एआयचे महायुद्ध आणि अमेरिकेची नवी हुकूमशाही: 'अँथ्रोपिक क्लॉड'वरील बंदी आणि भारतासाठी धोक्याची घंटा

आंतरराष्ट्रीय राजकारण आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात सध्या एक अभूतपूर्व आणि अत्यंत चिंताजनक घडामोड आकाराला आली आहे. आजवर आपण खनिज तेल, नैसर्गिक वायू आणि भूराजकीय सीमांवरून देशादेशांमध्ये युद्धे आणि निर्बंध लादले गेल्याचे पाहिले आहे. मात्र, आता हे युद्ध थेट कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (Artificial Intelligence - एआय) प्रयोगशाळांमध्ये पोहोचले आहे. अमेरिकेने नुकताच घेतलेला एक निर्णय संपूर्ण जगाला हादरवून टाकणारा ठरला आहे. जगातील आघाडीची एआय कंपनी 'अँथ्रोपिक' (Anthropic) च्या अत्यंत प्रगत अशा 'फेबल ५' (Fable 5) या एआय मॉडेलच्या जागतिक वितरणावर आणि वापरावर अमेरिकन सरकारने थेट बंदी घातली आहे. हा निर्णय केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित नसून, यामुळे संपूर्ण जगामध्ये एका नव्या भीतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे. उद्या जर अमेरिकेने 'ओपन सोर्स' (Open Source - सर्वांसाठी मुक्त स्रोत) तंत्रज्ञानावरच बंदी लादली, तर उर्वरित जगाचे काय होणार, हा प्रश्न आता उपस्थित केला जात आहे.

आपण सर्वजण रोजच्या जीवनात गुगल (Google), युट्युब (YouTube) आणि इंटरनेटचा वापर अगदी सहज आणि हक्काने करत असतो. विचार करा, जर उद्या अमेरिकेने अंतर्गत सुरक्षेचे कारण पुढे करून या सेवांवर किंवा त्यांच्या प्रगत आवृत्त्यांवर इतर देशांसाठी बंदी घातली, तर जागतिक डिजिटल अर्थव्यवस्था कोलमडून पडेल. हा कोणताही कल्पनाविलास नसून 'अँथ्रोपिक क्लॉड' (Anthropic Claude) च्या बाबतीत घडलेले वास्तव आहे. अमेरिकन प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे की, हे प्रगत मॉडेल अमेरिकेबाहेर जाता कामा नये. तंत्रज्ञानाच्या या नव्या वसाहतवादाने आणि एकाधिकाराने (Monopoly) जागतिक पातळीवर खळबळ उडवून दिली आहे. ज्याच्याकडे सर्वात श्रेष्ठ तंत्रज्ञान असेल, तोच जगावर राज्य करेल, हा नियम आता अधिक गडद झाला असून अमेरिका आणि चीन या शर्यतीत आमनेसामने आले आहेत.

या संपूर्ण प्रकरणाची पाळेमुळे समजून घेण्यासाठी आपल्याला 'अँथ्रोपिक' या कंपनीचा इतिहास आणि तिचे महत्त्व समजून घ्यावे लागेल. ज्याप्रमाणे 'चॅटजीपीटी' (ChatGPT) ची मूळ कंपनी 'ओपन एआय' (OpenAI) आहे, अगदी त्याचप्रमाणे एआय जगतात 'क्लॉड' हा अत्यंत लोकप्रिय आणि शक्तिशाली ब्रँड आहे, ज्याची निर्मिती अँथ्रोपिकने केली आहे. २०२१ मध्ये डारिओ अमोदोई (Dario Amodei) आणि डॅनियला अमोदोई (Daniela Amodei) या भाऊ-बहिणीने ओपन एआयच्या व्यावसायिक धोरणांना विरोध करत त्यातून बाहेर पडून अँथ्रोपिकची स्थापना केली होती. या कंपनीचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी 'कॉन्स्टिट्यूशनल एआय' (Constitutional AI - घटनात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता) या संकल्पनेवर काम केले. म्हणजेच, या एआयला विशिष्ट नैतिक नियम आणि कायदे शिकवले गेले होते, जेणेकरून त्याचा वापर करून कोणी रासायनिक शस्त्रे (Chemical Weapons), जैविक शस्त्रे (Biological Weapons) किंवा सायबर हल्ल्यांची (Cyber Attacks) माहिती मिळवू नये.

