डोनाल्ड ट्रम्प यांना जॉर्जिया मेलोनी यांचे चोख प्रत्युत्तर: 'इटली कधीही भीक मागत नाही'

 

जागतिक महासत्तेचा अस्त: अमेरिकेचे वाढते एकाकीपण आणि बदलती जागतिक व्यवस्था

वाढता भूराजकीय तणाव आणि बदलत्या जागतिक समीकरणांच्या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेचे परराष्ट्र धोरण सध्या एका अत्यंत गंभीर आणि वादग्रस्त वळणावर येऊन ठेपले आहे. जगातील सर्वात शक्तिशाली देशाचे नेतृत्व करणारे डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या अनपेक्षित, आक्रमक आणि अनेकदा वैयक्तिक पातळीवर जाणाऱ्या विधानांमुळे आंतरराष्ट्रीय राजकारणात मोठी खळबळबळ उडाली आहे. अमेरिकेचे पारंपारिक मित्र देश आता उघडपणे अमेरिकन नेतृत्वाच्या मानसिक स्थिरतेवर आणि धोरणात्मक परिपक्वतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करू लागले आहेत. नुकताच इटलीच्या पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांच्याशी झालेला वाद हा केवळ एका छायाचित्रापुरता मर्यादित नसून, तो अमेरिकेच्या ढासळत्या मुत्सद्देगिरीचे (diplomacy) आणि जागतिक नेतृत्वाच्या संकटाचे स्पष्ट लक्षण मानले जात आहे. या संपूर्ण प्रकरणाने वॉशिंग्टनच्या जागतिक विश्वासार्हतेला गंभीर तडे दिले असून एका नव्या आंतरराष्ट्रीय वादाला तोंड फुटले आहे.

नुकत्याच घडलेल्या एका आंतरराष्ट्रीय परिषदेदरम्यान डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इटलीच्या पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांच्याबद्दल अत्यंत आक्षेपार्ह विधान केले होते. ट्रम्प यांच्या दाव्यानुसार, पंतप्रधान मेलोनी यांनी त्यांच्यासोबत एक छायाचित्र (photograph) काढण्यासाठी अक्षरशः याचना केली होती. ट्रम्प यांनी जाहीरपणे सांगितले की, त्यांना मेलोनी यांच्यासोबत छायाचित्र काढण्याची अजिबात गरज नव्हती, परंतु केवळ त्यांच्याबद्दल सहानुभूती वाटल्यामुळे त्यांनी ही विनंती मान्य केली. एका सार्वभौम राष्ट्राच्या महिला राष्ट्रप्रमुखाबद्दल असे अपमानास्पद विधान करणे हे आंतरराष्ट्रीय शिष्टाचाराच्या (protocol) पूर्णपणे विरोधात आहे. ट्रम्प यांच्या या वक्तव्यामुळे केवळ इटलीमध्येच नव्हे, तर संपूर्ण युरोपीय महासंघात तीव्र संतापाची लाट उसळली असून अमेरिकेच्या या वर्तणुकीवर जगभरातून टीका होत आहे.

पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांनी या अपमानास्पद विधानाचा अत्यंत कडक आणि जाहीरपणे समाचार घेत ट्रम्प यांच्या दाव्यातील हवाच काढून घेतली. मेलोनी यांनी स्पष्ट केले की, डोनाल्ड ट्रम्प यांचे हे विधान पूर्णपणे काल्पनिक आणि वास्तवापासून दूर आहे. एका जाहीर व्हिडिओ संदेशात त्यांनी ठणकावून सांगितले की, इटली किंवा त्या देशाचे नेतृत्व कधीही कोणाकडेही भीक मागत नाही. मेलोनी यांनी ट्रम्प यांच्यावर थेट हल्ला चढवताना म्हटले की, अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष आपल्याच मित्रराष्ट्रांसोबत अत्यंत उद्धटपणे वागतात, ही अत्यंत शरमेची बाब आहे. पश्चिमेच्या आणि अमेरिकेच्या खऱ्या शत्रूंशी दोन हात करताना जी धमक दाखवणे आवश्यक असते, ती ट्रम्प यांच्याकडे कधीच दिसून येत नाही, असा थेट टोलाही त्यांनी लगावला.

या वादाच्या मुळाशी गेल्यास ट्रम्प यांच्या तथाकथित 'द आर्ट ऑफ द डील' (The Art of the Deal) या वाटाघाटीच्या कौशल्याची पोलखोल होते. आंतरराष्ट्रीय विश्लेषकांच्या मते, ट्रम्प हे 'मॅडमॅन सिंड्रोम' (Madman Syndrome) किंवा 'मॅडमॅन थिअरी'चा (Madman Theory) वापर करून समोरच्या पक्षाला घाबरवण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणजेच, आपण काहीही करू शकतो आणि अत्यंत अनपेक्षित पावले उचलू शकतो, अशी स्वतःची प्रतिमा तयार करणे हा या धोरणाचा मुख्य भाग असतो. इराणसोबत झालेल्या आण्विक कराराच्या (nuclear deal) बाबतीतही ट्रम्प यांनी नेमके हेच केले होते. करार स्वाक्षरी झाल्यानंतर अवघ्या २४ तासांच्या आत त्यांनी इराणला बॉम्बने उडवून देण्याची धमकी दिली होती, परंतु नंतरच्या काळात जेव्हा इराणने मध्यपूर्वेतील अमेरिकन तळांवर थेट क्षेपणास्त्र हल्ले केले, तेव्हा ट्रम्प यांना माघार घ्यावी लागली आणि ते इराणशी हात मिळवण्यासाठी उत्सुक दिसले.

