नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक १३ : ओझे कमी होत जाते… आणि प्रवास अधिक अर्थपूर्ण होत जातो

 

नर्मदा परिक्रमेतील अल्पसामग्री, साधेपणा आणि ‘काय सोडायचे?’ हा अंतर्मुख करणारा प्रश्न

नर्मदा परिक्रमेबद्दल बोलताना आपल्यासमोर सहसा लांब पायवाट, डोंगरउतार, घाट, मंदिरे, जंगल, गावं आणि नर्मदामय्येचा शांत प्रवाह उभा राहतो. पण या यात्रेचा एक महत्त्वाचा भाग डोळ्यांना फारसा दिसत नाही. तो म्हणजे परिक्रमावासी आपल्यासोबत किती वस्तू घेऊन चालतो आणि हळूहळू त्यातील किती वस्तू अनावश्यक वाटू लागतात, हा अनुभव.

सामान्य प्रवासाला निघताना आपण ‘काय घेऊन जावे?’ याची यादी करतो. परिक्रमेच्या दीर्घ प्रवासात मात्र प्रश्न हळूहळू बदलतो......‘खरंच काय आवश्यक आहे?’

ही दोन वाक्ये दिसायला सारखी असली तरी त्यांच्यामागची मानसिकता पूर्णपणे वेगळी आहे.

एकीकडे आधुनिक जीवनात सुविधा वाढत गेल्या आहेत. कपडे, उपकरणे, औषधे, चार्जर, बॅग, कागदपत्रे, बाटल्या, खाद्यपदार्थ, डिजिटल साधने—आपण सुरक्षिततेसाठी आणि सोयीसाठी अनेक गोष्टी जवळ ठेवतो. दुसरीकडे पारंपरिक नर्मदा परिक्रमेच्या अनेक वर्णनांमध्ये अल्पसामग्री, साधे जीवन आणि वस्तूंच्या मर्यादित वापराचा उल्लेख आढळतो. काही पारंपरिक मार्गदर्शक स्रोत तर आवश्यक तेवढेच सामान बाळगण्यावर भर देतात. मात्र हा नियम प्रत्येक आधुनिक परिक्रमावासीयावर अक्षरशः लागू होतो, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही

म्हणून या लेखाचा विषय ‘किती सामान घेऊन परिक्रमा करावी?’ हा नाही.

विषय त्यापेक्षा मोठा आहे.

दीर्घ प्रवासात वस्तूंचे वजन कमी झाले की मनाचे वजनही कमी होते का?

सामानाची बॅग आणि मनावरचे ओझे

आपण प्रवासाला निघतो तेव्हा बॅगमध्ये वस्तू भरतो. पण त्याच वेळी मनातही काही गोष्टी घेऊन निघालेलो असतो.आपल्या सवयी, अपेक्षा, भीती, सोयीची सवय, वेळेचे गणित, स्वतःबद्दलची कल्पना आणि ‘हे माझ्याशिवाय होणार नाही’ असा विश्वास.

नर्मदा परिक्रमेचा प्रदीर्घ प्रवास या सगळ्यांना हळूहळू प्रश्न विचारतो.

आज एखादी वस्तू अत्यावश्यक वाटते. काही दिवसांनी ती वस्तू न वापरताही दिवस जातो. मग लक्षात येते की आपण वस्तूची गरज आणि वस्तूची सवय यांच्यात फरकच केला नव्हता.

याच ठिकाणी अल्पसामग्री ही केवळ प्रवासाची पद्धत राहत नाही. ती अनुभव बनते.

पारंपरिक नर्मदा परिक्रमेच्या संदर्भात कमी वस्तू घेऊन चालणे, साधेपणा आणि भौतिक आसक्ती कमी करण्याचा विचार विविध स्रोतांमध्ये आढळतो. मात्र आधुनिक परिक्रमावासी सुरक्षितता, आरोग्य आणि संपर्कासाठी काही अतिरिक्त वस्तू वापरतात, हेही वास्तव आहे. त्यामुळे ‘साधेपणा’ म्हणजे आवश्यक वस्तूंचा त्याग नव्हे; तर अनावश्यक वस्तूंच्या ओझ्याचा पुनर्विचार असा अर्थ अधिक समतोलपणे घेता येतो. 

