संयम अहवालामुळे पुण्यातील तरुणाईतील वाढत्या व्यसनाधीनतेवर झळझळीत प्रकाशझोत

 

स्वप्ने पाहणे हा तरुणपणाचा जन्मसिद्ध अधिकार आहे. कोणी इंजिनियर व्हायचे स्वप्न पाहतो, कोणी डॉक्टर, कोणाला चित्रपटसृष्टीत नाव करायचे असते. पुण्यासारख्या शैक्षणिक राजधानीत देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लाखो तरुण याच स्वप्नांच्या पाठीशी धावत येतात. मात्र या स्वप्नांच्या आणि वास्तवाच्या दरम्यान एक भयाण दरी रुंदावत चाललेली आहे. ती दरी आहे व्यसनाधीनतेची. मद्य, तंबाखू, अमली पदार्थ आणि आता डिजिटल जगाचे व्यसन — या साऱ्यांनी मिळून पुण्याच्या तरुण पिढीच्या भवितव्यावर एक काळी छाया पसरवली आहे. याच संकटाचे ठोस, पुराव्यावर आधारित चित्रण करतो तो अहवाल म्हणजे — 'SAIYAM: The Status of Vulnerability to Addiction.'

पुणे शहर पोलीस आयुक्तालयाने एप्रिल २०२६ मध्ये हा अहवाल प्रकाशित केला आणि संपूर्ण पुण्यात एकच खळबळ उडाली. ताराचंद रामनाथ सेवा ट्रस्ट आणि ज्ञान प्रबोधिनीच्या प्रज्ञा मानस संशोधिका विभागाने संयुक्तपणे हे संशोधन केले. हा केवळ एक सरकारी अहवाल नाही — तो एक आरसा आहे, ज्यात पुण्याच्या किशोरवयीन आणि तरुण मुलांचे वास्तव प्रतिबिंबित होते. आणि हे प्रतिबिंब पाहण्याचे धाडस आपण समाज म्हणून दाखवायलाच हवे.

संशोधनाची पार्श्वभूमी — कोण, कसे आणि का?

'संयम' अहवाल तयार करण्यामागे एक स्पष्ट दृष्टी होती — केवळ गुन्हेगारीच्या नजरेतून व्यसनाकडे न पाहता, ते एक सार्वजनिक आरोग्याचे संकट म्हणून ओळखणे. पोलीस आयुक्त अमितेश कुमार यांनी या अहवालाच्या प्रकाशन सोहळ्यात स्पष्ट सांगितले की तरुणांना व्यसनापासून वाचवणे हे केवळ पोलिसांचे काम नाही; त्यासाठी शाळा, कुटुंब, समुदाय आणि संस्था यांनी एकत्रितपणे काम करायला हवे. हा संदेश सुद्धा या अहवालाइतकाच महत्त्वाचा आहे.

संशोधन २०२४-२५ या शैक्षणिक वर्षात करण्यात आले. यात पुणे शहरातील १३ ते २२ वयोगटातील तब्बल १,८८७ किशोरवयीन आणि तरुणांचा सहभाग होता. शिवाय ७७ प्रौढ व्यक्तींचे अनुभव नोंदवण्यात आले — यात पालक, शिक्षक, समुपदेशक, डॉक्टर आणि सामाजिक तज्ज्ञ यांचा समावेश होता. अहवालाने पाच प्रमुख व्यसनांवर लक्ष केंद्रित केले — मद्यपान, तंबाखू, अमली पदार्थ, एनर्जी ड्रिंक्स आणि डिजिटल व्यसन. विशेष म्हणजे, हे संशोधन केवळ वर्तनाचा अभ्यास करत नाही, तर तरुण मुले व्यसनाकडे का वळतात, त्यांचे भावनिक नियमन कसे होते, आणि त्यांच्या भोवतालचे सामाजिक वातावरण कसे आहे — या सर्व घटकांचा सखोल अभ्यास यात करण्यात आला आहे.

