नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक २५ : परिक्रमा म्हणजे अल्पकाळाचा संन्यास : ’मी’ आणि ‘माझे’पण सोडून मैय्येच्या भरवशावर चालण्याची साधना

नर्मदे हर!

परिक्रमा फक्त चालण्याचे नाव आहे का?

नाही.

ती केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणारी यात्रा नाही. ती पर्यटन तर मुळीच नाही. परिक्रमा म्हणजे स्वतःच्या परिचित जगातून काही काळासाठी बाहेर पडून स्वतःकडे नव्याने पाहण्याचा संकल्प आहे. म्हणूनच परंपरेत परिक्रमावासीच्या जीवनाला काही काळासाठी संन्यासवृत्तीची छाया प्राप्त होते, असे मानले जाते.

घरात असताना माणूस अनेक गोष्टींवर स्वतःचे नाव लिहितो....हे माझे घर, माझे पैसे, माझे कपडे, माझे अन्न, माझे पद, माझी प्रतिष्ठा, माझे लोक, माझी मते, माझी सोय, माझे भविष्य.

परिक्रमेत मात्र हा “माझे” शब्द हळूहळू मागे पडतो.

आज जे मिळाले तेवढेच.
आज जिथे आसरा मिळाला तिथे रात्र.
आज जे अन्न मिळाले ते प्रसाद.
आज जितके चालता आले तितकीच वाट.
उद्याचे काय, हे उद्याची वेळ सांगेल.

ही वृत्ती म्हणजे निष्काळजीपणा नाही. ती नियोजनाचा त्यागही नाही. तिचा गाभा आहे....संचयाच्या अहंकारातून काही काळ बाहेर पडणे आणि नर्मदामय्येवर विश्वास ठेवून जगणे.

याच अर्थाने नर्मदा परिक्रमा ही अल्पकाळाच्या संन्यासाची साधना आहे.

परिक्रमेचा संकल्प : यात्रेचा नाही, स्वतःपासून थोडे दूर जाण्याचा

आपण सामान्य जीवन जगताना सतत काहीतरी मिळवण्यासाठी धावत असतो.

उद्या काय मिळेल?
किती पैसा जमा होईल?
कुठे राहायचे?
काय खायचे?
काय विकत घ्यायचे?
कोण आपल्याला ओळखते?
आपली प्रतिष्ठा किती आहे?

या प्रश्नांच्या भोवती रोजचे जीवन फिरत असते.

परिक्रमा या सगळ्याला काही काळासाठी विराम देते.

परिक्रमावासी घरातून बाहेर पडतो तेव्हा तो आपली सामाजिक ओळखही काही प्रमाणात मागे ठेवतो. तो अधिकारी असो, व्यापारी असो, शेतकरी असो, शिक्षक असो किंवा सामान्य गृहस्थ....मैय्येच्या वाटेवर तो प्रथम परिक्रमावासी असतो.

ही ओळख मोठी सूक्ष्म आहे.

कारण समाजात आपली किंमत आपल्या संपत्तीने, पदाने किंवा परिचयाने ठरवली जाते. पण परिक्रमेच्या वाटेवर माणसाला स्वतःची किंमत नव्याने जाणवू लागते.

ज्याच्याकडे मोठे घर आहे तोही एखाद्या दिवशी साध्या आश्रमात झोपू शकतो.

ज्याच्या घरात अनेक प्रकारचे पदार्थ असतात तो एखाद्या दिवशी मिळेल ते अन्न स्वीकारतो.

ज्याला आयुष्यात कधी कुणाकडे काही मागावे लागले नाही, त्याला एखाद्या गावाच्या दाराशी उभे राहून अन्न मागावे लागू शकते.

आणि इथेच संकल्पाची खरी परीक्षा सुरू होते.

“मला काय मिळेल?” हा प्रश्न बदलून “जे मिळेल ते नम्रतेने स्वीकारू शकतो का?” असा होतो.

यालाच संन्यासवृत्तीची सुरुवात म्हणता येईल.

संन्यास म्हणजे केवळ भगवे वस्त्र नव्हे. संन्यासाचा एक खोल अर्थ आहे....आसक्तीच्या पकडीतून स्वतःला काही काळ तरी मुक्त करण्याचा प्रयत्न.