एका छोट्या पिशवीत किती मोठा प्रश्न मावतो?

कल्पना करा....एक परिक्रमावासी सकाळी उठतो. त्याच्याकडे फार मोठी बॅग नाही. काही आवश्यक कपडे, पाण्याची व्यवस्था, एखादे धार्मिक साहित्य, वैयक्तिक गरजेच्या वस्तू आणि परिस्थितीनुसार आवश्यक साधने.

तो चालू लागतो.

पहिल्या दिवशी बॅग म्हणजे सामान.

दहाव्या दिवशी ती बॅग म्हणजे जबाबदारी.

आणि बराच काळ चालल्यानंतर ती बॅग म्हणजे निवड.

कारण प्रत्येक वस्तू उचलताना शरीर एक छोटा प्रश्न विचारते....

‘हे खरोखर आवश्यक आहे का?’

शहरात या प्रश्नाचे उत्तर आपण सहज टाळू शकतो. घरात कपाट आहे. गाडी आहे. दुकान जवळ आहे. ऑनलाइन वस्तू मागवता येतात. वस्तूची गरज निर्माण झाली की ती मिळवण्याचे मार्ग अनेक आहेत.

परिक्रमेच्या दीर्घ प्रवासात मात्र वस्तू जवळ बाळगण्याची किंमत प्रत्यक्ष शरीराला मोजावी लागते.

प्रत्येक अतिरिक्त वस्तू म्हणजे काही अतिरिक्त वजन.

प्रत्येक अतिरिक्त वजन म्हणजे चालताना शरीरावर येणारा अतिरिक्त ताण.

आणि प्रत्येक अतिरिक्त ताण म्हणजे त्या दिवसाच्या प्रवासातील थोडी कमी मोकळीक.

म्हणूनच अल्पसामग्रीचा अर्थ फक्त ‘कमी सामान’ एवढाच राहत नाही.

तो निवडीची शिस्त बनतो.

परिक्रमा म्हणजे वस्तूंचा त्याग की आसक्तीचा?

इथे एक सूक्ष्म फरक महत्त्वाचा आहे.

अल्पसामग्री म्हणजे सर्व वस्तू सोडून देणे नव्हे.

कारण दीर्घ पायी यात्रेत आरोग्य, हवामान, वैयक्तिक गरजा आणि सुरक्षितता यांचा विचार आवश्यक आहे. आधुनिक काळातील परिक्रमावासी आपापल्या परिस्थितीनुसार आवश्यक वस्तू बाळगतात. काही पारंपरिक पद्धतींचे पालन करतात; काही त्यात बदल करतात.

म्हणून ‘ज्याच्याकडे कमी सामान तोच खरा परिक्रमावासी’ अशी तुलना करणे चुकीचे ठरेल.

परिक्रमेचा केंद्रबिंदू वस्तूंची संख्या नसून त्यांच्याशी असलेले आपले नाते आहे.

एखाद्या व्यक्तीकडे काही वस्तू अधिक असू शकतात, पण त्या आवश्यक असतील. दुसऱ्याकडे वस्तू कमी असतील, पण मन सतत आणखी काही मिळवण्याच्या विचारात असेल.

मग खरे साधेपण कुठे आहे?

याचे एकमेव मोजमाप किलोमध्ये करता येत नाही.

‘गरज’ आणि ‘सोय’ यांच्यातील रेषा

नर्मदा परिक्रमेच्या संदर्भात हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा वाटतो.

गरज म्हणजे शरीर आणि प्रवास व्यवस्थित चालण्यासाठी आवश्यक असलेली गोष्ट.

सोय म्हणजे प्रवास थोडा अधिक आरामदायी करणारी गोष्ट.

आणि हाव म्हणजे सोय नसली तरी अस्वस्थ करणारी इच्छा.

ही तीनही पातळी एकमेकांत मिसळली की सामान वाढत जाते.

उदाहरण साधे आहे.

