देशात मान्सून सक्रिय: बंगालच्या उपसागरातील कमी दाबाच्या क्षेत्रामुळे मध्य भारतासह गुजरात, राजस्थान आणि महाराष्ट्रात अतिवृष्टी; उत्तर भारतात मात्र 'ब्रेक मान्सून'ची शक्यता

नवी दिल्ली: बंगालच्या उत्तर उपसागरात निर्माण झालेले आणि उडीसा किनारपट्टीवरून पुढे सरकलेले तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Depression) आता मध्य प्रदेशच्या उत्तर भागावर सक्रिय झाले आहे. या हवामान प्रणालीमुळे देशातील मान्सून अत्यंत सक्रिय झाला असून, ६ जुलै रोजी मध्य भारत, महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिण-पूर्व राजस्थानमध्ये मुसळधार ते अतिमुसळधार पाऊस सुरू आहे. या तीव्र हवामान प्रणालीमुळे गेल्या पाच दिवसांत देशातील पावसाच्या एकूण तुटीमध्ये तब्बल १६ टक्क्यांची मोठी घट झाली असून, एकूण तूट ४० टक्क्यांवरून २४ टक्क्यांवर आली आहे. हवामान विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, मान्सूनची मुख्य अक्षरेषा (Seasonal Troff) सध्या मध्य भारतावरून जात असल्याने या भागात पावसाचा जोर अधिक आहे, तर उत्तर भारतात पुढील काही दिवस थांबून-थांबून पाऊस पडण्याची शक्यता आहे.

हवामान प्रणाली आणि मान्सून ट्रफची सद्यस्थिती

हवामान तज्ज्ञांनी दिलेल्या विश्लेषणानुसार, बंगालच्या उपसागरातून आलेल्या या कमी दाबाच्या क्षेत्रामुळे अरबी समुद्रातून येणाऱ्या बाष्पयुक्त वाऱ्यांचा वेग प्रचंड वाढला आहे. ही प्रणाली उत्तर छत्तीसगडमधून पुढे सरकत आता मध्य प्रदेश आणि दक्षिण-पूर्व राजस्थानच्या सीमेवर पोहोचली आहे. या प्रणालीच्या प्रभावामुळे दक्षिण गुजरात आणि कोकण किनारपट्टीवर चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती (Cyclonic Circulation) निर्माण झाली आहे. या सर्व पूरक घटकांमुळे गेल्या २४ ते ४८ तासांत पश्चिम किनारपट्टी आणि मध्य भारतात पावसाचा तांडव पाहायला मिळाला आहे. मान्सूनची प्रगती सध्या सौराष्ट्र आणि कच्छच्या काही भागांत रेंगाळली असली, तरी ८ जुलैच्या निश्चित वेळेपर्यंत मान्सून संपूर्ण देश व्यापेल, असा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.

महाराष्ट्र आणि गुजरातमध्ये जलप्रलय; जनजीवन विस्कळीत

या हवामान प्रणालीचा सर्वाधिक फटका महाराष्ट्रातील मुंबई परिसर आणि दक्षिण गुजरातला बसला आहे. मुंबई आणि उपनगरांमध्ये गेल्या २४ तासांत शंभर ते दीडशे मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली आहे. अनेक भागांत इमारतींचे तळमजले आणि रस्ते पाण्याखाली गेले असून, काही सखल भागांत नागरिकांना दोरखंडाच्या सहाय्याने सुरक्षित ठिकाणी हलवावे लागले आहे. मुंबईत आज आणि उद्या पावसाचा जोर कायम राहणार असून, ८ आणि ९ जुलैपासून पावसाची तीव्रता हळूहळू कमी होण्याचे संकेत आहेत.

कोकण, गोवा आणि मध्य महाराष्ट्रातील नाशिक, पुणे, सातारा, कोल्हापूर या जिल्ह्यांच्या घाट माथ्यावर मुसळधार पाऊस सुरू आहे. विदर्भ आणि मराठवाड्यातील नागपूर, भंडारा, चंद्रपूर आणि छत्रपती संभाजीनगर या भागांतही चांगल्या पावसाची नोंद झाली आहे. गुजरातमध्ये वलसाड, गिर सोमनाथ, जुनागढ आणि पोरबंदर जिल्ह्यांत पूरस्थिती निर्माण झाली असून संपूर्ण परिसर जलमग्न झाला आहे. आगामी दोन दिवसांत हा पावसाचा जोर उत्तर आणि पूर्व गुजरातकडे सरकण्याची शक्यता आहे.