मद्यपान — सहा पैकी एक किशोर

अहवालातील पहिला धक्कादायक निष्कर्ष म्हणजे पुण्यातील सर्वेक्षणातील प्रत्येक सहा किशोरवयीन मुलांपैकी एकाने तरी किमान एकदा मद्यपान करून पाहिले आहे. हे आकडे वाचताना आपण विसरतो की हे कोणी गुन्हेगार नाहीत — हे शाळेत जाणारी, परीक्षा देणारी, आईबाबांचे लाडके मुलगे आहेत. पण एकदा चव घेतली की व्यसनाचे जाळे हळूहळू आवळते. मद्यपानाचे सर्वात मोठे धोकादायक वैशिष्ट्य म्हणजे ते सामाजिक मान्यताप्राप्त आहे. पार्टी, समारंभ, यश साजरे करणे — या सगळ्यात मद्यपान किती सहज सामावले जाते. तरुण मुले हे पाहतात, अनुकरण करतात आणि मग सवय लागते.

राष्ट्रीय स्तरावर बघता, २०१९ च्या केंद्रीय सर्वेक्षणानुसार भारतात सुमारे १६ कोटी लोक मद्याचे सेवन करतात आणि त्यापैकी ५.२ टक्के व्यक्ती थेट मद्यावर अवलंबून आहेत. पुण्यासारख्या महानगरात, जिथे उत्सवप्रियता आणि सामाजिक दबाव दोन्ही जास्त आहेत, हे प्रमाण आणखीच चिंताजनक आहे. किशोरवयीन मुलांमध्ये मद्यपानाची सुरुवात जितकी लवकर होते, तितके भविष्यात व्यसनाधीन होण्याचे धोके अधिक असतात हे वैद्यकीय तज्ज्ञांनी वारंवार सांगितले आहे.

तंबाखू — माहिती असूनही व्यसन

'संयम' अहवालातील सर्वात विरोधाभासी निष्कर्ष म्हणजे — सुमारे ४०% किशोरवयीन विद्यार्थ्यांनी तंबाखूचा वापर केल्याचे मान्य केले, आणि यातील बहुसंख्यांना तंबाखूचे नुकसान माहीत आहे. म्हणजे ज्ञान आहे, पण जे ऐकायला मिळते त्याचे वर्तनात रूपांतर होत नाही. हा फरक महत्त्वाचा आहे — जनजागृती केवळ माहिती देण्यापुरती मर्यादित असते, परंतु वर्तन बदल होण्यासाठी त्याहून खोल मनोवैज्ञानिक कामगिरीची गरज असते.

भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा तंबाखू उत्पादक आणि ग्राहक देश आहे. १३ ते १८ वयोगटातील किशोरवयीन मुलांमध्ये तंबाखूच्या वापराचे प्रमाण १८.५ टक्क्यांपर्यंत असल्याचे राष्ट्रीय आरोग्य सर्वेक्षणातून समोर आले आहे, आणि यातील निम्म्याहून अधिकांनी वयाच्या दहाव्या वर्षाआधीच तंबाखूचा पहिला स्पर्श अनुभवला. हे वाचून थक्क होण्यासारखे आहे. पुण्यात तंबाखू उत्पादनांच्या जाहिराती, सिगरेट आणि गुटख्याची सहज उपलब्धता आणि समवयस्कांचा दबाव — या तिन्ही गोष्टी मिळून एक घातक त्रिकोण तयार करतात.

शाळांच्या जवळ पान-टपऱ्या, गुटखा विकत घेण्यावर कायदेशीर बंदी असूनही त्याची उपलब्धता, आणि तंबाखूच्या वापराला 'स्टाइल' म्हणून वागवणारी चित्रपट-मालिकांची संस्कृती — हे सारे तरुणांना चुकीच्या दिशेने ढकलते. 'संयम' अहवालाने हे स्पष्टपणे मांडले आहे की केवळ कायदा कडक केल्याने ही समस्या सुटणार नाही; भावनिक सक्षमता आणि आत्मनिर्भरता विकसित करणे हाच खरा उपाय आहे.