पाण्याची व्यवस्था.....गरज.

अतिरिक्त सजावटीची बाटली......सोय.

प्रत्येक वेळी नवी बाटली हवी असणे....हाव.

कपड्यांचा मर्यादित संच......गरज.

प्रत्येक प्रसंगासाठी स्वतंत्र कपडे.......सोय.

‘हा कपडा नसेल तर प्रवासच होणार नाही’ अशी भावना......हाव.

ही उदाहरणे कोणत्याही एका व्यक्तीवर लागू करण्यासाठी नाहीत. उलट, स्वतःच्या सामानाकडे पुन्हा पाहण्याची एक पद्धत म्हणून त्यांचा विचार करता येतो.

परिक्रमेत ‘कमी’ हा शब्द का महत्त्वाचा होतो?

कारण नर्मदा परिक्रमेचा अनुभव मोठ्या प्रमाणावर प्रत्यक्ष जीवनाशी जोडलेला आहे.

परिक्रमेचा मार्ग विविध भौगोलिक प्रदेशांतून जातो. कधी जंगल, कधी सपाट प्रदेश, तर कधी कठीण भूभाग. त्यामुळे ही यात्रा एका प्रकारच्या रस्त्यावर चालण्यापुरती मर्यादित राहत नाही. 

अशा प्रवासात हलके सामान ही केवळ सोय नसून काही वेळा हालचालीशी संबंधित व्यावहारिक बाब ठरते.

डोंगराच्या चढावर तीच बॅग जड वाटते.

खडकाळ वाटेवर तीच बॅग अधिक जाणवते.

उन्हात तीच बॅग शरीरावर अधिक भार टाकते.

आणि लांब दिवसाच्या शेवटी तिचे वजन पुन्हा लक्षात येते.

म्हणूनच दीर्घ यात्रेत शरीर आपल्याला वस्तूंचे वास्तविक मूल्य शिकवते.

घरात पडून असलेली वस्तू कितीही हलकी असली तरी ती ‘कधीतरी उपयोगी पडेल’ असे आपण म्हणू शकतो.

पण पाठीवरची वस्तू रोज विचारते......

‘माझी किंमत माझ्या उपयोगापेक्षा जास्त आहे का?’

कमंडलू, दंड आणि साधेपणाची प्रतिमा

नर्मदा परिक्रमेच्या अनेक पारंपरिक वर्णनांमध्ये दंड, कमंडलू, साधे वस्त्र किंवा मर्यादित वैयक्तिक सामान यांसारख्या गोष्टींचा उल्लेख आढळतो. काही वैयक्तिक अनुभववर्णनांमध्ये परिक्रमावासीयांनी दंड किंवा धातूचे भांडे सोबत घेतल्याचेही वर्णन आहे. हे अनुभव पारंपरिक आचाराचे विविध पैलू दाखवतात; ते प्रत्येक परिक्रमावासीयासाठी सार्वत्रिक नियम आहेत असे मानणे योग्य नाही. 

या वस्तूंचे महत्त्व त्यांच्या किमतीत नसते.

त्यांचे महत्त्व त्यांच्या मर्यादित आणि अर्थपूर्ण वापरात असते.

एक दंड.......चालण्याचा आधार.

एक पात्र......पाण्याशी किंवा दैनंदिन जीवनाशी जोडलेले साधन.

एक साधे वस्त्र......शरीर झाकण्याची आवश्यकता.

एक छोटी पिशवी.....आवश्यक वस्तूंची मर्यादा.

जसजसे वस्तूंचे प्रकार कमी होतात, तसतसे प्रत्येक वस्तूचा उपयोग अधिक स्पष्ट होतो.

साधेपणाचा अर्थ गरिबी नाही

हा फरक स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.

साधेपणा म्हणजे अभाव नव्हे.

एखाद्या व्यक्तीकडे कमी वस्तू आहेत म्हणून ती गरीब आहे, असा अर्थ होत नाही. आणि एखाद्याकडे अधिक वस्तू आहेत म्हणून तो असाध्य भौतिकवादी आहे, असेही म्हणता येत नाही.