अँथ्रोपिकचे हे मॉडेल चॅटजीपीटीपेक्षाही वेगाने प्रगत झाले आणि त्याने जगातील मोठ्या सॉफ्टवेअर प्रणालींमधील त्रुटी शोधून काढण्यास सुरुवात केली. या अफाट क्षमतेमुळेच ॲमेझॉन (Amazon) सारख्या जागतिक टेक जायंटने यात तब्बल ४ ते ८ अब्ज डॉलर्सची (Billions of Dollars) गुंतवणूक केली. कंपनीचे मूल्यांकन (Valuation) ट्रिलियन डॉलर्सच्या दिशेने वाटचाल करू लागले. परंतु, याच अफाट क्षमतेने अमेरिकन सरकारच्या मनात भीती निर्माण केली. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये अँथ्रोपिकच्या 'ग्लास विंग' (Glass Wing) प्रकल्पाने जगभरातील बँकिंग आणि सॉफ्टवेअर यंत्रणांमधील अशा काही गंभीर त्रुटी (Vulnerabilities) शोधून काढल्या, ज्यामुळे सायबर जगतात खळबळ उडाली. या मॉडेलने वर्षानुवर्षे सुरक्षित मानल्या गेलेल्या 'मोझिला फायरफॉक्स' (Mozilla Firefox) मध्ये २७१ आणि आयबीएम (IBM) च्या अत्यंत सुरक्षित बँकिंग सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी उघड्या पाडल्या. जर या त्रुटी एखाद्या हॅकरच्या हाती लागल्या असत्या, तर जागतिक बँकिंग व्यवस्था एका रात्रीत उद्ध्वस्त झाली असती.

या पार्श्वभूमीवर, अमेरिकेचे संरक्षण मुख्यालय असलेल्या 'पेंटागॉन'ने (Pentagon) फेब्रुवारीमध्ये अँथ्रोपिककडे या तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची मागणी केली. मात्र, कंपनीच्या संस्थापकांनी याला स्पष्ट नकार दिला. युद्ध आणि मानवी संहारासाठी या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाईल, अशी भीती त्यांनी व्यक्त केली. या नकारामुळे अमेरिकेचे युद्ध सचिव (Secretary of War) पीट हेगसेथ (Pete Hegseth) संतप्त झाले. त्यांनी कंपनीला इशारा दिला की, "तुम्ही अमेरिकेत राहून हे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे, त्यामुळे या सार्वभौम एआय (Sovereign AI) वर पहिला अधिकार अमेरिकन सरकारचा आहे." जर तुम्ही हे तंत्रज्ञान आम्हाला देणार नसाल, तर आम्ही ते जगालाही विकू देणार नाही, अशी आक्रमक भूमिका अमेरिकेने घेतली. परिणामी, 'फेबल ५' वर जागतिक बंदी लादण्यात आली.

या नाटकीय घडामोडीत आणखी एक मोठा ट्विस्ट आला तो ॲमेझॉन कंपनीमुळे. ॲमेझॉनने स्वतः या कंपनीत अब्जावधी डॉलर्स गुंतवले असूनही, त्यांच्या संशोधकांनी 'फेबल ५' ची 'जेल ब्रेकिंग' (Jail Breaking) चाचणी घेतली. जेल ब्रेकिंग म्हणजे एआयला दिलेल्या नैतिक मर्यादा आणि नियम तोडण्यास भाग पाडणे. या चाचणीत धक्कादायक बाब समोर आली की, फेबल ५ अजूनही बंदी घातलेल्या गोष्टी आणि घातक माहिती पुरवत आहे. ॲमेझॉनने स्वतःच्या फायद्याचे नुकसान करून घेत थेट अमेरिकन सरकारकडे याची तक्रार केली. याचे कारण स्पष्ट आहे; ॲमेझॉनला भविष्यात कोणत्याही कायदेशीर कचाट्यात पडायचे नव्हते आणि अँथ्रोपिक ही कंपनी ॲमेझॉनपेक्षाही मोठी होऊन स्वतःला नियंत्रित करेल, अशी भीती त्यांना होती. या तक्रारीनंतर अमेरिकेने तात्काळ कारवाई करत या मॉडेलला डिसेबल (Disable) करण्याचे आदेश दिले.

या संपूर्ण प्रकरणावर 'जोहो' (Zoho) चे संस्थापक श्रीधर वेम्बू (Sridhar Vembu) यांनी अत्यंत तीव्र आणि मार्मिक प्रतिक्रिया दिली आहे. ते म्हणतात, "आता तंत्रज्ञानाच्या जागतिकीकरणाचा (Globalization) अंत झाला आहे." अमेरिकेने नेहमीच जगाला मुक्त व्यापार आणि जागतिकीकरणाचे धडे दिले, मात्र जेव्हा स्वतःच्या एकाधिकाराला धक्का बसू लागला, तेव्हा त्यांनी तंत्रज्ञानाचे राष्ट्रीयीकरण करण्यास सुरुवात केली. ही भारतासारख्या देशांसाठी फार मोठी धोक्याची घंटा आहे. आज भारताची संपूर्ण आयटी (IT) अर्थव्यवस्था, ज्याची किंमत २५० अब्ज डॉलर्स आहे, ती बहुतांश प्रमाणावर अमेरिकन सॉफ्टवेअर, गुगल प्ले स्टोअर आणि क्लाउड सर्व्हिसेसवर अवलंबून आहे. जर उद्या अमेरिकेने या सेवांवर निर्बंध आणले, तर आपली डिजिटल अर्थव्यवस्था एका झटक्यात कोलमडून पडेल.

