणी, स्वच्छतागृह, आवश्यक वैयक्तिक वस्तू, गोपनीयता.....या साध्या वाटणाऱ्या गरजा काही ठिकाणी प्रवासाचा मोठा भाग बनतात.
पण याच अनुभवामुळे स्त्रीला स्वतःच्या शरीराची नवी ओळख होते.
घरात शरीराच्या गरजा अनेकदा दिनक्रमाच्या चौकटीत लपलेल्या असतात.
परिक्रमेवर त्या समोर येतात.
“आज मला विश्रांती हवी आहे.”
“आज एवढंच चालता येईल.”
“हे अन्न मला झेपणार नाही.”
“पाणी पुरेसं प्यायला हवं.”
“आज मुक्काम आधी शोधायला हवा.”
हे निर्णय आध्यात्मिक भाषेत मोठे वाटणार नाहीत.
पण प्रत्यक्षात ते आत्मजागरूकतेचे निर्णय असतात.
स्त्री स्वतःच्या शरीराला ऐकायला शिकते.
हे महत्त्वाचं आहे.
कारण समाज स्त्रीच्या शरीराबद्दल अनेक अपेक्षा ठेवतो.
कधी सौंदर्याच्या.
कधी सहनशीलतेच्या.
कधी मातृत्वाच्या.
कधी त्यागाच्या.
परिक्रमेवर मात्र शरीर एक वेगळीच भाषा बोलतं.
ते म्हणतं....
“माझी मर्यादा मी ठरवेन.”
याचा अर्थ प्रत्येक अडचणीसमोर थांबणं नाही.
उलट, शरीराची मर्यादा समजली की प्रयत्न अधिक शहाणपणाने करता येतो.
पुण्यातील ज्योती भक्त यांच्या सायकल परिक्रमेच्या वृत्तात त्यांनी विविध प्रकारच्या मार्गांवरून प्रवास केल्याचा आणि वाटेत सायकलचे पंक्चर स्वतः दुरुस्त केल्याचा उल्लेख आहे. 
या छोट्या तपशीलाकडे बारकाईने पाहिलं तर त्यात एक मोठा बदल दिसतो.
सायकल पंक्चर झाली.
मदत मिळेपर्यंत थांबण्याऐवजी ती दुरुस्त करण्याची जबाबदारी स्वतः घेण्यात आली.
हा केवळ तांत्रिक कौशल्याचा विषय नाही.
हा “मी हे हाताळू शकते” या भावनेचा विषय आहे.

सुरक्षिततेची चिंता आणि स्वतःवर वाढत जाणारा विश्वास
स्त्रीच्या परिक्रमेवर चर्चा करताना सुरक्षिततेचा विषय भावनिक घोषणांमध्ये हरवून जाऊ नये.
“मैय्या सांभाळते” ही श्रद्धेची भाषा आहे.
ती श्रद्धावान व्यक्तीला मानसिक आधार देऊ शकते.
पण प्रत्यक्ष प्रवासात नियोजन, स्थानिक माहिती, संपर्कव्यवस्था, आरोग्याची काळजी, योग्य वेळेचे निर्णय आणि परिस्थितीचे भान यांनाही तितकंच महत्त्व आहे.
ही दोन्ही जगं परस्परविरोधी नाहीत.
श्रद्धा मनाला आधार देऊ शकते.
व्यवहार बुद्धी प्रवासाला सुरक्षित बनवू शकते.
अनेक महिलांच्या अनुभवांमध्ये सुरुवातीची भीती हळूहळू आत्मविश्वासात बदलत असल्याचा सूर आढळतो. महिलांच्या नर्मदा परिक्रमेवर आधारित स्वतंत्र सामग्रीमध्ये दीर्घ अंतर, बदलतं हवामान आणि निवाऱ्याची अनिश्चितता यांसारख्या आव्हानांचा उल्लेख आहे. 
यातला सर्वांत महत्त्वाचा बदल बाहेर घडत नाही.
तो निर्णय घेण्याच्या पद्धतीत घडतो.
पहिल्या काही दिवसांत.....
“कोणी सांगेल का?”
नंतर.....
“मी पाहते.”
पुढे....
“हा मार्ग योग्य वाटतो.”
आणखी पुढे...
“इथे आज थांबणं चांगलं.”
ही वाक्यं साधी आहेत.
पण स्त्रीच्या स्वावलंबनाच्या प्रवासात त्यांचं महत्त्व मोठं आहे.
परिक्रमा तिला प्रत्येक वेळी धाडसी बनवतेच असं नाही.
कधी ती तिला सावध बनवते.
कधी संयमी.
कधी संशयी.
कधी निरीक्षक.
आणि कधी आवश्यक ठिकाणी ठाम.
धाडस म्हणजे भीती नसणे नाही.
धाडस म्हणजे भीती असूनही परिस्थिती समजून निर्णय घेणे.
ही व्याख्या नर्मदा परिक्रमेतील स्त्रीच्या अनुभवाला अधिक जवळची वाटते.

