गणेशोत्सवाआधी पुण्यात ‘DJ’चा आवाज ऐरणीवर; नागरिकांचा बंदीचा आग्रह, मंडळांचा ‘टार्गेटिंग’चा आरोप

पुणे : पुणे शहरामध्ये दरवर्षी अत्यंत थाटामाटात आणि पारंपरिक उत्साहात साजरा होणारा गणेशोत्सव यंदा मात्र उत्सवाच्या काही आठवड्यांपूर्वीच एका मोठ्या वादाच्या भोवऱ्यात सापडला आहे. गणेशोत्सवातील मिरवणुकांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या 'डीजे' (DJ) आणि अवाजवी क्षमतेच्या ध्वनिव्यवस्थेमुळे (Sound Systems) निर्माण होणाऱ्या ध्वनीप्रदूषणाचा प्रश्न पुन्हा एकदा तीव्रतेने समोर आला आहे. शहरातील गुडलक चौक आणि अभियांव चौक परिसरात शेकडो नागरिकांनी एकत्र येत मोठ्या आवाजातील डीजे सिस्टीमवर कडक निर्बंध लादण्याची मागणी करत आंदोलन छेडले. विसर्जन मिरवणुकीच्या काळात निर्माण होणाऱ्या अत्यंत तीव्र ध्वनीपातळीमुळे ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि रुग्णांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होत असून, काहींना तर दोन-तीन दिवस शहर सोडून अन्यत्र राहावे लागत असल्याचा दावा या आंदोलकांनी केला आहे.

नागरिकांनी घेतलेली ही आक्रमक भूमिका गणेशोत्सवाच्या किंवा धार्मिक परंपरेच्या विरोधात नसून, केवळ आरोग्यास घातक ठरणाऱ्या अति-आवाजाच्या (Excessive Sound) विरोधात असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे. शहराच्या मध्यवर्ती भागातील निवासी क्षेत्रांमध्ये राहणाऱ्या रहिवाशांसाठी विसर्जन मिरवणुकीतील ध्वनीपातळी ही गेल्या काही वर्षांत एक मोठी समस्या बनली आहे. ध्वनीची तीव्रता मानवी सहनशीलतेच्या पार जात असल्याने आणि त्यामुळे निर्माण होणाऱ्या कंपनांमुळे (Vibrations) वैद्यकीय समस्या उद्भवत असल्याने, प्रशासनाने यावर कठोर आणि ठोस उपाययोजना करावी अशी तीव्र भावना या आंदोलनाच्या माध्यमातून व्यक्त झाली आहे.

दुसऱ्या बाजूला, पुण्यातील नामांकित गणेश मंडळांच्या प्रतिनिधींनी या पूर्ण बंदीच्या मागणीवर जोरदार आक्षेप नोंदवला आहे. संपूर्ण डीजे संस्कृतीला अथवा ध्वनिव्यवस्थेला जबाबदार धरून बंदी घालणे हे निवडक लक्ष्यीकरण (Selective Targeting) असल्याचा दावा काही मंडळांच्या पदाधिकाऱ्यांनी केला आहे. गणेशोत्सव हा बहुजनांचा आणि बहुसांस्कृतिक असा लोकोत्सव आहे; त्यामुळे प्रशासनाच्या सर्व नियमांचे आणि मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करूनच उत्सव साजरा करण्याची तयारी मंडळांनी दर्शवली आहे. प्रसंगी उच्च क्षमतेची आणि केवळ हादरे देणारी 'प्रेशर-मिड' (Pressure-Mid) तसेच 'प्लाझमा' (Plasma) यांसारखी आधुनिक ध्वनी उपकरणे टाळण्यास अनेक प्रमुख मंडळे तयार झाली आहेत. त्यामुळे यंदाच्या उत्सवात डीजेवर पूर्णपणे बंदी येते की नियंत्रित ध्वनिव्यवस्थेच्या माध्यमातून सुवर्णमध्य काढला जातो, याकडे संपूर्ण राज्याचे लक्ष लागले आहे.