राजस्थान आणि मध्य प्रदेशात ऑरेंज अलर्ट

मध्य प्रदेशातील अलिराजपुर, बडवानी, धार, उज्जैन, इंदूर आणि रतलाम या पश्चिम जिल्ह्यांमध्ये हवामान विभागाने अतिवृष्टीचा इशारा जारी केला आहे. छत्तीसगड आणि उडीसा या राज्यांमध्येही भुवनेश्वर, कटक आणि कंदमाल परिसरात गेल्या २४ तासांत मुसळधार पाऊस झाला असून, पुढील २४ तासांत तेथील पावसाचा जोर कमी होईल. दुसरीकडे, राजस्थानच्या हवामानात मोठा बदल झाला असून उदयपूर, डुंगरपूर, बांसवाडा, चित्तौडगढ आणि कोटा या दक्षिण जिल्ह्यांमध्ये मुसळधार पावसाने हजेरी लावली आहे. पुढील दोन ते तीन दिवसांत हा पाऊस जैसलमेर, जोधपूर आणि बाडमेर या वाळवंटी भागांपर्यंत पोहोचून तिथली कोरडी स्थिती संपवणार आहे.

उत्तर भारताची स्थिती: दिल्ली, पंजाब आणि हरियाणात विश्रांतीनंतर पाऊस

दिल्ली-एनसीआर, पंजाब आणि हरियाणाच्या बहुतांश भागांत ५ जुलै रोजी दुपारी ढगाळ वातावरण निर्माण झाले होते, मात्र प्रणाली दक्षिण भागात असल्यामुळे ढग पुन्हा विरले. पंजाबमधील पटियाला आणि काही मध्यवर्ती जिल्ह्यांमध्ये चांगला पाऊस झाला असला तरी अमृतसर, फिरोजपूर या पश्चिमेकडील जिल्ह्यांना अजूनही मोठ्या पावसाची प्रतीक्षा आहे. दिल्ली आणि हरियाणात ७ आणि ८ जुलै दरम्यान पाऊस पडेल, मात्र तो सलग नसून थांबून-थांबून पडणारा असेल. उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्येही हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या सरी कोसळतील, परंतु तिथे पूर आणणारा पाऊस सध्यातरी अपेक्षित नाही.

डोंगराळ भागात भूस्खलनाचा धोका; पर्यटकांना सतर्कतेचा इशारा

हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये ७ जुलैपासून पावसाचा जोर पुन्हा वाढणार आहे. धरमशाला, सिमला, कुलू, मनाली तसेच उत्तराखंडमधील डेहराडून आणि नैनिताल परिसरात मुसळधार पाऊस होण्याची शक्यता असल्याने दरडी कोसळण्याचा (Landslides/Mudslides) आणि रस्ते खचण्याचा धोका वाढला आहे. त्यामुळे प्रशासनाने पर्यटकांना या भागात प्रवास न करण्याचा सल्ला दिला आहे. जम्मू-काश्मीर, लडाख आणि कारगीलमधील काही भागांतही ८ जुलैपासून हवामानात बदल होऊन पावसाची शक्यता आहे.

११ जुलैनंतर देशात 'ब्रेक मान्सून'ची स्थिती?

हवामान विश्लेषकांनी एका महत्त्वाच्या घडामोडीकडे लक्ष वेधले आहे. ११ किंवा १२ जुलैच्या आसपास मान्सूनची मुख्य अक्षरेषा (Axis of Monsoon Trough) सरकून थेट हिमालयाच्या पायथ्याशी (तराई क्षेत्र) जाण्याची शक्यता आहे. यामुळे देशातील हवामानात पुन्हा एकदा मोठा बदल होईल. या स्थितीला हवामान शास्त्रात 'ब्रेक मान्सून' म्हटले जाते. या काळात उत्तर भारतातील डोंगराळ भागात आणि नेपाळच्या पर्वतरांगांमध्ये अत्यंत मुसळधार पाऊस होतो, तर महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश आणि गुजरातसह संपूर्ण मध्य व दक्षिण भारतात पाऊस पूर्णपणे थांबतो आणि कोरडे पश्चिमेकडील वारे वाहू लागतात. त्यामुळे पुढील चार ते पाच दिवस मध्य भारतासाठी पावसाचे असून, त्यानंतर पावसाचा जोर कमी होण्याचा अंदाज आहे.

• Labels: Monsoon Updates, India Weather Report, Mumbai Rains, Gujarat Floods, Rajasthan Weather, Break Monsoon Condition

• Search Description: Active monsoon causes heavy rainfall and flood-like situations in Maharashtra, Gujarat, and Madhya Pradesh. Deficit drops to 24%. Break monsoon expected from July 11.

• Hashtags: #Monsoon2026 #WeatherUpdates #MumbaiRains #GujaratFloods #RainAlert #SkymetWeather #IndianMonsoon