नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक १४ : परिक्रमा पूर्ण होते तेव्हा… परतीचा अर्थ बदलतो

सुरुवातीच्या ठिकाणी परतणे, पूर्ण वर्तुळ आणि संकल्पपूर्तीचा अनुभव

नर्मदा परिक्रमेबद्दल बोलताना आपल्या डोळ्यांसमोर अनेक चित्रे उभी राहतात......अमरकंटकची पहाट, पायवाटेवर चालणारा परिक्रमावासी, नर्मदामय्येच्या काठावरची शांतता, जंगलातून जाणारी वाट, गावागावातून मिळणारी ओळख आणि महिन्यांच्या प्रवासानंतर हळूहळू जवळ येणारे सुरुवातीचे ठिकाण.
पण या संपूर्ण यात्रेत एक क्षण असा असतो, ज्याकडे अनेकदा पुरेसे लक्ष जात नाही.
परतण्याचा क्षण.
ज्या ठिकाणाहून प्रवास सुरू झाला, त्या ठिकाणी पुन्हा पाऊल पडते. वाट संपल्यासारखी दिसते. शरीराला दीर्घ प्रवासातून सुटका झाल्याची जाणीव होते. पण मनाच्या पातळीवर मात्र एक वेगळाच प्रश्न उभा राहतो......
“मी परतलो आहे; पण मी निघालो होतो तोच आहे का?”
नर्मदा परिक्रमेचे स्वरूपच असे आहे की ती सरळ रेषेत जाणारी यात्रा नाही. नर्मदामय्येच्या प्रवाहाभोवती प्रदक्षिणा घालत, एका काठाने पुढे जात आणि पुढे समुद्राकडील टोक गाठल्यानंतर परतीच्या मार्गाने दुसऱ्या काठाने स्रोताकडे येण्याची परंपरा तिच्या वर्णनांत आढळते. मध्यप्रदेश पर्यटनाच्या माहितीतही परिक्रमा अमरकंटकपासून सुरू होऊन पुढे विविध प्रदेशांतून जात पुन्हा अमरकंटककडे येणाऱ्या मार्गाच्या रूपात दिली आहे.
म्हणूनच या यात्रेचा अर्थ केवळ “एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे” असा राहत नाही.
तो एक वर्तुळ पूर्ण करण्याचा अनुभव बनतो.
सुरुवात आणि शेवट एकाच बिंदूवर
सामान्य प्रवासाची रचना सोपी असते.
आपण घरातून निघतो. एखाद्या शहरात जातो. एखादे तीर्थक्षेत्र पाहतो. एखादा डोंगर चढतो. एखाद्या समुद्रकिनाऱ्यावर पोहोचतो. मग परत येतो.
प्रवास पूर्ण होतो.
परिक्रमेची रचना मात्र वेगळी आहे.
येथे परतणे हा केवळ प्रवासाचा शेवट नसतो. परतणे हेच प्रवासाच्या रचनेचा आवश्यक भाग असते.
म्हणजेच सुरुवातीचा बिंदू हा केवळ सुरुवातीचा नसतो.
तो परतीचा साक्षीदारही असतो.
यात एक साधी पण खोल प्रतिमा दडलेली आहे.
जिथून सुरुवात केली, तिथेच परतायचे.
हे वाक्य ऐकायला साधे आहे. पण त्यासाठी अनेक दिवसांचा, अनेक ऋतूंचा, अनेक भूभागांचा आणि असंख्य अनुभवांचा प्रवास करावा लागतो.