परिक्रमा करणारा प्रत्येक गृहस्थ औपचारिक संन्यासी होत नाही. त्याने आपले कौटुंबिक जीवन कायमचे सोडलेले नसते. परिक्रमा पूर्ण झाल्यानंतर तो पुन्हा आपल्या संसारात परततो. म्हणूनच येथे “अल्पकाळाचा संन्यास” ही संकल्पना अधिक योग्य वाटते.

काही काळासाठी स्वतःच्या सोयीपेक्षा संकल्प महत्त्वाचा.

काही काळासाठी स्वतःच्या इच्छेपेक्षा साधना महत्त्वाची.

काही काळासाठी “मला हवे” यापेक्षा “जे योग्य आहे ते” महत्त्वाचे.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे....काही काळासाठी “मी करतो” या अहंकारापासून “माझ्याकडून करवून घेतले जात आहे” या भावाकडे जाण्याचा प्रयत्न.

नर्मदामय्येच्या काठावर चालताना हा बदल पावलापावलाने जाणवू शकतो.

पाच घरांची भिक्षा : पोटापेक्षा आधी अहंकाराला नमवणारी साधना

परंपरेतील काही आचारांमध्ये परिक्रमावासीने गावात भिक्षा मागण्याची पद्धत सांगितली जाते. काही ठिकाणी पाच घरांची भिक्षा हा उल्लेख आढळतो. काही परंपरांमध्ये मंदिर, आश्रम, सदावर्त किंवा गावकऱ्यांकडून मिळणाऱ्या अन्नावर परिक्रमावासीचा उदरनिर्वाह होत असल्याचेही वर्णन आढळते.

या पद्धतीचा अर्थ केवळ “अन्न कुठून मिळणार?” एवढाच नाही.

त्यामागे एक खोल मानसिक साधना आहे.

आपण एखाद्या दुकानात जातो आणि पैसे देऊन वस्तू घेतो. तिथे व्यवहार असतो. आपल्याला हक्काची भावना असते. पैसे दिले म्हणजे वस्तू मिळणार, ही अपेक्षा असते.

भिक्षेत हा व्यवहार नसतो.

मागणारा आपली गरज सांगतो. समोरचा देईल किंवा देणार नाही. किती देईल, काय देईल, हे त्याच्या इच्छेवर.

यामुळे “माझा अधिकार” हा भाव कमी होतो.

पाच घरांच्या भिक्षेची कल्पना म्हणूनच केवळ अन्नाची व्यवस्था नाही; ती अहंकाराला नमवणारी पद्धत म्हणून समजून घेता येते.

ज्याला आयुष्यभर “मी देतो” अशी सवय आहे, त्याने एकदा “मला द्या” असे म्हणणे ही आतली मोठी उलटफेर असते.

देणारा श्रेष्ठ आणि घेणारा कनिष्ठ, असा अर्थ मात्र यात नसावा.

खरे तर या क्षणी दोघेही एका आध्यात्मिक प्रक्रियेचा भाग असतात.

एक जण देतो.

दुसरा स्वीकारतो.

पण देणाऱ्याला देण्याची संधी कोणी दिली?

आणि घेणाऱ्याला नम्रता शिकवली कोणी?

दोघांच्या मध्ये नर्मदामय्येचीच कृपा आहे, अशी श्रद्धा परंपरेत पाहायला मिळते.

भिक्षा म्हणजे आळशीपणा नाही.

भिक्षा म्हणजे काम न करता जगण्याचा परवाना नाही.

परिक्रमावासी शरीराने प्रचंड श्रम करत असतो. अनेक किलोमीटर चालणे, उन्हाचा सामना करणे, थंडी सहन करणे, चढ-उतार पार करणे, साध्या परिस्थितीत राहणे.....हा स्वतःमध्येच मोठा शरीरश्रम आहे.

म्हणून भिक्षा ही श्रमापासून पळण्याची पद्धत नसून अहंकारापासून दूर जाण्याची साधना म्हणून पाहावी.

पाच घरांमध्ये जावे लागले तर पाचही घरांत सारखेच अन्न मिळेल असे नाही.

कुठे भाकरी मिळेल.

कुठे भात.

कुठे डाळ.

कुठे फक्त चहा.

कुठे काहीच मिळणार नाही.

आणि कदाचित एखाद्या घराचा दरवाजा बंद असेल.

अशा वेळी परिक्रमावासीच्या मनाची परीक्षा होते.