डोनाल्ड ट्रम्प यांचा अनपेक्षित दृष्टिकोन अनेकदा आंतरराष्ट्रीय संबंधांमधील 'मॅडमन थिअरी' (वेड्यांचा सिद्धांत) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या धोरणात्मक संकल्पनेचे प्रतिबिंब दाखवतो, ज्यात एखादा नेता दबाव वाढवण्यासाठी हेतुपुरस्सर अविवेकीपणाचा ठसा उमटवतो. तथापि, जागतिक विश्लेषकांच्या मते, ही युक्ती वारंवार उलटली आहे, ज्यामुळे स्थिर लोकशाहीवादी मित्र राष्ट्रे दुरावली आहेत आणि इराण किंवा चीनसारख्या हिशेबी भू-राजकीय विरोधकांना रोखण्यात ती अयशस्वी ठरली आहे.

ट्रम्प यांच्या धोरणातील सर्वात मोठा अंतर्विरोध म्हणजे ते लोकशाहीवादी मित्रराष्ट्रांचा सातत्याने अपमान करतात, तर हुकूमशाही किंवा कठोर शासनव्यवस्था असलेल्या देशांच्या प्रमुखांसमोर अत्यंत मवाळ भूमिका घेतात. चीनने अमेरिकेची आर्थिक कोंडी केल्याचा आरोप ट्रम्प नेहमीच करतात, परंतु वैयक्तिक पातळीवर ते चिनी राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांची स्तुती करताना थकBaseत नाहीत. रशियाने युक्रेनवर आक्रमण केल्यानंतरही ट्रम्प यांनी व्लादिमीर पुतिन यांच्या मजबूत नेतृत्वाची प्रशंसा केली आहे. हीच स्थिती उत्तर कोरियाचे किम जोंग उन यांच्या बाबतीतही दिसून येते. याउलट, जे देश अमेरिकेच्या खांद्याला खांदा लावून प्रत्येक युद्धात उभे राहिले, त्या लोकशाही देशांना मात्र ट्रम्प यांच्याकडून केवळ अपमान आणि तुच्छतेची वागणूक मिळत आहे, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अमेरिकेचे मित्र कमी होत चालले आहेत.

या संदर्भात जपानचे उदाहरण अत्यंत बोलके आहे, जिथे ट्रम्प यांनी राजनैतिक मर्यादांचे उल्लंघन केले होते. जपानच्या पंतप्रधानांसोबतच्या बैठकीत ट्रम्प यांनी थेट 'पर्ल हार्बर' (Pearl Harbor) हल्ल्याचा उल्लेख करून त्यांची कोंडी करण्याचा प्रयत्न केला होता. दुसऱ्या महायुद्धातील त्या जुन्या आणि संवेदनशील जखमेचा उल्लेख करून ट्रम्प यांनी "जपानपेक्षा सरप्राईज अटॅक कोणाला जास्त चांगला समजणार," अशी टिप्पणी केली होती. अत्यंत सुसंस्कृत, औपचारिक आणि शिष्टाचार पाळणाऱ्या जपानी संस्कृतीसाठी हा एक मोठा धक्का होता. जपान हा आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रात अमेरिकेचा सर्वात मोठा आणि विश्वासू लष्करी भागीदार असतानाही, त्यांच्या राष्ट्रप्रमुखाला अशा प्रकारे आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर लज्जास्पद परिस्थितीला सामोरे जावे लागले, ही ट्रम्प यांच्या अपरिपक्व परराष्ट्र धोरणाची साक्ष आहे.

केवळ आशिया किंवा युरोपच नव्हे, तर अमेरिकेचा सर्वात जवळचा शेजारी असलेला कॅनडा देखील ट्रम्प यांच्या या विचित्र धोरणाचा बळी ठरला आहे. ट्रम्प यांनी कॅनडाचे पंतप्रधान जस्टिन ट्रूडो यांच्यावर वैयक्तिक टीका केली असून, एका प्रसंगी त्यांनी कॅनडाला अमेरिकेचे ५१ वे राज्य बनवण्याची आणि तिथल्या नेत्यांना केवळ गव्हर्नर (governor) म्हणून नियुक्त करण्याची भाषा केली होती. तसेच डेन्मार्कसारख्या नाटो (NATO) सदस्य देशाकडून थेट 'ग्रीनलँड' (Greenland) बेट खरेदी करण्याचा अवाजवी प्रस्ताव ट्रम्प यांनी ठेवला होता. डेन्मार्कने हा प्रस्ताव फेटाळल्यानंतर ट्रम्प यांनी त्यांचे नियोजित दौरे रद्द करून त्या देशाचा अधिकृत अपमान केला होता, ज्यामुळे नाटो अंतर्गत असलेल्या अंतर्गत सुरक्षेच्या आणि सहकार्याच्या भावनेला मोठा धक्का बसला आहे.