पहिल्या दिवसाची आठवण शेवटच्या दिवसाला का येते?
परिक्रमेच्या सुरुवातीचा दिवस आणि शेवटचा दिवस यांच्यामध्ये किती तरी अनुभव जमा झालेले असतात.
पहिल्या दिवशी मनात उत्सुकता असते.
समोरची वाट किती असेल, कुठे मुक्काम होईल, शरीर किती साथ देईल, पुढे कोणती गावे लागतील, कोणत्या ठिकाणी नर्मदामय्येचे दर्शन होईल....असे असंख्य प्रश्न असू शकतात.
शरीरही त्या वेळी नव्या प्रवासाशी जुळवून घेत असते.
काही दिवसांनी चालण्याची लय बदलते.
नंतर वाट अनोळखी राहात नाही; तरी प्रत्येक दिवस नवा असतो.
कधी मातीचा रस्ता, कधी दगड, कधी जंगलाची सावली, कधी उघडे मैदान, कधी घाट, कधी गाव
म्हणून शेवटचा टप्पा जवळ येताना सुरुवातीचा दिवस आठवणे स्वाभाविक मानवी अनुभव ठरू शकतो.
“तेव्हा मी कुठे होतो?”
“माझ्या मनात काय होते?”
“मला एवढा प्रवास करता येईल असे तेव्हा वाटले होते का?”
हे प्रश्न प्रत्येकाला पडतीलच असे नाही. पण दीर्घ यात्रेच्या शेवटी स्मृती मागे वळून पाहू लागतात.
आणि तिथेच परिक्रमेचा एक वेगळा अर्थ समोर येतो.

अंतर पूर्ण झाले म्हणजे परिक्रमा पूर्ण झाली का?
हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे.
एका अर्थाने उत्तर स्पष्ट आहे.....परिक्रमेची फेरी पूर्ण झाली की यात्रा पूर्ण झाल्याचे मानले जाते.
पण मानवी अनुभवाच्या पातळीवर प्रश्न थोडा वेगळा आहे.
अंतर पूर्ण होणे आणि अनुभव पूर्ण होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
एखाद्या प्रवासाची सुरुवात आपण किलोमीटरमध्ये मोजू शकतो. वाटेचे टप्पे मोजू शकतो. दिवस मोजू शकतो. मुक्काम मोजू शकतो.
पण एखाद्या दिवसाची शांतता किती होती, एखाद्या गावाने मनावर किती ठसा उमटवला, एखाद्या पहाटेने आत काही बदलले का, एखाद्या कठीण टप्प्यात आपण स्वतःबद्दल काय शिकलो हे मोजता येत नाही.
म्हणून परिक्रमेचे पूर्णत्व दोन पातळ्यांवर पाहता येते.
एक म्हणजे प्रवासाचे भौतिक पूर्णत्व.
दुसरे म्हणजे अनुभवाचे वैयक्तिक पूर्णत्व.
पहिले ठरावीक मार्गाशी संबंधित आहे.
दुसरे प्रत्येक परिक्रमावासीयासाठी वेगळे असू शकते.

“संकल्प” म्हणजे काय?
 आध्यात्मिक माहितीपटात परिक्रमा ही संकल्पाने सुरू होणारी आणि नर्मदामय्येवरील श्रद्धा, साधेपणा आणि सातत्याशी जोडलेली यात्रा म्हणून वर्णिली आहे.
मात्र संकल्प म्हणजे सर्वांसाठी एकसारखी नियमावली असे समजणे योग्य नाही.
व्यक्तीची श्रद्धा, तिची परंपरा, तिच्या कुटुंबातील आचार, तिची शारीरिक क्षमता आणि तिच्या यात्रेची पद्धत यानुसार अनुभव वेगळा असू शकतो.
म्हणून “परिक्रमा अशीच केली पाहिजे” असा एकच सार्वत्रिक आराखडा या लेखातून मांडता येत नाही.
पण संकल्पाच्या कल्पनेत एक महत्त्वाचा मानवी अर्थ आहे.............
निघण्यापूर्वी स्वतःला दिलेले वचन.
दीर्घ प्रवासात हे वचन रोज आठवावे लागते.
कधी शरीर थकते.
कधी वाट अपेक्षेपेक्षा कठीण असते.
कधी हवामान साथ देत नाही.
कधी मनाला घराची आठवण होते.
कधी पुढचा टप्पा मोठा वाटतो.
तेव्हा सुरुवातीला घेतलेला संकल्प हा बाह्य बंधनापेक्षा आतली दिशा बनू शकतो.
आणि शेवटच्या टप्प्यावर तोच संकल्प पुन्हा आठवतो.