अमली पदार्थ — परिसरात सहज मिळतात

'संयम' अहवालाने उघड केलेली सर्वात गंभीर बाब म्हणजे — सुमारे २०% विद्यार्थ्यांनी सांगितले की त्यांच्या परिसरात ड्रग्स सहजपणे उपलब्ध आहेत. हे केवळ एक सर्वेक्षणातील आकडे नाहीत — हे एक सामाजिक अपयशाची जाहीर कबुली आहे. जेव्हा पाचपैकी एक विद्यार्थी सांगतो की त्याच्या आजूबाजूला ड्रग्स मिळतात, तेव्हा प्रश्न निर्माण होतो — आपण खरोखर आपल्या मुलांना सुरक्षित वातावरण देतो का?

भारतात अमली पदार्थांचे व्यसन झपाट्याने वाढत असून संयुक्त राष्ट्रांच्या अंदाजानुसार देशातील ड्रग-अब्यूज पीडितांमध्ये २० वर्षांखालील व्यक्तींचे प्रमाण किमान १३ टक्के आहे. गेल्या आठ वर्षांत भारतात अमली पदार्थांच्या सेवनात ७० टक्के वाढ झाल्याचे नोंदवण्यात आले आहे. महाराष्ट्र हा अशा 'असुरक्षित' जिल्ह्यांच्या यादीत आहे, ज्यात पुणे, मुंबई, नाशिक, नागपूर यांचा समावेश आहे. 'नशा मुक्त भारत' उपक्रमाने याच जिल्ह्यांना प्राधान्याने लक्ष्य केले आहे.

शाळांच्या परिसरात ड्रग्सची विक्री करणारे पेडलर, शाळेत 'नवख्या' विद्यार्थ्यांना व्यसनाच्या जाळ्यात ओढणारे दलाल — हे वास्तव पुण्यातही आहे. 'संयम' अहवालाने नमूद केले आहे की अपुऱ्या संरक्षण व्यवस्थेमुळे शाळांच्या आसपास ड्रग पेडलर सहज पोहोचतात. याला आळा घालण्यासाठी पोलीस गस्त वाढवणे, सामाजिक जाळे तयार करणे आणि पालक-शिक्षक-विद्यार्थी यांच्यातील संवादाची परंपरा रुजवणे या गोष्टी आवश्यक ठरतात.

एनर्जी ड्रिंक्स — 'कूल' दिसण्याचे नवे विष

आधुनिक काळाने एक नवे व्यसन आणले आहे — एनर्जी ड्रिंक्स. रंगीबेरंगी डब्यांमध्ये विकले जाणारे, 'ताजेतवाने' वाटायला लावणारे हे पेय खरे तर अतिशय जास्त कॅफेन आणि साखर यांनी भरलेले असते. परीक्षेच्या काळात रात्र जागून अभ्यास करण्यासाठी, खेळताना 'परफॉर्मन्स' वाढवण्यासाठी किंवा फक्त 'स्टाइल' म्हणून — तरुण मुले हे आकर्षक डब्यांतील पेय सहज रिचवतात. 'संयम' अहवालाने एनर्जी ड्रिंक्सला स्वतंत्र व्यसनाचे स्वरूप देऊन त्याचाही समावेश केला, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

जागतिक आरोग्य संघटना आणि बालरोगतज्ज्ञ यांनी वारंवार सावधान केले आहे की किशोरवयीन मुलांसाठी एनर्जी ड्रिंक्स धोकादायक आहेत. झोप विस्कळीत होणे, हृदयाच्या ठोक्यांमध्ये अनियमितता, उच्च रक्तदाब, चिंता आणि नैराश्य — या साऱ्या समस्या एनर्जी ड्रिंक्सच्या अतिवापराशी जोडल्या गेल्या आहेत. पण टीव्हीवरील झळाळत्या जाहिराती, ब्रँड अँबेसेडर म्हणून क्रीडापटू — यामुळे हे पेय 'हानिकारक' वाटत नाही.

