शिक्षणाच्या माहेरघरातील ’प्लेसमेंट’चे मायाजाल!

 

'शिक्षणाचे माहेरघर' पुण्यातील '१०० टक्के  प्लेसमेंट'चा भ्रम: पालकांनी डोळे उघडून वाचावे हे वास्तव!

पुणे, महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी म्हणून ओळखले जाते, पण त्याहीपेक्षा अधिक ते 'शिक्षणाचे माहेरघर' म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे एकापेक्षा एक सरस अशी अनेक महाविद्यालये आहेत, ज्यामुळे महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर देशभरातील अनेक पालकांचे हे स्वप्न असते की, आपल्या मुलाने किंवा मुलीने पुण्यातून शिक्षण घ्यावे. यामागे एकच प्रमुख आशा असते – की आपल्या पाल्याला १०० टक्के प्लेसमेंट मिळेल आणि चांगल्या पगाराची नोकरी मिळेल. परंतु, या स्वप्नांच्या मागे दडलेले वास्तव काय आहे? महाविद्यालये देत असलेल्या १००टक्के प्लेसमेंटच्या हमीमध्ये किती तथ्य आहे? आज आपण याच काही खऱ्या गोष्टी, काही ठोस आकडेवारी आणि संशोधनावर आधारित माहिती पाहणार आहोत, जी तुम्हाला कोणत्याही महाविद्यालयात प्रवेश घेण्यापूर्वी नक्कीच माहिती असायला हवी.

मित्रांनो, आता आपण जी माहिती पाहणार आहोत, ती कदाचित देशभरातील सर्वच मोठ्या महाविद्यालयांना लागू पडू शकते. परंतु, आपण पुण्यात राहत असल्यामुळे, ही पुण्याची एक वस्तुस्थिती आहे, हे समजून आपण या विषयाला सुरुवात करूया. पालकांना वाटते की, एकदा आपल्या मुलाला इंजिनियरिंगला किंवा इतर कोणत्याही अभ्यासक्रमाला प्रवेश मिळाला आणि एखाद्या नामांकित महाविद्यालयाची मोठी फी भरली की, आता आपल्या मुलाला १०० टक्के नोकरी लागणारच. पुण्यातली बहुसंख्य महाविद्यालये १०० टक्के प्लेसमेंटची हमी देत असतात, पण एकदा महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाले की, पालकांना आणि विद्यार्थ्यांना धक्का बसतो. त्यांना कळायला लागते की, एकतर चांगल्या पगाराची नोकरी मिळत नाहीये आणि जर एखाद्या ठिकाणी नोकरी मिळतच असेल, तर ती त्यांच्या अभ्यासक्रमाशी संबंधित नसलेली आणि कमी पगाराची आहे. ही एक गंभीर समस्या आहे, कारण दरवर्षी भारतात एक कोटीपेक्षा जास्त विद्यार्थी मोठ्या महाविद्यालयांमधून पदवीधर होऊन बाहेर पडतात आणि त्यापैकी अर्ध्या विद्यार्थ्यांनाही नोकरी मिळत नाही, हे एक कटू सत्य आहे.

पुण्यातील शिक्षणाचे वास्तव: पालकांच्या अपेक्षा आणि महाविद्यालयांची हमी

पुणे हे शिक्षणाचे केंद्र बनले आहे, यात शंका नाही. येथील शैक्षणिक संस्थांनी अनेक गुणवंत विद्यार्थी घडवले आहेत. मात्र, गेल्या काही वर्षांपासून प्लेसमेंटच्या नावाखाली चाललेला एक प्रकारचा भ्रम पालकांना आणि विद्यार्थ्यांना संकटात टाकत आहे. पालक आपल्या मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी कर्ज काढून, प्रसंगी आपली सर्व जमापुंजी पणाला लावून, नामांकित महाविद्यालयांमध्ये प्रवेश घेतात. त्यांना खात्री असते की, एकदा का प्रवेश मिळाला की, मुलाचे भविष्य सुरक्षित झाले. महाविद्यालयेही आपल्या जाहिरातींमध्ये १०० टक्के प्लेसमेंटची हमी देतात, ज्यामुळे पालकांच्या अपेक्षा आणखी वाढतात. परंतु, प्रत्यक्षात चित्र वेगळेच असते.  ही परिस्थिती केवळ पुण्याचीच नाही, तर देशभरातील अनेक मोठ्या शहरांमधील महाविद्यालयांची आहे, जिथे प्लेसमेंटच्या नावाखाली विद्यार्थ्यांची दिशाभूल केली जाते.