परतीची वाट नेहमी सोपी असते का?
नाही.
“आता तर परिक्रमा संपत आली” या भावनेमुळे शेवटचा टप्पा आपोआप हलका होईल, असे नाही.
शरीराचा थकवा जमा झालेला असतो.
दीर्घ चालण्याचा परिणाम असतो.
पण त्याच वेळी मानसिक स्थितीत बदल होऊ शकतो.
प्रवासाचा मोठा भाग मागे राहिलेला असतो.
आता पुढे किती आहे यापेक्षा मागे किती राहिले याची जाणीव वाढते.
हा बदल सूक्ष्म आहे.
सुरुवातीला भविष्य पुढे असते.
शेवटी स्मृती मागे उभी असते.
यामुळे परतीची वाट केवळ दुसऱ्या काठावरून परत येण्याची भौगोलिक प्रक्रिया राहत नाही.
ती आतल्या संवादाचीही वेळ होऊ शकते.
नर्मदामय्येच्या काठावर चालताना “वर्तुळ” समजते
वर्तुळ ही भूमितीतील साधी आकृती आहे.
पण यात्रेत त्याला अनुभवाचा अर्थ मिळतो.
सरळ रेषेत सुरुवात एका बाजूला आणि शेवट दुसऱ्या बाजूला असतो.
वर्तुळात सुरुवात आणि शेवट एकमेकांना भेटतात.
नर्मदा परिक्रमेच्या बाबतीत ही प्रतिमा विशेष अर्थपूर्ण वाटते.
निघताना ज्या ठिकाणाकडे आपण मागे वळून पाहतो, त्याच ठिकाणी परतल्यावर मागे वळण्याची गरज उरत नाही.
समोर आणि मागे यांच्यातील अंतर कमी झालेले असते.
सुरुवातच शेवट बनलेली असते.
आणि म्हणूनच शेवटही पुन्हा सुरुवातीसारखा वाटू शकतो.

परिक्रमा म्हणजे स्वतःपासून दूर जाणे की स्वतःकडे परतणे?
दीर्घ यात्रा सुरू करताना आपण घरापासून दूर जातो.
परिचित माणसे मागे राहतात.
परिचित रस्ते मागे राहतात.
दैनंदिन वेळापत्रक मागे राहते.
परिचित सुविधा मागे राहतात.
काही काळासाठी जीवनाची रचना बदलते.
पण या सगळ्या दूर जाण्याच्या प्रक्रियेत एक वेगळे जवळ येणे सुरू होऊ शकते.
स्वतःकडे.
मध्य प्रदेश पर्यटन नर्मदा परिक्रमेचे वर्णन केवळ भौगोलिक प्रवास म्हणून न करता आत्मपरीक्षण, निसर्गाशी जवळीक आणि स्वतःचा शोध यांच्याशी जोडते. हे पर्यटन विभागाचे वर्णन आहे; प्रत्येक परिक्रमावासीयाला तसाच अनुभव येतो, असा त्यातून निष्कर्ष काढता येत नाही.
ही मर्यादा लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
कारण आध्यात्मिक अनुभव हा व्यक्तिनिष्ठ असतो.
कुणासाठी परिक्रमा श्रद्धेची यात्रा असू शकते.
कुणासाठी तपश्चर्या.
कुणासाठी सांस्कृतिक अनुभव.
कुणासाठी स्वतःशी संवाद.
कुणासाठी या सगळ्यांचा संगम.
त्यामुळे एका व्यक्तीचा अनुभव दुसऱ्यावर लादता येत नाही.

सुरुवातीच्या ठिकाणी परतल्यावर काय बदलते?
सर्वात आधी बदललेली गोष्ट कदाचित जागा नसते.
दृष्टी असते.
ज्या ठिकाणाहून निघालो, तिथे परतल्यावर तेच झाड दिसू शकते.
तोच घाट दिसू शकतो.
तेच मंदिर दिसू शकते.
तोच परिसर दिसू शकतो.
पण आता त्या दृश्याला अनेक महिन्यांच्या आठवणींची पार्श्वभूमी मिळालेली असते.
पूर्वी एका घाटाकडे पाहताना तो फक्त एक घाट होता.
आता तो प्रवासाच्या एका टप्प्याशी जोडलेला असतो.
पूर्वी एखादे गाव नकाशावरचे नाव होते.
आता त्या गावाशी एखादी भेट, एखादी सकाळ, एखादा रस्ता किंवा एखादी आठवण जोडलेली असते.
पूर्वी नर्मदामय्या म्हणजे समोरचा प्रवाह होता.
आता तो प्रवाह संपूर्ण यात्रेचा साक्षीदार झालेला असतो.