“मला का मिळाले नाही?” हा प्रश्न मनात आला तर संकल्प अजून खोल गेलेला नाही.

“आज मैय्येने एवढेच दिले,” असे म्हणता आले तर स्वीकार सुरू झाला.

याचा अर्थ शरीराच्या गरजा दुर्लक्षित करणे नाही. आरोग्य, सुरक्षितता आणि विवेक यांना नेहमीच महत्त्व आहे. आधुनिक काळात विविध परिक्रमावासी आपापल्या संकल्पानुसार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळ्या पद्धती वापरतात.

परंतु परंपरेचा मूलभूत संदेश स्पष्ट आहे.....

अन्नाला वस्तू म्हणून पाहू नका; ते प्रसाद म्हणून स्वीकारा.

आणि मिळाले म्हणून त्याचा संचय करू नका.

कारण परिक्रमा केवळ पोट भरण्याची नाही; ती “माझे”पण कमी करण्याची वाट आहे.

 पैसा, संपत्ती आणि ‘माझे’पण : अपरिग्रहाचा खरा अर्थ

परिक्रमा सुरू करण्यापूर्वी माणूस आपल्या गरजा तपासतो.

काय आवश्यक आहे?

काय सोयीचे आहे?

आणि काय फक्त सवयीमुळे बरोबर घेतले जात आहे?

ही तीन वेगवेगळी क्षेत्रे आहेत.

पण त्यापलीकडे एक चौथा प्रश्न आहे....

“माझ्याकडे असलेल्या वस्तूच्या मोहात मी अडकलो आहे का?”

यालाच अपरिग्रहाच्या दिशेने जाणारा प्रश्न म्हणता येईल.

अपरिग्रह म्हणजे फक्त कमी वस्तू बाळगणे नाही.

एखाद्याकडे दहा वस्तू असतील आणि तो त्यांच्याशी अत्यंत आसक्त असेल, तर तो मनाने परिग्रहीच आहे.

दुसऱ्याकडे दोन वस्तू असतील पण त्यांच्याबद्दलही “हे हरवले तर माझे जीवन संपेल” अशी भीती असेल, तरी आसक्ती आहे.

म्हणून अपरिग्रहाचा खरा संबंध वस्तूंच्या संख्येपेक्षा मालकीच्या भावनेशी आहे.

“हे माझे आहे.”

“हे माझ्यामुळे आहे.”

“हे माझ्याशिवाय होणार नाही.”

“माझ्याकडे पुरेसे आहे, तरीही मला आणखी हवे.”

ही साखळी जितकी घट्ट होते तितका मनुष्य स्वतःच्या संपत्तीच्या मोहात अडकतो. आणि त्यातून निर्माण होतो अहंकार.... 

परिक्रमा काही काळासाठी ही साखळी सैल करण्याची संधी देते.

परंपरागत नियमांच्या वर्णनांत परिक्रमावासीने कमी पैसा आणि कमी साधनसामग्री ठेवावी, मिळालेले अन्न किंवा वस्तू लोभाने साठवू नयेत, अशी भावना दिसते..

पण या  मागचा आध्यात्मिक प्रश्न आहे.....

“माझी सुरक्षितता फक्त माझ्या पैशावर अवलंबून आहे का?”

हा प्रश्न अत्यंत कठीण आहे.

कारण पैसा आपल्याला केवळ वस्तू विकत घेण्याची क्षमता देत नाही; तो आपल्याला सुरक्षिततेची भावना देतो.

परिक्रमा त्या सुरक्षिततेच्या भावनेवर प्रश्नचिन्ह ठेवते.

आज पैसा कमी असेल तर?

उद्या काय?

अन्न कुठून येईल?

आश्रय कुठे मिळेल?

ही चिंता मनात उभी राहते. अशी चिंता म्हणजे ज्या मय्याच्या भरवशावर आपण परिक्रमा करतो तिच्यावरच अविश्वास दाखवण्यासारखे आहे. ज्येष्ठ नर्मदाभक्त प्रतिभाताई चितळे यांनीही म्हटले आहे. परिक्रमा करण्यासाठी निघालात ते घेण्यासाठी.... कारण, देणे यापूर्वीच्या जन्मात, काळात देऊन झाले आहे. जर तुम्ही कुणाला सुख दिले असेल तर तुमच्या वाट्याला परिक्रमेत सुख येईल आणि दु:ख दिले असेल तर दु:ख....तेव्हा जे ्वाट्याला येईल ते शांतपणे स्वीकारावे आपले, पद, प्रतिष्ठा, पैसा यापासून अलिप्त राहून याचकवृत्तीने परिक्रमा करावी.