परिक्रमा करणारी स्त्री : भक्त, प्रवासी की स्वतःचा शोध घेणारी व्यक्ती?
स्त्रीच्या प्रवासाला आपण अनेकदा एका चौकटीत बसवतो.
ती तीर्थयात्रेला गेली तर “भक्त”.
दूरचा प्रवास केला तर “प्रवासी”.
कठीण प्रवास केला तर “धाडसी”.
एकटी गेली तर “असामान्य”.
पण एखादी स्त्री नर्मदा परिक्रमेवर निघते तेव्हा या सर्व ओळखी एकाच वेळी असू शकतात.
ती भक्त असू शकते.
ती प्रवासी असू शकते.
ती आई असू शकते.
ती व्यावसायिक असू शकते.
ती पत्नी असू शकते.
ती मुलगी असू शकते.
ती सामाजिक कार्यकर्ती असू शकते.
आणि या सगळ्यांच्या पलीकडे ती स्वतःची एक स्वतंत्र व्यक्ती असते.
भारती ठाकूर यांचा अनुभव याच कारणामुळे महत्त्वाचा ठरतो.
परिक्रमा संपल्यानंतर त्यातून सामाजिक कार्याची दिशा निर्माण झाली. त्यांनी २००९ मध्ये नोकरी सोडून ‘नर्मदालय’च्या माध्यमातून नर्मदा परिसरातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल मुलांच्या शिक्षणासाठी काम सुरू केले आणि पुढे अनेक कार्यकर्ते या उपक्रमाशी जोडले गेले. 
इथे परिक्रमेचा अर्थ “मी काय मिळवलं?” यापेक्षा “मी परत जाऊन काय करणार?” असा होतो.
हे एक मोठे मानसिक परिवर्तन आहे.