परिक्रमेतील साधेपणा हा वेगळ्या संदर्भात समजून घ्यावा लागतो.

तो काही काळासाठी स्वतःच्या गरजा कमी करून पाहण्याचा अनुभव असू शकतो.

‘मला किती लागते?’ हा प्रश्न ‘माझ्याकडे किती आहे?’ या प्रश्नापेक्षा वेगळा आहे.

आधुनिक जीवनात आपण बहुधा दुसरा प्रश्न विचारतो.

परिक्रमा पहिला प्रश्न पुढे आणते.

बॅग हलकी झाली की नजरेत काय बदलते?

प्रवासात आपण सतत वस्तूंची काळजी घेत राहिलो तर लक्ष त्या वस्तूंवर राहते.

पिशवी कुठे ठेवली?

पाण्याची बाटली कुठे आहे?

हे हरवले तर?

ते तुटले तर?

यामुळे प्रवासाचा एक भाग वस्तू सांभाळण्यात जातो.

सामान कमी झाले की या चिंता कमी होऊ शकतात.

मग नजरेला परिसर दिसायला लागतो.

दूरची टेकडी दिसते.

झाडांच्या पानांतून पडणारा प्रकाश दिसतो.

गावाकडची हालचाल दिसते.

पायाखालची माती जाणवते.

नर्मदामय्येच्या पाण्यावर बदलणारा प्रकाश दिसतो.

याचा अर्थ कमी सामान घेतले की आध्यात्मिक अनुभव आपोआप मिळतो, असा दावा नाही.

पण वस्तूंची जबाबदारी कमी झाल्याने निरीक्षणासाठी मन अधिक मोकळे होऊ शकते, हा मानवी अनुभव म्हणून समजण्यासारखा विचार आहे.

‘माझे’ या शब्दाचा विस्तार

परिक्रमेतील साधेपणाचा आणखी एक सुंदर पैलू म्हणजे ‘माझे’ या शब्दाकडे पाहण्याची पद्धत.

घरात आपले घर.

आपली खोली.

आपले कपाट.

आपले स्वयंपाकघर.

आपली गाडी.

आपले टेबल.

आपल्या वस्तू.

दीर्घ प्रवासात मात्र जगण्याची चौकट लहान होते.

आजची झोपण्याची जागा आपली नाही.

उद्याचा मार्ग पूर्णपणे आपल्या नियंत्रणात नाही.

पुढचे जेवण कुठे मिळेल, हे प्रत्येक वेळी निश्चित नसते.

अशा वेळी माणूस आपल्या मालकीच्या वस्तूंपेक्षा परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता अधिक महत्त्वाची आहे हे अनुभवतो.

यातून अपरिग्रहाची कल्पना एका वेगळ्या अर्थाने समोर येते.

सगळे सोडून देणे नव्हे.

तर प्रत्येक गोष्ट कायमची ‘माझीच’ असावी, या आग्रहातून थोडे बाहेर पडणे.

आधुनिक परिक्रमावासी आणि साधेपणाची नवी व्याख्या

आजच्या काळात परिक्रमा करणाऱ्या व्यक्तीकडे मोबाइल असू शकतो.

नकाशा असू शकतो.

आपत्कालीन संपर्कासाठी साधन असू शकते.

औषधे असू शकतात.

आवश्यक कागदपत्रे असू शकतात.

पावसापासून संरक्षण करणारे साहित्य असू शकते.

यामुळे परिक्रमा ‘अशुद्ध’ होते, असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.

नर्मदा परिक्रमा ही दीर्घ, कठीण आणि विविध भौगोलिक प्रदेशांतून जाणारी यात्रा आहे. त्यामुळे आधुनिक यात्रेत व्यावहारिक सुरक्षितता आणि पारंपरिक साधेपणा यांच्यात संतुलन शोधणे ही प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थितीनुसार वेगळी बाब आहे. 

आजच्या काळातील साधेपणाचा अर्थ कदाचित असा असू शकतो.........

तंत्रज्ञान वापरा, पण त्याचे गुलाम होऊ नका.

आवश्यक औषध बाळगा, पण अनावश्यक वस्तूंचा संच करू नका.