ध्वनीप्रदूषणाची कायदेशीर बाजू विचारात घेतली असता, भारतामध्ये 'ध्वनी प्रदूषण (नियंत्रण आणि नियमन) नियम २०००' (Noise Pollution Regulation and Control Rules 2000) अंतर्गत विविध क्षेत्रांसाठी ध्वनीची तीव्रता निश्चित करण्यात आलेली आहे. या कायद्यानुसार निवासी क्षेत्रामध्ये (Residential Zone) दिवसाची कमाल ध्वनीमर्यादा ५५ डेसिबल (dB) आणि रात्रीची मर्यादा ४५ डेसिबल इतकी निश्चित आहे. तसेच कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणी लाऊडस्पीकर किंवा ध्वनिवर्धक वापरण्यासाठी स्थानिक पोलिसांची पूर्वपरवानगी घेणे बंधनकारक असते. सामान्य परिस्थितीत रात्री १० ते सकाळी ६ या वेळेत ध्वनिवर्धकांच्या वापरावर पूर्णपणे बंदी असते, परंतु सणांच्या काळात राज्य सरकारला वर्षातील ठराविक दिवसांसाठी काही अटींवर रात्री १२ वाजेपर्यंत सवलत देण्याचा अधिकार प्राप्त असतो.

परंतु प्रत्यक्षात पुण्यातील विसर्जन मिरवणुकांमध्ये नोंदवली गेलेली ध्वनीपातळी या सर्व कायदेशीर मर्यादांचे उल्लंघन करणारी ठरली आहे. शासकीय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या नोंदींनुसार, गेल्या काही वर्षांतील लक्ष्मी रस्त्यावरील ध्वनीमापन अत्यंत चिंताजनक आकडेवारी समोर आणते. सन २०२५ मधील विसर्जन मिरवणुकीदरम्यान लक्ष्मी रस्त्यावरील १० प्रमुख ठिकाणी सरासरी ध्वनीपातळी ९२.६ डेसिबल नोंदवली गेली होती. बेलबाग चौकात ही सरासरी ९८.८ डेसिबलवर पोहोचली होती, तर कुंटे चौकामध्ये ध्वनीची कमाल पातळी १११.८ डेसिबल इतकी धोकादायक नोंदवली गेली. यापूर्वी २०२४ मध्ये या भागात सरासरी ९४.८ डेसिबल आणि २०२३ मध्ये तब्बल १०१.२ डेसिबल इतक्या प्रचंड आवाजाची नोंद झाली होती. वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, ८५ डेसिबलपेक्षा जास्त आवाजात दीर्घकाळ राहिल्यास ऐकण्याची क्षमता कमी होणे, उच्च रक्तदाब आणि मानसिक तणाव असे गंभीर आजार उद्भवू शकतात.

या समस्येची गांभीर्याने दखल घेताना उच्च न्यायालयानेही वेळोवेळी कठोर निर्देश दिले आहेत. पुणे पोलीस आयुक्तांच्या विरोधात मुंबई उच्च न्यायालयात (Bombay High Court) दाखल झालेली अवमान याचिका (Contempt Petition) या न्यायालयीन संघर्षाचे गांभीर्य स्पष्ट करते. याचिकाकर्त्यांनी ऑगस्ट २०२४ मध्ये न्यायालयाने दिलेल्या ध्वनीप्रदूषण रोखण्याच्या निर्देशांची प्रभावी अंमलबजावणी पुणे पोलिसांकडून झाली नसल्याचा आरोप केला आहे. अर्थात, हा केवळ एक न्यायालयीन आरोप असून त्यावर अद्याप कोणतीही दोषसिद्धी झालेली नाही. पोलीस प्रशासनाने यावर स्पष्टीकरण देताना म्हटले आहे की, पोलीस प्रशासन गणेश मंडळांशी सातत्याने संवाद साधत असून, नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर वेळोवेळी कायदेशीर कारवाई केली जात आहे.