ही सवय अंगी बाणवली की मग हळूहळू एक वेगळी जाणीव निर्माण होऊ लागते......

“आजची गरज आज भागू शकते. उद्याचा भार आजच वाहण्याची गरज नाही.”

ही निर्भयता आंधळेपणाची नसावी.

विवेक सोडणे म्हणजे अध्यात्म नव्हे.

परिक्रमावासीने सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी, आरोग्याची काळजी घ्यावी, आवश्यक औषधे ठेवावीत, परिस्थिती समजून घ्यावी. परंतु त्या आवश्यकतेपलीकडे निर्माण होणारी साठवणूक, चिंता आणि मालकीची भावना यांचा त्याग करण्याचा प्रयत्न म्हणजे अपरिग्रह.

अस्तेय याच्याशी जोडलेले आहे.

अस्तेय म्हणजे फक्त चोरी न करणे नाही.

आपले नसलेले काहीही हक्काने घेऊ नये, ही त्याची व्यापक भावना आहे.

परिक्रमावासीला एखाद्या घरातून अन्न मिळाले, तर त्याचा अर्थ त्या घरावर अधिकार निर्माण झाला असा नाही.

एखाद्याने आश्रय दिला म्हणून दुसऱ्या दिवशीही तोच आश्रय मिळेल, असा हक्क नाही.

कुणी प्रेमाने काही दिले म्हणून अधिक मागण्याचा अधिकार नाही.

जेवढे स्वेच्छेने मिळाले तेवढे स्वीकारणे आणि त्याबद्दल कृतज्ञ राहणे....ही वृत्ती परिक्रमेच्या साधनेला अधिक अर्थपूर्ण करते.

अपरिग्रह शेवटी बाहेरच्या वस्तूंचा नसतो.

तो मनाच्या कपाटातील वस्तूंचा असतो.

जुन्या अपेक्षा.

जुने राग.

जुने अहंकार.

जुनी प्रतिष्ठा.

जुनी तुलना.

जुने “मी”पण.

ही सगळी ओझी घेऊन चालत राहिलो तर खांद्यावरची झोळी हलकी असूनही मनाचे ओझे कमी होत नाही.

अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि शरीरश्रम : चालता चालता अंगी बाणणारे नियम

परिक्रमेच्या संकल्पात केवळ बाह्य नियम पुरेसे नाहीत.

पायाने चालणे सोपे आहे; मनाला चालवणे कठीण आहे.

योगपरंपरेतील पाच यम....अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह....मानवी आचरणाच्या शिस्तीचे मूलभूत आधार मानले गेले आहेत.

परिक्रमावासीसाठी त्यांचा अर्थ आणखी जिवंत होतो.

अहिंसा

अहिंसा म्हणजे फक्त कोणाला मारू नये एवढेच नाही.

शब्दांनी दुखवू नये.

अनावश्यक राग करू नये.

एखाद्या गावकऱ्याशी तुच्छतेने बोलू नये.

सहप्रवाशाला कमी लेखू नये.

स्वतःच्या मताचा आग्रह धरून दुसऱ्याला त्रास देऊ नये.

आणि निसर्गाशीही हिंसक वर्तन करू नये.

पायवाटेवर चालताना छोट्या जीवाची जाणीव होणे, झाडाची किंमत जाणवणे, पाण्याचा आदर करणे......अहिंसेची व्याप्ती वाढवत जाते.

सत्य

सत्य म्हणजे केवळ खोटे न बोलणे नाही.

स्वतःशी प्रामाणिक राहणे हा त्याचा कठीण भाग आहे.

“मी परिक्रमा करतोय कारण मला आध्यात्मिक उन्नती हवी आहे”.....हे म्हणणे सोपे.

पण मनात प्रत्यक्षात प्रसिद्धीची इच्छा असेल तर?

लोकांनी कौतुक करावे असे वाटत असेल तर?

आपल्या परिक्रमेची चर्चा व्हावी असे वाटत असेल तर?

मग स्वतःला प्रश्न विचारावा लागतो.

मी कोणासाठी चालतोय?