सुरक्षिततेची साधने ठेवा, पण सोयीसाठी गरजेपेक्षा अधिक ओझे उचलू नका.

मोबाइल जवळ ठेवा, पण प्रत्येक क्षण मोबाइलमध्ये बंदिस्त करू नका.

अल्पसामग्री म्हणजे आधुनिकतेचा निषेध नाही.

ती आवश्यकता आणि अतिरेक यांच्यातील फरक समजून घेण्याची शिस्त आहे.

परिक्रमा आणि वस्तूंची परीक्षा

कधी कधी माणूस वस्तू घेऊन निघतो आणि वाटेत वस्तूंची परीक्षा होत नाही.........माणसाची होते.

पाण्याची बाटली रिकामी झाली की तहान समजते.

कपडे मर्यादित असले की स्वच्छतेची शिस्त समजते.

पाठीवर वजन वाढले की निवडीची किंमत समजते.

एखादी सोय उपलब्ध नसली की स्वतःची अस्वस्थता दिसते.

आणि एखादी वस्तू हरवली तर तिच्याबद्दल आपली खरी आसक्ती समजते.

यामुळे परिक्रमा बाह्य जगाचा प्रवास असताना स्वतःच्या सवयींची तपासणी देखील बनू शकते.

हीच कदाचित ‘अपरिग्रह’ या शब्दाची व्यावहारिक बाजू आहे.

‘कमी’ करण्यापूर्वी ‘आवश्यक’ ओळखा

अल्पसामग्रीची चर्चा करताना एक धोकादायक गैरसमज होऊ शकतो.......‘कमी म्हणजे नेहमी चांगले.’

तसे नाही.

आरोग्यासाठी आवश्यक औषध कमी करायचे नसते.

पावसापासून संरक्षण आवश्यक असेल तर ते टाळायचे नसते.

पाणी, वैयक्तिक स्वच्छता, ओळखपत्र, आपत्कालीन संपर्क यांसारख्या आवश्यक बाबींचा त्याग करून साधेपणा साधता येत नाही.

साधेपणा म्हणजे आवश्यकतेला कमी करणे नाही; अनावश्यकतेला ओळखणे आहे.

हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

विशेषतः दीर्घ पायी यात्रेत.

कारण अध्यात्माच्या नावाखाली आरोग्य किंवा सुरक्षिततेकडे दुर्लक्ष करणे ही साधना नाही.

परिक्रमेचा अनुभव शरीरातून घडतो.

म्हणून शरीराची काळजी घेणे हीही यात्रेची जबाबदारी आहे.

एका दिवसाच्या शेवटी

संध्याकाळ होते.

परिक्रमावासी दिवसाचा प्रवास संपवतो.

बॅग खाली ठेवतो.

पाण्याचे पात्र बाजूला ठेवतो.

दंड भिंतीला टेकवतो.

दिवसभर वापरलेल्या काही वस्तू पुन्हा जागेवर ठेवतो.

आणि मग कदाचित एक क्षण असा येतो की दिवसभर जवळ असलेल्या वस्तूंची किंमत नव्याने जाणवते.

ज्याला सकाळी साधी गोष्ट समजले होते, ती आता उपयोगी ठरलेली असते.

ज्याला सकाळी आवश्यक वाटले होते, त्याला दिवसभर हातही लावला नसतो.

इथेच प्रवास एक छोटा धडा देतो........

आपण बरोबर घेतलेली प्रत्येक गोष्ट आपल्याला पुढे नेत नाही. काही गोष्टी फक्त आपण उचलत असतो.

ही जाणीव फक्त परिक्रमेपुरती मर्यादित नाही.

ती घरापर्यंत परत येऊ शकते.

परिक्रमा संपते; प्रश्न संपत नाही

परिक्रमा पूर्ण झाली की प्रवास संपतो.

पण ‘काय आवश्यक आहे?’ हा प्रश्न तिथे संपायला नको.

घरी परतल्यावर कपाट उघडताना तो प्रश्न आठवू शकतो.

टेबलवरच्या वस्तू पाहताना आठवू शकतो.