या सर्व प्रकरणांमध्ये सर्वात महत्त्वाची आणि खेदजनक बाब म्हणजे, ज्या देशांनी अमेरिकेसाठी स्वतःच्या सैनिकांचे रक्त सांडले, त्यांचाच सर्वाधिक अपमान केला जात आहे. अमेरिकेवर जेव्हा ९/११ चा दहशतवादी हल्ला झाला, तेव्हा नाटोच्या कलम ५ (Article 5) अंतर्गत डेन्मार्क, इटली, ब्रिटन आणि जर्मनी या देशांनी आपले सैन्य अफगाणिस्तानच्या युद्धात पाठवले होते. अमेरिकेच्या लढाईला स्वतःची लढाई मानून या देशांतील शेकडो सैनिकांनी आपले प्राण गमावले. असे असतानाही, ट्रम्प यांच्याकडून नाटो संघटना कालबाह्य आणि निरुपयोगी असल्याचे म्हटले जाते. ब्रिटनच्या अत्याधुनिक विमानवाहू युद्धनौकांना (aircraft carriers) ट्रम्प यांनी केवळ 'खेळणी' म्हणून हिणवले होते, ज्यामुळे या पारंपारिक मित्रांमध्ये अमेरिकेविषयी तीव्र अस्वस्थता निर्माण झाली आहे.

या वाढत्या तणावाचा थेट परिणाम आंतरराष्ट्रीय पातळीवर अमेरिकेच्या वाढत्या एकाकीपणात होत आहे. एक काळ असा होता की जेव्हा अमेरिका एखाद्या लष्करी मोहिमेची घोषणा करायची, तेव्हा १५ ते २० बलाढ्य देश त्यांच्या पाठीशी उभे राहायचे. परंतु, आज ट्रम्प यांच्या स्वकेंद्री आणि आक्रमक 'अमेरिका फर्स्ट' (America First) धोरणामुळे हेच मित्र देश आता अमेरिकेसोबत कोणत्याही नवीन लष्करी किंवा धोरणात्मक मोहिमेत सामील होण्यास स्पष्ट नकार देत आहेत. ट्रम्प यांनी जी-७ (G7) परिषदेत स्वतःला "आय एम द बॉस" (I am the boss) म्हणून घोषित केले होते, ज्यावर उपस्थित जागतिक नेत्यांनी उपरोधिक हास्य केले होते. हे हास्य केवळ ट्रम्प यांच्यावर नव्हते, तर ते अमेरिकेच्या घसरत चाललेल्या नैतिक अधिकारावर उमटलेली प्रतिक्रिया होती.

शेवटी, या संपूर्ण घडामोडींवरून स्पष्ट होते की, जागतिक महासत्ता म्हणून अमेरिकेचा सुवर्णकाळ आता आस्ताकडे झुकू लागला आहे. परराष्ट्र धोरणात वैयक्तिक अहंकार, इतिहास आणि भूगोलाचे अज्ञान, आणि मित्रराष्ट्रांना गृहीत धरण्याची प्रवृत्ती यामुळे अमेरिका वेगाने आपला जागतिक प्रभाव गमावत आहे. आंतरराष्ट्रीय राजकारण आता एकध्रुवीय (unipolar) व्यवस्थेकडून बहुध्रुवीय (multipolar) व्यवस्थेकडे वाटचाल करत आहे, जिथे कोणत्याही एका देशाची हुकूमशाही चालणार नाही, हे जॉर्जिया मेलोनी यांनी ट्रम्प यांना दाखवून दिले आहे.. ट्रम्प यांचे हे धोरण जर असेच सुरू राहिले, तर अमेरिका केवळ जागतिक स्तरावर एकाकी पडणार नाही, तर एका ऐतिहासिक महासत्तेच्या पतनाची प्रक्रिया अधिक गतीने पूर्ण होईल, यात शंका नाही.

LABELS :

Donald Trump, Giorgia Meloni, US Foreign Policy, International Relations, Italy US Relations, NATO Dynamics, Geopolitics, Global News Analysis, American Decline, World Politics

SEARCH DESCRIPTION :

Discover how Italian PM Giorgia Meloni confronted Donald Trump, exposing the cracks in US foreign policy and the shifting dynamics of global superpower status.

HASHTAGS :

#DonaldTrump #GiorgiaMeloni #USForeignPolicy #Geopolitics #InternationalRelations #MarathiNewsAnalysis #Italy #NATO #GlobalPolitics #Mhasatta #Perराष्ट्रधोरण #BreakingNews