मैय्येसाठी?

स्वतःसाठी?

की लोकांनी मला पाहावे म्हणून?

हा प्रश्न मनाला अस्वस्थ करतो.

पण त्याच अस्वस्थतेत सत्याचा जन्म होतो.

अस्तेय

अस्तेय म्हणजे दुसऱ्याची वस्तू न घेणे.

परंतु परिक्रमेच्या संदर्भात त्याचा सूक्ष्म अर्थ आहे......दुसऱ्याच्या उदारतेचा गैरफायदा न घेणे.

कुणी एक भाकरी दिली तर पाच मागू नयेत.

कुणी आश्रय दिला तर त्याला कायमस्वरूपी अधिकार समजू नये.

कुणी मदत केली तर त्याचा उपयोग स्वतःच्या स्वार्थासाठी करू नये.

मिळालेले स्वीकारणे आणि त्याचा गैरवापर न करणे....हीसुद्धा अस्तेयाची साधना आहे.

ब्रह्मचर्य

ब्रह्मचर्याचा अर्थ केवळ एका संकुचित अर्थाने न पाहता इंद्रियसंयम, इच्छांवर नियंत्रण आणि ऊर्जेचे योग्य दिशेने वळवणे असा व्यापक अर्थ घेता येतो.

परिक्रमा शरीराला सतत बाह्य सुख देण्यासाठी केलेली यात्रा नाही.

साधे अन्न.

साधे वस्त्र.

साधी झोप.

मर्यादित बोलणे.

अनावश्यक आकर्षणांपासून दूर राहणे.

मनाला सतत बाहेर खेचणाऱ्या इच्छा ओळखणे.

ही सगळी ब्रह्मचर्याच्या साधनेचीच क्षेत्रे आहेत.

शरीरश्रम

आणि मग येतो शरीरश्रम.

परिक्रमेचा सर्वांत प्रत्यक्ष गुरु.

पाय दुखतात.

तळपाय जळतात.

खांदे दुखतात.

कधी उन्हाचा त्रास होतो.

कधी थंडी.

कधी पाऊस.

कधी चिखल.

कधी लांबचा निर्जन रस्ता.

मग शरीर मनाला सांगते......

“आज पुरे.”

पण संकल्प सांगतो.....

“थोडे अजून.”

याचा अर्थ स्वतःच्या शरीरावर अत्याचार करणे नव्हे. विवेकाने विश्रांती घेणे आवश्यक आहे. परंतु शरीराला प्रत्येक असुविधेपासून वाचवण्याची सवय कमी करणे हा परिक्रमेचा मोठा धडा आहे.

शरीरश्रमातून एक विचित्र गोष्ट घडते.

माणूस स्वतःच्या शरीराच्या मर्यादा ओळखतो आणि त्याच वेळी त्याच्या क्षमतेचीही जाणीव होते.

काल जे अशक्य वाटले ते आज शक्य झालेले असते.

काल दहा किलोमीटर कठीण वाटले.

आज पंधरा किलोमीटर चालता आले.

आणि मग समजते......

आपण शरीराला जितके कमकुवत समजत होतो, तितके ते कदाचित कमकुवत नव्हते; आपल्या सोयींची सवय मात्र मोठी होती.

याच ठिकाणी परिक्रमा माणसाला पुन्हा स्वतःशी भेटवते.

 निर्भयवृत्ती : उद्याची चिंता सोडून मैय्येवर विश्वास ठेवण्याचा अर्थ

परिक्रमेतील सर्वांत सुंदर पण सर्वांत कठीण साधना म्हणजे निर्भयवृत्ती.

निर्भय म्हणजे धोका नाही असे मानणे नव्हे.

निर्भय म्हणजे धोका असतानाही विवेक न गमावणे.

रस्ता अपरिचित आहे.

गाव अपरिचित आहे.

लोक अपरिचित आहेत.

रात्र कुठे पडेल माहीत नाही.

उद्या अन्न कुठे मिळेल माहीत नाही.

कधी शरीर साथ देईल का माहीत नाही.

तरीही पाऊल पुढे पडते.

कारण परिक्रमावासीच्या मनात एक विश्वास असतो.....

“मैय्या सोबत आहे.”

या वाक्याचा अर्थ चमत्कार घडेल अशी हमी नव्हे.