परिक्रमा पूर्ण झाली की जीवन पूर्वीसारखे होते का?
याचे एकच उत्तर नाही.
दीर्घ यात्रेनंतर माणूस पुन्हा आपल्या रोजच्या जीवनात परततो.
काम असते.
घर असते.
कुटुंब असते.
दैनंदिन जबाबदाऱ्या असतात.
मोबाइल असतो.
वेळापत्रक असते.
शहराचा वेग पुन्हा भेटतो.
म्हणून परिक्रमा संपल्यानंतर माणूस कायम यात्रेच्या अवस्थेतच राहतो, असे म्हणता येणार नाही.
पण एखाद्या दीर्घ अनुभवाची आठवण जीवनात काही प्रश्न कायम ठेवू शकते.
काय खरोखर आवश्यक आहे?
कशासाठी एवढी घाई?
किती गोष्टी आपण गृहीत धरतो?
किती कमी गोष्टींमध्ये दिवस निभावतो?
आणि आपल्याला शांतता नेमकी कुठे मिळते?
या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येकाची वेगळी असतील.
पण प्रश्न निर्माण होणेही अनुभवाचा एक भाग असू शकतो.

“परतणे” म्हणजे मागे जाणे नाही
आपण सामान्यतः परतणे म्हणजे मागे जाणे असे मानतो.
परिक्रमेच्या संदर्भात मात्र हे समीकरण बदलते.
परतताना आपण भौगोलिकदृष्ट्या मागे जातो.
पण अनुभवाच्या दृष्टीने पुढे आलेले असतो.
हीच परिक्रमेची सुंदर विसंगती आहे.
पावले मागे जातात; अनुभव पुढे जातो.
सुरुवातीच्या ठिकाणी पोहोचल्यावर शरीर म्हणते......
“प्रवास संपला.”
पण मन कदाचित म्हणते.........
“आता या प्रवासाचा अर्थ समजून घेण्याची वेळ आली.”
यासाठी परिक्रमा पूर्ण झाल्याच्या क्षणाला मोठ्या घोषणेची गरज नाही.
तो अगदी शांत क्षण असू शकतो.
नर्मदामय्येकडे पाहणे.
हात जोडणे.
काही क्षण शांत उभे राहणे.
आणि मग मनात एकच विचार येणे........
“मी पुन्हा आलो.”

परिक्रमा : एक प्रवास, दोन परतावे
या यात्रेकडे आणखी एका पद्धतीने पाहता येते.
पहिले परतणे आहे......भौगोलिक.
सुरुवातीच्या ठिकाणी परतणे.
दुसरे परतणे आहे......आतले.
स्वतःकडे परतणे.
पहिले सर्वांना दिसते.
दुसरे फक्त त्या व्यक्तीला जाणवते.
पहिल्याचे अंतर मोजता येते.
दुसऱ्याचे मोजमाप नाही.
पहिल्यासाठी मार्ग आवश्यक आहे.
दुसऱ्यासाठी अनुभव.
यामुळे नर्मदा परिक्रमेचे पूर्णत्व केवळ शेवटच्या पावलात शोधणे कदाचित अपुरे ठरेल.
ते त्या पावलापर्यंत पोहोचताना जमा झालेल्या असंख्य क्षणांमध्ये विखुरलेले असते.
आजच्या काळात या पूर्णत्वाचा अर्थ
आजचे जीवन सरळ रेषेसारखे झाले आहे.
एक लक्ष्य.
मग दुसरे लक्ष्य.
मग तिसरे.
एक काम पूर्ण झाले की पुढचे.
एक शहर सोडले की दुसरे.
एक प्रकल्प संपला की दुसरा.
या सतत पुढे जाणाऱ्या जीवनात नर्मदा परिक्रमेचे वर्तुळ एक वेगळी प्रतिमा देत राहते.