१०० टक्के प्लेसमेंटचा दावा आणि त्यामागील आकडेवारीचे गौडबंगाल

महाविद्यालयांकडून केला जाणारा १०० टक्के प्लेसमेंटचा दावा हा अनेकदा आकडेवारीच्या खेळातून सिद्ध केला जातो. एका संशोधनानुसार, जी महाविद्यालये १००% प्लेसमेंटची हमी देतात, त्यापैकी केवळ ७ टक्के महाविद्यालयांमधील विद्यार्थ्यांनाच खऱ्या अर्थाने प्लेसमेंट मिळते. उर्वरित ९३ टक्के महाविद्यालयांमधील १० टक्के विद्यार्थ्यांनाही नोकरी मिळत नाही किंवा त्यांना प्लेसमेंट मिळत नाही. मग प्रश्न पडतो की, ही महाविद्यालये १०० टक्के प्लेसमेंटचे बोर्ड कसे लावतात? याचे उत्तर त्यांच्या आकडेवारीच्या  खेळात दडलेले आहे. अनेक महाविद्यालये विद्यार्थ्यांना मिळालेल्या अनपेड जॉब्स (पगार नसलेल्या नोकऱ्या), पार्ट-टाईम जॉब्स किंवा त्यांच्या फिल्डशी संबंधित नसलेल्या नोकऱ्यांचा समावेश त्यांच्या प्लेसमेंटच्या टक्केवारीत करतात. एवढेच नाही, तर जे विद्यार्थी महाविद्यालयातून बाहेर पडल्यानंतर स्वतःच्या हिमतीवर नोकरी मिळवतात किंवा वडिलांच्या व्यवसायात काम करतात, त्यांनाही प्लेसमेंट लिस्टमध्ये दाखवले जाते. काही महाविद्यालये तर दोन-तीन चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या मिळालेल्या विद्यार्थ्यांचे फोटो आणि जाहिराती इतक्या मोठ्या प्रमाणावर करतात की, जणू काही त्यांच्या महाविद्यालयातील सर्वच विद्यार्थ्यांना चांगल्या पगाराच्या नोकऱ्या मिळाल्या आहेत. हा एक प्रकारचा मार्केटिंगचा फंडा आहे, जो पालकांना आणि विद्यार्थ्यांना आकर्षित करण्यासाठी वापरला जातो. या फसवेगिरीमुळे अनेक विद्यार्थी आणि पालक संकटात सापडतात, कारण त्यांनी मुलांच्या शिक्षणासाठी घेतलेले कर्ज फेडण्याची वेळ येते, तेव्हा नोकरीच नसते.

आयआयटीसारख्या संस्थांचीही तीच कहाणी: प्लेसमेंटमधील कटू सत्य

केवळ सामान्य महाविद्यालयेच नव्हे, तर देशातील नामांकित आयआयटी (IIT) सारख्या मोठ्या संस्थांमधील प्लेसमेंटचे वास्तवही फारसे वेगळे नाही. अनेकांना असे वाटते की, आयआयटीमध्ये प्रवेश मिळाला म्हणजे नोकरीची हमी मिळालीच. परंतु, हे एक मोठे गैरसमज आहे. तुम्हाला आश्चर्य वाटेल की, आयआयटीसारख्या मोठ्या संस्थेतील विद्यार्थ्यांचीही १००% प्लेसमेंट होत नाही. मागील वर्षी, म्हणजेच २०२४ मध्ये, आयआयटीच्या ४० टक्के विद्यार्थ्यांना कॉलेजच्या प्लेसमेंटमधून नोकरी मिळालीच नव्हती. ही आकडेवारी धक्कादायक असली तरी, ती प्लेसमेंटच्या बाजारातील कठोर सत्य दर्शवते. जर आयआयटीसारख्या सर्वोच्च शिक्षण संस्थांमधील विद्यार्थ्यांनाही नोकरी मिळवण्यासाठी संघर्ष करावा लागत असेल, तर इतर सामान्य महाविद्यालयांमधील विद्यार्थ्यांची स्थिती काय असेल, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, केवळ मोठ्या नावामागे धावणे पुरेसे नाही, तर विद्यार्थ्यांमध्ये खऱ्या अर्थाने नोकरी मिळवण्यासाठी आवश्यक कौशल्ये असणे किती महत्त्वाचे आहे. महाविद्यालयांनी केवळ पदवी देऊन थांबता कामा नये, तर विद्यार्थ्यांना उद्योगाच्या गरजांनुसार तयार करणे आवश्यक आहे.