त्याचा अर्थ असा.....मी प्रत्येक गोष्ट माझ्या नियंत्रणात ठेवण्याचा हट्ट सोडतो.

हा फार मोठा बदल आहे.

आपल्या रोजच्या जीवनात आपण नियंत्रण शोधतो.

सर्व काही ठरवून ठेवतो.

वेळापत्रक.

पैसा.

प्रवास.

अन्न.

निवास.

काम.

भविष्य.

परिक्रमा मात्र म्हणते....

सगळे नियोजन करून निघा; पण प्रत्येक क्षण आपल्या इच्छेप्रमाणे घडेल, अशी अपेक्षा ठेवू नका.

हीच निर्भयवृत्ती.

उद्याची चिंता आजच्या पावलावर बसू देऊ नये.

आज जे करायचे ते पूर्ण मनाने करायचे.

आज मैय्येचे दर्शन घ्यायचे.

आजचा मार्ग चालायचा.

आज जे अन्न मिळेल ते कृतज्ञतेने घ्यायचे.

आज जिथे आसरा मिळेल तिथे समाधान मानायचे.

आणि उद्याची चिंता उद्यावर सोडायची.

याचा अर्थ निष्क्रिय होणे नाही.

परिक्रमावासीने पाण्याची काळजी घ्यावी.

शरीराची काळजी घ्यावी.

धोकादायक परिस्थिती टाळावी.

स्थानिक लोकांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

आवश्यक वस्तू जवळ ठेवाव्यात.

पण या विवेकपूर्ण तयारीनंतरही मनात सतत भीतीचा साठा करून ठेवू नये.

कारण भीती हीसुद्धा एक प्रकारची मालकी असते.

“उद्या माझ्या नियंत्रणात असलाच पाहिजे.”

ही अपेक्षा जितकी मोठी तितकी भीती मोठी.

“उद्या जे येईल त्याला सामोरे जाईन.”

ही भावना वाढली की मन मोकळे होते.

आणि मग परिक्रमा केवळ पायांची राहत नाही.

ती मनाची होते.

हळूहळू परिक्रमावासीला जाणवते.....

माझ्याकडे पैसा कमी असला तरी मी रिकामा नाही.

माझ्याकडे मोठा आसरा नसला तरी मी निराधार नाही.

माझ्याकडे भरपूर सामान नसले तरी मी गरीब नाही.

माझ्याकडे उद्याची खात्री नसली तरी मी भयभीत असायलाच हवे असे नाही.

कारण माझ्याकडे एक संकल्प आहे.

माझ्यासोबत माझी साधना आहे.

आणि माझ्यावर नर्मदामय्येची कृपादृष्टी आहे, अशी श्रद्धा आहे.

याच श्रद्धेतून “मी” हळूहळू कमी होतो.

“मी कमावतो.”

“मी मिळवतो.”

“मी सांभाळतो.”

“मी ठरवतो.”

“मी करतो.”

या सगळ्या वाक्यांमध्ये असलेला “मी” थोडा थोडा मागे सरकतो.

त्याच्या जागी एक वेगळे वाक्य येतेे......

“माझ्याकडून जेवढे शक्य आहे तेवढे मी करतो; पुढचे मैय्येच्या हाती.”

कदाचित हीच परिक्रमेची खरी संन्यासवृत्ती.

परिक्रमा संपते तेव्हा पाय थांबतात.

पण संकल्प थांबायला हवा का?

नाही.

खरी परीक्षा तर परिक्रमा संपल्यानंतर सुरू होते.

कारण मैय्येच्या काठावर आपण काही काळ अपरिग्रह शिकलो; आता तो संसारात कसा जगायचा?

भिक्षेच्या भावनेतून नम्रता शिकली; आता आपल्या घरात काम करणाऱ्या माणसाशी कसे बोलायचे?

शरीरश्रमातून संयम शिकलो; आता छोट्या असुविधेवर चिडायचे नाही.

अहिंसा शिकली; आता शब्दांनी कुणाला दुखवायचे नाही.

सत्याचा स्पर्श झाला; आता स्वतःशी खोटे बोलायचे नाही.

अस्तेय समजले; आता दुसऱ्याच्या वेळेचा, श्रमाचा किंवा विश्वासाचा गैरवापर करायचा नाही.

ब्रह्मचर्य समजले; आता इच्छांना स्वैर धावू न देता त्यांच्यावर विवेक ठेवायचा.