आध्यात्मिक प्रवासाचा शेवट अनेकदा मंदिराच्या उंबरठ्यावर होत नाही
तो समाजात परतल्यावर होतो.
स्त्रीच्या बाबतीत हा बदल आणखी अर्थपूर्ण ठरू शकतो.
कारण परिक्रमा करताना तिने स्वतःची क्षमता तपासलेली असते.
परत आल्यावर तीच क्षमता इतर कामात वापरली जाऊ शकते.
म्हणून काही स्त्रियांसाठी परिक्रमा ही विरक्तीची वाट नसते.
ती उलट अधिक सक्रिय जीवनाची तयारी बनते.
ही बाब नर्मदा परिक्रमेच्या स्त्री-अनुभवाला एक वेगळी दिशा देते.
परतल्यानंतर बदलते ती केवळ स्त्री नाही, तिच्याबद्दलची दृष्टीही बदलते
परिक्रमा पूर्ण करून स्त्री घरी परतते.ट
लोक तिला पाहतात.
“कशी झाली यात्रा?”
“किती दिवस लागले?”
“काय अनुभव आले?”
“खूप त्रास झाला का?”
हे प्रश्न अपेक्षित आहेत.
पण काही प्रश्न तिच्या मनात असतात.
“मी निघण्यापूर्वी जशी होते, तशीच परत आले आहे का?”
कदाचित नाही.
तिने स्वतःबद्दल काही नवीन शिकलेलं असतं.
तिने भीती हाताळली असते.
अपरिचित परिस्थिती स्वीकारली असते.
शारीरिक थकवा सहन केला असतो.
निर्णय घेतले असतात.
काही निर्णय चुकीचेही झाले असतील.
पण ते स्वतःचे होते.
ही जाणीव महत्त्वाची आहे.
कारण स्त्रीच्या आयुष्यात अनेक निर्णय तिच्यासाठी इतर लोक घेत असतात.
कधी कुटुंब.
कधी समाज.
कधी परिस्थिती.
कधी सुरक्षिततेची गरज.
कधी आर्थिक वास्तव.
परिक्रमा या सगळ्यांपासून कायमची मुक्तता देत नाही.
पण काही काळासाठी ती स्त्रीला स्वतःच्या निर्णयांसोबत एकटी उभी करते.
आणि तिथे एक वेगळा आत्मविश्वास जन्माला येतो.
हा आत्मविश्वास गर्जना करत नाही.
तो शांत असतो.
तो म्हणतो.....
“मी घाबरू शकते.”
“मला थकवा येऊ शकतो.”
“मला मदत लागेल.”
“मला काही गोष्टी माहीत नसतील.”
“पण निर्णय घेण्याची क्षमता माझ्यात आहे.”
ही भावना कोणत्याही मोठ्या आध्यात्मिक दाव्यापेक्षा अधिक ठोस आहे.
स्त्रियांच्या नर्मदा परिक्रमेवर उपलब्ध सामग्रीत एक महत्त्वाचा विरोधाभास दिसतो.
एका बाजूला परिक्रमा म्हणजे श्रद्धा, समर्पण आणि आध्यात्मिक साधना म्हणून मांडली जाते.
दुसऱ्या बाजूला प्रत्यक्ष अनुभवांमध्ये अत्यंत व्यवहार्य प्रश्न असतात...रस्ता, अंतर, हवामान, शरीर, निवारा, आरोग्य, सुरक्षितता आणि निर्णय.
या दोन बाजू एकमेकांना नाकारत नाहीत.
उलट, त्यांच्यातून स्त्रीचा परिक्रमा-अनुभव अधिक पूर्ण होतो.
श्रद्धा तिला का निघायचं हे सांगू शकते.
पण वाट कशी चालायची, हे तिला स्वतः शिकावं लागतं.
आस्था तिला धीर देऊ शकते.
पण थकलेल्या पायाला विश्रांती देण्याचा निर्णय तिलाच घ्यावा लागतो.
मैय्येवर विश्वास ठेवता येतो.
पण पाण्याची बाटली भरून ठेवण्याची जबाबदारीही तिचीच असते.
यात विरोधाभास नाही.
हीच यात्रेची परिपक्वता आहे.
आणि कदाचित स्त्रीच्या नर्मदा परिक्रमेची खरी ताकदही इथेच आहे.
ती स्वतःला देवत्व देत नाही.
ती स्वतःला असहायही मानत नाही.
ती एका मोठ्या परंपरेत पाऊल ठेवते.
त्या परंपरेचा आदर करते.
पण प्रत्येक पुढचं पाऊल स्वतःच्या पायाने टाकते.
म्हणून स्त्रीची नर्मदा परिक्रमा केवळ “महिलेने केलेली कठीण यात्रा” म्हणून सांगणे अपुरे ठरेल.
ती त्यापेक्षा मोठी कथा आहे.
ही स्वनिर्णयाची कथा आहे.
ही भीतीशी संवाद साधण्याची कथा आहे.
ही शरीराच्या मर्यादा समजून घेण्याची कथा आहे.
ही स्वतःच्या क्षमतेवर हळूहळू विश्वास ठेवण्याची कथा आहे.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे.....
ही स्त्रीला “कुणाची तरी मुलगी, पत्नी, आई किंवा बहीण” या ओळखींच्या पलीकडे स्वतःकडे पाहण्याची संधी देणारी कथा आहे.
नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर तिच्यासोबत तिचं कुटुंब नसू शकतं.
ओळखीची माणसं नसू शकतात.
कधी फोनही नसू शकतो.
पण प्रत्येक दिवसाच्या शेवटी तिच्यासोबत एक व्यक्ती असते....
ती स्वतः.
आणि हजारो किलोमीटरच्या प्रवासात स्वतःसोबत जगायला शिकणं, स्वतःच्या भीतीला ओळखणं, स्वतःच्या शरीराचं ऐकणं आणि स्वतःच्या निर्णयावर उभं राहणं....
याहून मोठी परिक्रमा कोणती?
कदाचित म्हणूनच नर्मदा परिक्रमेवरून परतणारी स्त्री फक्त एक प्रवास पूर्ण करून परतत नाही.
ती स्वतःबद्दलची एक जुनी समज मागे ठेवून येते.
“मी हे करू शकणार नाही.”
या वाक्याची जागा कदाचित एका शांत वाक्याने घेतलेली असते....
“गरज पडली तर मी मार्ग शोधू शकते.”
ही गर्वाची घोषणा नसते.
हा अनुभवातून आलेला विश्वास असतो.
आणि तो विश्वास पुढे तिच्या आयुष्यात कुठे-कुठे वापरला जाईल, हे तिलाही कदाचित माहीत नसतं.
म्हणून नर्मदा परिक्रमेच्या स्त्रीकथेचा शेवट परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर होत नाही.
तो तिच्या पुढच्या निर्णयापासून सुरू होतो.
कदाचित एखाद्या सामाजिक कामात.
कदाचित एखाद्या नव्या प्रवासात.
कदाचित कुटुंबातील एखादा महत्त्वाचा निर्णय घेताना.
कदाचित दुसऱ्या एखाद्या स्त्रीला “तू हे करू शकतेस” असं सांगताना.
आणि कदाचित अगदी शांतपणे स्वतःच्या आयुष्याकडे पाहताना.
मैय्येच्या काठावर तिने हजारो पावलं टाकली असतील.
पण परतताना तिच्या मनात एक नवीन वाट तयार झालेली असते.
जिथे भीती आहे, तिथे निर्णयही असू शकतो.
जिथे प्रश्न आहे, तिथे उत्तर शोधण्याची ताकदही असू शकते.
आणि जिथे वाट अपरिचित आहे, तिथे पहिलं पाऊल स्वतः टाकता येऊ शकतं.
नर्मदे हर.


Labels: Narmada Parikrama, Women Pilgrims, Narmada Maiya, Women Travellers, Spiritual Journey, Women Empowerment, Pilgrimage, Marathi Travel Writing, Indian Pilgrimage, Narmade Har

Search Description: Explore the distinct experience of women undertaking Narmada Parikrama the challenges of long-distance pilgrimage, safety, physical endurance, independence, decision-making and personal transformation.

Hashtags: #NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #WomenPilgrims #WomenTravellers #NarmadeHar #SpiritualJourney #Pilgrimage #WomenEmpowerment #MarathiLiterature #NarmadaYatra