सगळ्या गोष्टी पुढे जाण्यासाठीच नसतात. काही गोष्टी पूर्ण करण्यासाठी परतावे लागते.
काही नाती पुन्हा जपावी लागतात.
काही आठवणींकडे पुन्हा पाहावे लागते.
काही प्रश्नांकडे नव्या दृष्टीने परतावे लागते.
आणि कधी कधी आपण जिथून निघालो होतो, तिथेच पुन्हा उभे राहून समजते.....
जागा बदललेली नाही.
आपण बदललेलो आहोत.

नर्मदा परिक्रमा : शेवट की नव्याने सुरुवात?
भारताच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या National Inventory मध्ये Narmada Parikrama स्वतंत्र घटक म्हणून नोंदलेली आहे. ही नोंद म्हणजे UNESCOच्या Representative Listवरील स्वतंत्र नोंद असा अर्थ नाही; National Inventory ही भारतातील अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या घटकांचे दस्तऐवजीकरण करणारी प्रक्रिया आहे.
या सांस्कृतिक संदर्भातून पाहिले तर परिक्रमा ही केवळ एखाद्या व्यक्तीची वैयक्तिक यात्रा राहत नाही.
ती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या एका जिवंत परंपरेचा भाग बनते.
आणि अशा परंपरेत “पूर्ण करणे” या कृतीलाही स्वतःचा अर्थ असतो.
एक फेरी पूर्ण होते.
पण परंपरा पुढे जाते.
एक परिक्रमावासी परततो.
पण पुढचा परिक्रमावासी निघतो.
एक कथा संपते.
दुसरी सुरू होते.
म्हणून नर्मदा परिक्रमेचा शेवट हा एका व्यक्तीच्या यात्रेचा शेवट असला, तरी परिक्रमेच्या परंपरेचा शेवट नसतो.
शेवटचे पाऊल
कदाचित परिक्रमेचा सर्वात शांत क्षण शेवटचे पाऊल असेल.
पाठीवरचा भार असतो.
पाय थकलेले असतात.
मनात आठवणी असतात.
समोर परिचित जागा असते.
आणि काही क्षणांसाठी माणूस काहीच बोलत नाही.
तो फक्त पाहतो.
ज्या दिशेने कधी काळी निघाला होता, त्या दिशेकडे पुन्हा पाहतो.
मग कदाचित जाणवते.......
परिक्रमा म्हणजे फक्त नर्मदामय्येभोवती फिरणे नव्हते.
ती स्वतःच्या अपेक्षा, भीती, थकवा, श्रद्धा, स्मृती आणि प्रश्न यांच्याभोवतीही फिरण्याची संधी होती.
आता वर्तुळ पूर्ण झाले आहे.
पण त्या वर्तुळाने निर्माण केलेले प्रश्न संपलेले नाहीत.
कदाचित म्हणूनच परिक्रमेचा शेवट हा पूर्णविराम नसतो.
तो नव्या वाक्याची सुरुवात असतो.
नर्मदामय्येच्या काठावरून निघालेला माणूस पुन्हा त्याच काठावर येतो.
वाट तीच असू शकते.
पाणी तेच असू शकते.
आकाश तेच असू शकते.
पण त्याच्या डोळ्यांत आता त्या संपूर्ण वर्तुळाची स्मृती असते.
आणि म्हणूनच.......
परिक्रमा संपते; पण तिचा अर्थ तिथून सुरू होतो.

॥ नर्मदे हर ॥

Labels:
Narmada Parikrama, Narmada Pilgrimage, Narmada Heritage, Spiritual Journey, Indian Pilgrimage, Amarkantak, Narmada Culture, Pilgrimage Experience, Spirituality, Madhya Pradesh

Search Description:
Explore the meaning of completing Narmada Parikrama the return to the starting point, the idea of a complete circle, sankalp, memories, and the personal meaning of returning after a long spiritual journey.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiyya #NarmadeHar #NarmadaPilgrimage #IndianPilgrimage #SpiritualJourney #Amarkantak #NarmadaHeritage #MadhyaPradesh #NarmadaCulture