ज्येष्ठ नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचे ९२ व्या वर्षी निधन

मुंबई: मराठी प्रायोगिक नाट्यसृष्टीला सशक्त आकार देणाऱ्या, ज्येष्ठ अभिनेत्री आणि आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या नाट्य दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचे वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन झाले आहे. त्यांच्या निधनामुळे मराठी आणि भारतीय रंगभूमीवरील एका सुवर्ण युगाचा अंत झाला असून संपूर्ण सांस्कृतिक विश्वावर शोककळा पसरली आहे. ४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी त्यांनी आपला ९१ वा वाढदिवस साजरा केला होता, मात्र प्रदीर्घ वयोमानामुळे उद्भवलेल्या शारीरिक व्याधींमुळे त्यांची प्राणज्योत मालवली. विजया मेहता यांच्या जाण्याने मराठी प्रायोगिक नाट्य चळवळीचा मुख्य पाठीराखा आणि एक अग्रगण्य विचारवंत हरपल्याची भावना नाट्य वर्तुळातून व्यक्त होत आहे.

'रंगायन' आणि प्रायोगिक चळवळीची सुरुवात

१९६० च्या दशकात महाराष्ट्रात व्यावसायिक नाटकांचा सुवर्णकाळ सुरू असतानाच, नाटकाच्या आशय-विषयात आणि सादरीकरणात आमूलाग्र बदल घडवून आणण्यासाठी काही दिग्गजांनी एकत्र येण्याचा निर्णय घेतला. विजया मेहता यांनी ज्येष्ठ नाटककार विजय तेंडुलकर, अभिनेते अरविंद देशपांडे आणि डॉक्टर श्रीराम लागू यांच्या सहकार्याने 'रंगायन' या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेने मराठी नाट्यसृष्टीत एका नव्या बंडखोर आणि वैचारिक प्रायोगिक चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवली.

'रंगायन'च्या माध्यमातून विजया मेहता यांनी केवळ पारंपरिक चौकटीतील नाटके न करता, जागतिक रंगभूमीवरील उत्तम संहिता मराठीत आणल्या. आशय आणि मांडणीचे अत्यंत वेगळे, बहुआयामी स्वरूप त्यांनी मराठी प्रेक्षकांसमोर मांडले. नाट्य चळवळ केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून ते समाजाचे प्रतिबिंब आणि वैचारिक मंथनाचे केंद्र आहे, हा विचार त्यांनी आपल्या कार्यातून सातत्याने रुजवला.

अजरामर कलाकृती आणि दिग्दर्शनाचा कस

विजया मेहता यांनी दिग्दर्शित केलेली आणि अभिनय केलेली अनेक नाटके मराठी नाट्य इतिहासामध्ये मैलाचे दगड ठरली आहेत. 'अजब न्याय वर्तुळाचा', 'एक शून्य बाजीराव', 'कलियुग', आणि 'हमीदाबाईची कोठी' या नाटकांच्या दिग्दर्शनातून त्यांनी मराठी रंगभूमीची बौद्धिक उंची वाढवली. विशेषतः 'हमीदाबाईची कोठी' या नाटकाने तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीवर आणि कलाकारांच्या जगण्यावर अत्यंत टोकदार भाष्य केले होते, ज्याची चर्चा आजही नाट्य अभ्यासकांमध्ये केली जाते.

त्यांनी पाश्चात्त्य नाट्यशास्त्र आणि भारतीय पारंपरिक नाट्य शैलीचा सुवर्णमध्य साधत अनेक नवनवीन प्रयोग केले. तरुण कलाकारांना घडवणे, त्यांच्याकडून कसून अभिनय करून घेणे आणि संहितेचा अचूक अर्थ रंगमंचावर जिवंत करणे ही विजया मेहता यांच्या दिग्दर्शनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जात असत.

चित्रपटसृष्टीतील योगदान आणि राष्ट्रीय सन्मान

केवळ रंगभूमीच नव्हे, तर हिंदी आणि मराठी चित्रपटसृष्टीतही विजया मेहता यांनी आपल्या कामाचा खोल ठसा उमटवला. गोविंद निहलानी दिग्दर्शित 'पार्टी' या चित्रपटातील त्यांची उच्चभ्रू, बौद्धिक आणि तितकीच गुंतागुंतीची भूमिका प्रेक्षकांच्या आणि समीक्षकांच्या प्रचंड पसंतीस उतरली होती. याशिवाय, त्यांनी दिग्दर्शित केलेले 'पेस्तंजी' आणि 'रावसाहेब' हे चित्रपट भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात मैलाचे दगड मानले जातात. मानवी नातेसंबंधांमधील गुंतागुंत आणि सामाजिक वास्तव या चित्रपटांमधून अत्यंत प्रगल्भतेने मांडले गेले होते.

नाट्य आणि चित्रपट क्षेत्रातील त्यांच्या या प्रदीर्घ आणि अत्यंत मोलाच्या योगदानाची दखल घेऊन भारत सरकारतर्फे त्यांना 'पदमश्री' या अत्यंत प्रतिष्ठेच्या नागरी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते. याशिवाय संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार आणि इतर अनेक मानाच्या पुरस्कारांनी त्यांना गौरवण्यात आले होते.

विजया मेहता यांच्या निधनाने केवळ एक व्यक्ती नव्हे, तर मराठी प्रायोगिक रंगभूमीचा एक अखंड दीर्घांक आज संपला आहे. त्यांच्या पश्चात त्यांनी घडवलेले असंख्य कलाकार आणि त्यांनी निर्माण केलेली वैचारिक नाट्यसंस्कृती हाच त्यांचा सर्वात मोठा वारसा मानला जाईल.

• Labels: Vijaya Mehta, Marathi Theatre, Experimental Theatre, Rangayan, National Award Winner, Marathi News, Obituaries 2026.

• Search Description: Legendary Marathi theatre director and actress Vijaya Mehta passes away at 92. Read about her immense contribution to experimental theatre, Rangayan, and Indian cinema.

• Hashtags: #VijayaMehta #MarathiTheatre #Rangayan #ExperimentalTheatre #MarathiNews #IndianCinema #Obituary