डिजिटल व्यसन — नव्या युगाचे नवे संकट

'संयम' अहवालातील सर्वात विचारप्रवर्तक आणि काळाशी सुसंगत निष्कर्ष म्हणजे डिजिटल व्यसन. २० ते २२ वयोगटातील तब्बल ६०% तरुण दररोज तीन ते सहा तास स्क्रीनवर घालवत आहेत आणि किशोरवयीन मुलांपैकी जवळपास एक तृतीयांश मुलांमध्ये डिजिटल व्यसनाची ठळक लक्षणे आढळत आहेत. हा आकडा वाचताना आपल्याला स्वतःच्या घराकडेही एक दृष्टी टाकायला हवी.

जेवणाच्या टेबलवर मोबाईल, शाळेतून परत आल्यावर थेट यूट्यूब, रात्री उशिरापर्यंत इन्स्टाग्राम स्क्रोल करणे — हे आपण कुठेतरी 'सामान्य' मानायला लागलो आहोत. पण हे सामान्य नाही. सोशल मीडियाची रचनाच अशी आहे की ती मेंदूतील डोपामिनचे व्यसन निर्माण करते. 'लाईक' मिळाले की एक छोटा आनंद, 'लाईक' नाही मिळाले की चिंता — हे चक्र तरुण मुलांच्या आत्मसन्मानाशी जुळत जाते. दुसऱ्यांचे झगमगाटी आयुष्य पाहून स्वतःच्या आयुष्याबद्दल न्यूनगंड वाटायला लागतो. या भावनिक रिकामेपणातूनच पुढे इतर व्यसनांकडे वाटचाल होण्याची शक्यता वाढते.

कोविड-१९ महामारीनंतर डिजिटल व्यसनाने वेग घेतला. ऑनलाइन शिक्षण, सोशल अलगपणा आणि वाढलेला स्क्रीन वेळ यांनी मिळून एक गंभीर संकट निर्माण केले. 'संयम' अहवालाने डिजिटल व्यसनाला सार्वजनिक आरोग्याचा उदयोन्मुख प्रश्न म्हणून मान्यता दिली आहे, जे खरे तर आता तातडीने धोरणात्मक पातळीवर हाताळले जायला हवे.

व्यसनाधीनतेची खरी मुळे — भावनिक नियमनाचा अभाव

'संयम' अहवाल इतर सर्वेक्षणांपेक्षा वेगळा कुठे ठरतो? तर तो केवळ "काय घडते" हे सांगत नाही, तर "का घडते" याचाही शोध घेतो. तज्ज्ञांनी अधोरेखित केले आहे की व्यसनाचे खरे कारण बहुधा बाहेर नसून आत असते — मुलांच्या भावनिक आयुष्यात. राग नियंत्रित करणे, दुःख पचवणे, एकटेपणाचा सामना करणे, अपयशाला तोंड देणे — या साऱ्यासाठी निरोगी भावनिक यंत्रणा (Emotional Regulation) असणे आवश्यक आहे. जेव्हा मुलांना ही यंत्रणा मिळत नाही, तेव्हा ते पर्याय शोधतात — आणि व्यसन हा एक तात्कालिक, खोटा पर्याय सहज उपलब्ध असतो.

समवयस्कांचा दबाव, परीक्षेचे ताण, कुटुंबातील ताणतणाव, बेरोजगारीची भीती, आणि भविष्याबद्दलची अनिश्चितता — या सगळ्यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे तरुण पिढीतील वाढती मानसिक असुरक्षितता. भारतात मानसिक आरोग्य समस्यांचे प्रमाण जगाच्या एकूण भारापैकी तब्बल १५ टक्के आहे, आणि NIMHANS च्या अनुसार ८०% मानसिक समस्याग्रस्त व्यक्ती कलंकामुळे कोणाचीही मदत घेत नाहीत. या भयावह अंतरात व्यसन आपले घर बनवते.

पालकांनी देखील यात महत्त्वाची भूमिका समजून घेणे गरजेचे आहे. 'माझे मूल असे काहीही करत नाही' हा अतिआत्मविश्वास घातक ठरू शकतो. 'संयम' अहवालात ७७ पालकांच्या अनुभवांचाही अभ्यास करण्यात आला आहे. यातून एक महत्त्वाचे सत्य उजेडात आले — अनेक पालकांना आपल्या मुलांच्या वर्तनातील बदल उशिरा समजतो कारण संवादाची दारे बंद असतात. मुलांशी मोकळ्या मनाने बोलणे, त्यांच्या भावना समजून घेणे — हे व्यसनाविरोधातील सर्वात प्रभावी शस्त्र आहे.