या पार्श्वभूमीवर, उच्च आणि तंत्रशिक्षण मंत्री चंद्रकांत पाटील यांनी देखील गणेश मंडळांना अत्यंत संवेदनशीलतेने आवाहन केले आहे. उत्सवाचा आनंद घेताना नागरिकांच्या आरोग्याला कोणतीही बाधा पोहोचणार नाही, कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्न निर्माण होणार नाही तसेच डीजे आणि लेझर बीमचा (Laser Beams) अवाजवी वापर टाळला जावा, असे त्यांनी स्पष्ट केले. मात्र, हे एक प्रशासकीय व राजकीय पातळीवरील आवाहन असल्याने त्याला कायदेशीर बंदीचा (Statutory Ban) दर्जा प्राप्त होत नाही. त्यामुळे या आवाहन आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी यामध्ये मोठी दरी राहण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

पुणे पोलीस दलाने या वादावर तोडगा काढण्यासाठी गणेश मंडळांच्या प्रतिनिधींसोबत बैठकांचे सत्र सुरू केले आहे. पोलीस प्रशासनाकडून मंडळांसमोर एक व्यावहारिक पर्याय ठेवण्यात आला आहे, ज्यानुसार एका मिरवणूक रथासोबत केवळ 'चार बेस (Bass) आणि चार टॉप (Top)' स्पीकर्स वापरण्याची मुभा देण्यात यावी. वृत्तांनुसार, शहरातील सुमारे ८० टक्के गणेश मंडळांनी या मर्यादित ध्वनिव्यवस्थेच्या पर्यायाला सकारात्मक प्रतिसाद दर्शवला आहे. मात्र, हा केवळ संवादातून आलेला एक प्रस्ताव असून, त्याला अजूनही अंतिम कायदेशीर आदेशाचे स्वरूप प्राप्त झालेले नाही.

आरोग्य क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि पर्यावरणप्रेमींच्या मते, हा प्रश्न केवळ डीजेवर बंदी घालण्यापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण सार्वजनिक स्वच्छता आणि नागरी आरोग्याशी (Public Health) जोडलेला आहे. सण-उत्सव हे समाजाला एकत्र आणण्यासाठी असतात, त्रस्त करण्यासाठी नाहीत. त्यामुळे उत्सवाचा सांस्कृतिक आणि पारंपारिक वारसा जपतानाच, ध्वनीच्या वैज्ञानिक मर्यादांचे पालन करणे ही काळाची गरज बनली आहे. ढोल-ताशा पथके ही पुण्याची एक स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख आहे, परंतु त्यांच्याही आवाजाची पातळी नियंत्रणात राहणे तितकेच महत्त्वाचे मानले जाते.

निष्कर्ष स्वरूपात, पुण्यातील आगामी गणेशोत्सवातील मुख्य आव्हान हे डीजे ठेवायचा की नाही, यापेक्षाही अधिक व्यापक आहे. सार्वजनिक उत्सवाचा उत्साह आणि धार्मिक भावना अबाधित ठेवून, कायद्याने आखून दिलेली ध्वनीमर्यादा प्रत्यक्षात कशी लागू केली जाणार? रस्त्यावरील ध्वनीचे अचूक मोजमाप कोण आणि कसे करणार? आणि नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर वेळेत कठोर कारवाई होणार का? हे प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहेत. प्रशासन, नागरिक आणि गणेश मंडळे यांनी एकमेकांवर आरोप-प्रत्यारोप करण्याऐवजी, संयम आणि समन्वयाचा मार्ग स्वीकारून कायदेशीर चौकटीत उत्सव साजरा करणे, हाच या समस्येवरचा एकमेव शाश्वत मार्ग ठरू शकतो.

LABELS: Pune News, Ganesh Utsav 2026, DJ Ban Pune, Noise Pollution, Pune Police, High Court, Public Health, Festival Rules, Maharashtra News, Sound System Controversy

SEARCH DESCRIPTION: In Pune, before Ganeshotsav, a dispute broke out between citizens and circles over the sound of the DJ. Detailed news analysis of regulations, court directives and administrative options.

HASHTAGS: #PuneGaneshUtsav #DJBan #NoisePollution #PuneNews #Ganeshotsav2026 #HighCourt #SoundPollution #Maharashtra #PunePolice #PublicHealth #FestivalRules #Gokulkhabar