नोकरी न मिळण्यामागची कारणे: अभ्यासक्रम, कौशल्ये आणि सरकारी नियंत्रण

विद्यार्थ्यांना नोकरी न मिळण्यामागे अनेक कारणे आहेत. यातील सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे आपल्या देशातील शिक्षण पद्धती आणि अभ्यासक्रम. अनेक महाविद्यालयांमधील अभ्यासक्रम खूपच जुनाट (आउटडेटेड) आहेत आणि ते उद्योगाच्या सध्याच्या गरजांशी जुळत नाहीत. विद्यार्थ्यांना 'रेडी फॉर जॉब स्किल्स' (नोकरीसाठी तयार करणारी कौशल्ये) शिकवली जात नाहीत. केवळ पुस्तकी ज्ञान देऊन विद्यार्थी पदवीधर होतात, पण त्यांच्याकडे प्रत्यक्ष काम करण्यासाठी आवश्यक असलेले व्यावहारिक कौशल्य नसते. एका भारतीय संशोधनानुसार, भारतातील ८० टक्के इंजिनियर हे केवळ नावापुरते इंजिनियर आहेत आणि त्यांच्याकडे नोकरी मिळवण्याचे कौशल्यच नाही. ही एक गंभीर समस्या आहे, कारण यामुळे लाखो सुशिक्षित बेरोजगार तयार होत आहेत. दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे, आपल्या देशात किती महाविद्यालये असावीत, त्यातून किती विद्यार्थी कोणत्या अभ्यासक्रमातून बाहेर पडावेत आणि त्या विद्यार्थ्यांना देशात पुरेशा नोकऱ्या उपलब्ध आहेत का, यावर सरकारचे कोणतेही नियंत्रण नाही. अनेक महाविद्यालये केवळ पैसे कमावण्याच्या संस्था बनल्या आहेत, जिथे शिक्षणाच्या गुणवत्तेपेक्षा नफ्याला अधिक महत्त्व दिले जाते. या अनियंत्रित वाढीमुळे आणि अभ्यासक्रमातील त्रुटींमुळेच आज ही गंभीर समस्या निर्माण झाली आहे.

या समस्येवर उपाय काय? विद्यार्थी, पालक आणि संस्थांची जबाबदारी

या गंभीर समस्येवर उपाय शोधणे हे केवळ सरकार किंवा शिक्षण संस्थांचे काम नाही, तर विद्यार्थी आणि पालकांचीही यात महत्त्वाची भूमिका आहे. यावर खरं तर सरकार आणि मोठ्या संस्थाचालकांनी एकत्र येऊन काम केले पाहिजे. शिक्षण पद्धतीत पारदर्शकता आणणे, विद्यार्थ्यांना नोकरीसाठी आवश्यक कौशल्ये शिकवण्यावर भर देणे आणि मोठ्या कंपन्यांनी महाविद्यालयांसोबत मिळून काम करणे, जेणेकरून विद्यार्थ्यांना शिक्षण घेत असतानाच उद्योगाचा अनुभव घेता येईल, अशा गोष्टी मोठ्या स्तरावर केल्या गेल्या पाहिजेत. दुर्दैवाने, आपल्या देशात हे होणे खूप अवघड आहे.

पण मित्रांनो, आपण आपल्या पातळीवर काय करू शकतो? सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, केवळ जाहिराती बघून किंवा महाविद्यालयाचे नाव मोठे आहे म्हणून प्रवेश घेणे टाळले पाहिजे. प्रत्येक विद्यार्थी आणि पालकाने स्वतःचा सखोल अभ्यास (ग्राउंड रिसर्च) करणे आवश्यक आहे. ऑनलाइन महाविद्यालयांचे रिव्ह्यू वाचले पाहिजेत, पण इथेही सावधगिरी बाळगावी लागेल, कारण अनेक महाविद्यालये पैसे देऊन चांगले रिव्ह्यू लिहून घेतात. त्यामुळे, स्मार्टपणे विचार करून रिसर्च करणे महत्त्वाचे आहे.

दुसरी आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, आपला मुलगा किंवा मुलगी जो कोर्स करणार आहे आणि ज्या महाविद्यालयातून करणार आहे, त्या महाविद्यालयातून तो कोर्स करून उत्तीर्ण झालेल्या किमान १०-१२ विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष भेटून किंवा त्यांच्याशी संपर्क साधून मार्गदर्शन घेतले पाहिजे. त्यांच्याकडून त्या कोर्सचे आणि महाविद्यालयातील प्लेसमेंटचे खरे अनुभव जाणून घेतले पाहिजेत. यामुळे तुम्हाला महाविद्यालयाच्या दाव्यांमागील सत्यता कळेल आणि तुम्ही योग्य निर्णय घेऊ शकाल.

शेवटी, पुणे हे शिक्षणाचे माहेरघर असले तरी, प्लेसमेंटच्या बाबतीत काही महाविद्यालये पालकांना आणि विद्यार्थ्यांना अंधारात ठेवत आहेत, हे वास्तव आहे. यावर मात करण्यासाठी जागरूकता, सखोल संशोधन आणि योग्य निर्णय घेणे आवश्यक आहे. केवळ पदवी मिळवून उपयोग नाही, तर ती पदवी तुम्हाला नोकरी मिळवून देण्यास सक्षम आहे की नाही, हे तपासणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भविष्यात आपल्या पाल्याला अशा संकटात अडकू नये यासाठी आजच योग्य पाऊल उचला.

---

Education, Higher Education, College Admissions, Placement, Employment, Skill Gap, India, Pune, Student Issues, Parental Guidance, Education System, Research, Career Planning

 #PuneEducation #PlacementScam #HigherEd #IndianEducation #StudentLife #CareerAdvice #EmployabilitySkills #JobMarketIndia #CollegePlacement #RealityCheck #ParentingTips #EducationReform #SkillDevelopment