पुण्याचे विशेष संदर्भ — शहराची जबाबदारी

पुणे हे केवळ एक शहर नाही; ते एक शैक्षणिक परिसंस्था आहे. देशभरातून लाखो विद्यार्थी इथे येतात, अनेकांना आयुष्यात पहिल्यांदाच घरापासून दूर राहण्याची वेळ येते. घराचे बंधन, आईबाबांची नजर, परिचित परिसर — हे सारे एकदम बदलते. नवीन शहर, नवीन मित्र, नवीन स्वातंत्र्य — आणि या स्वातंत्र्याच्या धुंदीत काहींना चुकीचे मार्ग दाखवले जातात.

पुण्यातील बार, पब, हुक्का पार्लर, आणि नाईटलाईफ — हे सारे तरुण मनांना खुणावत असते. यात स्वाभाविकपणे काही गैर नाही, परंतु जेव्हा हे 'आनंद' किशोरवयीन मुलांना उपलब्ध होतात, तेव्हा समाजाने सावध असणे आवश्यक आहे. 'संयम' अहवालाने शाळांच्या आसपासच्या संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये कायदा अंमलबजावणी कडक करण्याची शिफारस केली आहे — हे स्वागतार्ह आहे.

शिवाय, पुण्यात असणाऱ्या शैक्षणिक संस्थांनी स्वतःच पुढाकार घ्यायला हवा. सांस्कृतिक उपक्रम, खेळ, वाचन, कला — या साऱ्यांना प्रोत्साहन दिल्यास तरुणांचा रिकामा वेळ सकारात्मक पद्धतीने भरतो. 'संयम' हे शब्द जगणे हे 'असंयम' टाळण्यापेक्षा कितीतरी अधिक प्रभावी असते.

उपाय — केवळ कायद्याने नाही, संवादाने

'संयम' अहवालाने सुचवलेल्या उपायांची अंमलबजावणी खरोखरच व्हायला हवी. 

१) — शाळांच्या परिसरात पोलीस गस्त आणि सतर्कता वाढवणे आवश्यक आहे. अमली पदार्थांचे सहज उपलब्ध असणे रोखण्यासाठी कठोर पाऊले उचलायला हवीत. 

२) — शिक्षण व्यवस्थेत भावनिक सक्षमता आणि किशोरवयीन मानसिक आरोग्य यांवर स्वतंत्र तासिका सुरू करायला हव्यात. केवळ पुस्तकी ज्ञान देणारी शाळा आज अपुरी आहे; जगण्याचे कौशल्य शिकवणारी शाळा हवी आहे.

३) — महाविद्यालयांमध्ये या अहवालातील माहितीचे अभिवाचन, मुख्याध्यापकांसाठी कार्यशाळा आणि शाळांमध्ये विशेष जनजागृती सत्रे राबवण्याची योजना आखली गेली आहे. 'संयम' अहवालानंतर तयार केलेली माहितीपुस्तिका महाविद्यालयांमध्ये वाटण्यात येणार आहे. हे उपाय छोटे वाटतात, पण नियमित केले तर त्यांचा परिणाम मोठा असतो. 

४) — शासन, शाळा, कुटुंब आणि समाज यांनी मिळून प्रतिबंधात्मक मॉडेल तयार करणे आणि ते महाराष्ट्रभर लागू करण्याचे ध्येय ठेवणे आवश्यक आहे. केवळ पुण्यापुरती नाही, तर संपूर्ण राज्याला ही समस्या भेडसावत आहे.

५) सर्वात महत्त्वाचे — पालकांनी घरात संवादाची संस्कृती रुजवायला हवी. मुलाच्या आयुष्यात काय घडते आहे, त्याला कशाचे दडपण आहे, त्याचे मित्र कोण आहेत — या प्रश्नांची उत्तरे पालकांना माहीत असणे हे व्यसनापासूनचे खरे संरक्षण आहे. 'तू कुठे जातोस?' या प्रश्नापेक्षा 'तू कसा आहेस?' हा प्रश्न जास्त महत्त्वाचा आहे.