मोबाइलमध्ये साठवलेल्या अनावश्यक गोष्टी पाहताना आठवू शकतो.

घरातील वापरात नसलेल्या वस्तूंकडे पाहताना आठवू शकतो.

कारण परिक्रमेतील साधेपणाचा खरा अर्थ तेव्हाच समजतो जेव्हा तो पायवाटेवरून जीवनात येतो.

कमी वस्तू घेऊन चालणे हा परिक्रमेचा एक बाह्य भाग आहे.

कमी गोष्टींवर अवलंबून राहता येते हे जाणणे हा त्याचा अंतर्गत भाग आहे.

आणि या दोन्हीमध्ये एक मोठा फरक आहे.

नर्मदामय्येच्या काठावर ‘पुरेसे’ म्हणजे काय?

आजच्या जगात ‘अधिक’ हा शब्द सहज आकर्षित करतो.

अधिक पैसा.

अधिक सुविधा.

अधिक वस्तू.

अधिक वेग.

अधिक माहिती.

अधिक पर्याय.

परिक्रमेची वाट मात्र हळूहळू दुसरा शब्द शिकवते.....

पुरेसे.

जेवढे आवश्यक तेवढे.

जेवढे शरीराला पेलता येईल तेवढे.

जेवढे प्रवासाला उपयोगी तेवढे.

जेवढे मनाला मोकळे ठेवेल तेवढे.

‘पुरेसे’ हा शब्द कमीपणाचा नाही.

तो समाधानाचा शब्द आहे.

शेवटची चाल

नर्मदा परिक्रमा ही केवळ नर्मदामय्येभोवती फिरण्याची कृती नाही. ती माणसाला स्वतःभोवती जमा केलेल्या अनेक थरांकडे पाहायला लावणारी यात्रा देखील ठरू शकते.

काही थर वस्तूंचे असतात.

काही सवयींचे.

काही अपेक्षांचे.

काही भीतीचे.

काही ‘माझ्याशिवाय हे चालणार नाही’ या अहंकाराचे.

प्रवास पुढे सरकत असताना बॅग हलकी होत जाईलच असे नाही. प्रत्येक परिक्रमावासीचा अनुभव वेगळा असेल. पारंपरिक पद्धती, आधुनिक गरजा आणि वैयक्तिक संकल्प यानुसार सामानाचे स्वरूप बदलू शकते.

पण एक प्रश्न मात्र प्रत्येकासाठी सारखा राहू शकतो........

“मी जे उचलतो आहे, त्यातील किती खरोखर आवश्यक आहे?”

या प्रश्नाचे उत्तर बॅगचे वजन कमी करण्यापेक्षा मोठे असू शकते.

कारण कधी कधी माणूस पाठीवरचे ओझे कमी करण्यासाठी प्रवास सुरू करतो…

आणि वाटेत त्याला कळते.....

खरे ओझे पाठीवर नव्हतेच.

नर्मदामय्येच्या काठावर चालताना वस्तू कमी होतात, गरजा स्पष्ट होतात आणि ‘पुरेसे’ या शब्दाचा अर्थ नव्याने समजतो.

कदाचित म्हणूनच दीर्घ परिक्रमेचा एक शांत धडा असा असतो.......
जितके कमी उचलाल, तितके अधिक पाहता येते.
आणि जितके कमी धरून ठेवाल, तितके अधिक खोलवर जगता येते.

Labels:
Narmada Parikrama, Narmada Pilgrimage, Narmada Maiyya, Spiritual Journey, Simplicity, Minimalism, Aparigraha, Indian Pilgrimage, Hindu Pilgrimage, Pilgrimage Culture, Madhya Pradesh, Gujarat, Maharashtra

Search Description:
Explore the deeper meaning of simplicity and minimal belongings in Narmada Parikrama, and how a long pilgrimage can change the way we understand need, comfort, attachment and ‘enough’.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiyya #NarmadeHar #Aparigraha #SpiritualJourney #IndianPilgrimage #NarmadaYatra #PilgrimageLife #Simplicity #MadhyaPradesh #Gujarat #Maharashtra