अपरिग्रह समजला; आता घरात वस्तू वाढवण्यापेक्षा जीवनातील अर्थ वाढवायचा.

आणि निर्भयवृत्ती शिकली; आता प्रत्येक उद्याची चिंता आजच्या दिवसाला खाऊ देऊ नये.

म्हणून परिक्रमा ही फक्त नर्मदामय्येभोवती पूर्ण झालेली प्रदक्षिणा नाही.

ती ‘माझे’पणाभोवती आखलेल्या भिंतींची प्रदक्षिणा मोडण्याचा प्रयत्न आहे.

काही काळासाठी माणूस आपली संपत्ती, प्रतिष्ठा, सोय, अधिकार, अपेक्षा आणि नियंत्रण यांच्यापासून थोडा दूर होतो.

पाच घरांच्या दाराशी उभा राहतो.

जे मिळते ते स्वीकारतो.

जे मिळत नाही तेही स्वीकारतो.

जितके चालता येते तितके चालतो.

जितके सहन करता येते तितके सहन करतो.

जिथे आश्रय मिळतो तिथे रात्र काढतो.

आणि प्रत्येक सकाळी पुन्हा एकदा म्हणतो......

“नर्मदे हर!”

त्या दोन शब्दांत कदाचित परिक्रमेचा संपूर्ण भाव सामावलेला आहे.

“हर” म्हणजे केवळ उच्चार नाही.

माझ्यातील अहंकार हर.

माझी आसक्ती हर.

माझी हाव हर.

माझी भीती हर.

माझा खोटा अभिमान हर.

आणि त्याच्या जागी दे.....

नम्रता.

सत्य.

संयम.

निर्भयता.

अपरिग्रह.

आणि मैय्येवरचा विश्वास.

परिक्रमा संपल्यावर परिक्रमावासी पुन्हा आपल्या घरात परततो. त्याचे घर तेच असते. लोक तेच असतात. संसार तोच असतो. जबाबदाऱ्या तशाच असतात.

पण जर परिक्रमेने खरोखर काही दिले असेल तर एक गोष्ट बदललेली असते.....

“माझे” म्हणणाऱ्या मनाला “हेही मैय्येचेच” असे म्हणण्याची सवय लागलेली असते.

आणि कदाचित अल्पकाळाचा हा संन्यास याचसाठी असतो.

संसार सोडण्यासाठी नव्हे.

संसाराकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्यासाठी.

संपत्ती नाकारण्यासाठी नव्हे.

संपत्तीची गुलामी नाकारण्यासाठी.

अन्न नाकारण्यासाठी नव्हे.

अन्नातील प्रसाद ओळखण्यासाठी.

स्वतःला कमी लेखण्यासाठी नव्हे.

स्वतःच्या अहंकाराला योग्य जागा दाखवण्यासाठी.

आणि शेवटी.....

नर्मदामय्येभोवती चालताना स्वतःभोवती बांधलेल्या “मी”च्या वर्तुळातून बाहेर पडण्यासाठी.

कदाचित म्हणूनच परिक्रमा संपल्यानंतरही तिची वाट मनात सुरूच राहते.

शरीर घरात परतते.

पण मन अजूनही मैय्येच्या काठावर चालत असते.

हळूहळू.

नम्रपणे.

निर्भयपणे.

आणि एका अदृश्य संकल्पासह.....

“माझे काही नाही. जे आहे, ते मैय्येचे.”

नर्मदे हर!

( आपल्या प्रतिक्रिया अवश्य या पोस्टखाली लिहा. धन्यवाद!)

Labels: Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Spiritual Journey, Temporary Renunciation, Parikramavasi, Aparigraha, Bhiksha, Ahimsa, Satya, Asteya, Brahmacharya, Body Discipline, Fearlessness, Marathi Spiritual Literature

Search Description:
Explore the deeper spiritual meaning of Narmada Parikrama as a temporary renunciant discipline. Understand bhiksha, aparigraha, ahimsa, satya, asteya, brahmacharya, body-labour and fearlessness as practices that gradually dissolve the feeling of “mine” and cultivate surrender to Narmada Maiya.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #NarmadeHar #Parikramavasi #Aparigraha #Bhiksha #Ahimsa #Satya #Asteya #Brahmacharya #SpiritualJourney #MarathiArticle #NarmadaParikramaLekhmala