तारुण्याचे भान — पुण्यातून महाराष्ट्राला संदेश

'संयम' अहवाल हे पुण्याने उचललेले एक ऐतिहासिक पाऊल आहे. पोलीस आयुक्तालयाने हा प्रश्न फक्त 'कायदा व सुव्यवस्था' म्हणून न हाताळता 'सार्वजनिक आरोग्य' म्हणून पाहिले, हे खरे प्रशंसनीय आहे. ताराचंद रामनाथ सेवा ट्रस्टचे विश्वस्त नंदकिशोर राठी यांनी सांगितले की हा अहवाल पुण्यातील तरुणांमधील व्यसनाधीनतेचे धोके समजून घेण्यासाठी आणि वेळेवर हस्तक्षेप करण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

या अहवालाचे मूल्य केवळ आकड्यांमध्ये नाही. त्याचे खरे मूल्य आहे ते पुराव्यावर आधारित संवादाची संधी निर्माण करण्यात. आता हा संवाद घडवायला हवा — घरोघरी, शाळाशाळांत, महाविद्यालयांच्या व्यासपीठांवर आणि राजकीय-प्रशासकीय कार्यालयांमध्येही.

एका जुन्या मराठी म्हणीत सांगितले आहे — "जो जिंकतो स्वतःला, तोच खरा शूर." 'संयम' या शब्दाचा अर्थच मुळी स्वतःवरचे नियंत्रण असा आहे. पुण्यातील तरुण पिढीला स्वप्ने आहेत, क्षमता आहेत, ऊर्जा आहे — पण त्या ऊर्जेला योग्य दिशा देण्यात समाज म्हणून आपण कुठेतरी कमी पडलो आहोत. 'संयम' अहवाल हे दर्शन आहे त्या कमतरतेचे.

पण निराशावाद नको. हे संकट मान्य केले, तर त्यावर उपाय करणे शक्य आहे. डिजिटल व्यसनाला आव्हान देणारी शिक्षण पद्धती, मानसिक आरोग्याला कलंकाशिवाय पाहणारा समाज, व्यसनाधीन मुलांकडे गुन्हेगार म्हणून नाही तर रुग्ण म्हणून पाहणारी व्यवस्था — हे बदल घडवणे आपल्याच हातात आहे.

'संयम' अहवालाने पुणेकरांसमोर एक आरसा ठेवला आहे. त्यातील चित्र पाहणे कदाचित अस्वस्थ करेल. पण जो समाज स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहतो, तोच खरा बदल घडवू शकतो. पुण्याने तो धाडसी निर्णय घेतला आहे — आता महाराष्ट्राने आणि देशाने त्यातून धडा घेण्याची वेळ आली आहे.

 Label:

संयम — एक आरसा: पुण्याच्या तरुण पिढीसमोर उभे ठाकलेले व्यसनाधीनतेचे काळे वास्तव

(English: SAIYAM Report — A Mirror: The Dark Reality of Addiction Facing Pune's Youth)

Search / SEO Description (English):

A comprehensive Marathi analysis of the SAIYAM report released by Pune City Police in April 2026, examining alarming addiction statistics among 1,887 youth aged 13–22 — including 1-in-6 trying alcohol, 40% using tobacco, 20% reporting drug availability in their area, and 60% of young adults spending 3–6 hours daily on screens. This article explores emotional causes, national context, and the roadmap for prevention.

Hashtags (English):

#SAIYAMReport #PunePolice #YouthAddiction #PuneYouth #DrugAwareness #DigitalAddiction #MarathiArticle #AmiteshKumar #TarachandTrust #GyanPrabodhini #KishorVayinMule #VyasanMukti #MarathiNews #MentalHealthIndia #PuneNews #NashaMuktBharat #ScreenAddiction #EmotionalHealth #ParentingMarathi #MaharashtraYouth

© सर्व हक्क राखीव — पुनर्मुद्रणासाठी संपादकाची लेखी परवानगी आवश्यक.