या महायुद्धात चीनची भूमिका अत्यंत आक्रमक आहे. अमेरिकेच्या या हुकूमशाहीला टक्कर देण्यासाठी चीनने एआय पायाभूत सुविधांवर (AI Infrastructure) तब्बल २९५ अब्ज डॉलर्स खर्च करण्याचा अवाढव्य आराखडा तयार केला आहे. डेटा सेंटर्सना (Data Centers) थंड ठेवण्यासाठी प्रचंड पाणी आणि ऊर्जेची गरज असते, यासाठी चीनने थेट पॅसिफिक महासागराच्या (Pacific Ocean)  आत डेटा सेंटर्स उभारले आहेत. पर्यावरणवाद्यांनी यावर चिंता व्यक्त केली असली, तरी चीन 'मायक्रोसॉफ्ट'च्या 'प्रोजेक्ट नॅटिक' (Project Natick) चे उदाहरण देत आपले काम वेगाने पुढे नेत आहे. अमेरिका तंत्रज्ञान नियंत्रित करत आहे, तर चीन अफाट गुंतवणूक करून स्वतःचे साम्राज्य उभारत आहे.

आता प्रश्न उरतो की, या संपूर्ण जागतिक शर्यतीत भारत कुठे उभा आहे? दुर्दैवाने, भारताचे चित्र फारसे आशादायक नाही. नुकतेच भारताचे पंतप्रधान फ्रान्समधील 'नीस' (Nice) शहरात जी-७ (G7) परिषदेदरम्यान राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांच्याशी 'को-ऑपरेटिव्ह एआय' (Cooperative AI) वर चर्चा करत होते. मात्र, अशा चर्चांनी तंत्रज्ञान विकसित होत नाही. भारताने आगामी ५ वर्षांसाठी 'इंडिया एआय मिशन' (India AI Mission) अंतर्गत १०,०००० कोटी रुपयांचे (सुमारे १ अब्ज डॉलर) बजेट मंजूर केले आहे. चीनच्या २९५ अब्ज डॉलर्स आणि अमेरिकेतील २०२४ मधील एकट्या खाजगी क्षेत्रातील १०९ अब्ज डॉलर्सच्या गुंतवणुकीसमोर भारताचा हा १ अब्ज डॉलरचा निधी अत्यंत नगण्य आहे.

आपल्या देशातील प्राथमिकता किती चुकीच्या आहेत, हे यावरून स्पष्ट होते. महाराष्ट्रात एका 'मुख्यमंत्री माझी लाडकी बहीण' योजनेचे वार्षिक बजेट तब्बल ४६,००० कोटी रुपये आहे, तर मध्य प्रदेशात 'लाडली बहना' योजनेवर १८,००० कोटी रुपये खर्च केले जात आहेत. दुसरीकडे, देशाच्या संरक्षणासाठी संशोधन करणाऱ्या 'डीआरडीओ' (DRDO) चे वार्षिक बजेट अवघे २४,००० कोटी रुपये आणि 'इस्रो' (ISRO) चे बजेट १३,००० कोटी रुपये आहे. आपण मोफत योजनांवर (Freebies) जेवढा खर्च करतो, त्याच्या एक दशांशही खर्च देशाच्या भविष्यकालीन तंत्रज्ञानावर करत नाही आहोत.  माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील दिग्गजांनी सुरुवातीला एआयचे महत्त्व ओळखण्यात चूक केली आणि आज त्याचे परिणाम आपण भोगत आहोत.

शेवटी, निष्कर्ष अत्यंत स्पष्ट आणि विचारप्रवर्तक आहे. जर भारताला जागतिक पातळीवर केवळ एक 'वापरकर्ता' (User) न राहता 'निर्माता' (Creator) बनायचे असेल, तर आपल्याला केवळ परिषदांमध्ये 'एआयच्या प्रभावावर' (AI Impact) चर्चा करून चालणार नाही, तर ठोस आर्थिक आणि धोरणात्मक पावले उचलावी लागतील. राजकीय पक्षांना निवडणुका जिंकण्यासाठी मोफत योजनांच्या राजकारणातून बाहेर पडून तंत्रज्ञान आणि संशोधनावर (R&D) अफाट गुंतवणूक करावी लागेल. अन्यथा, अमेरिका आणि चीनच्या या डिजिटल युद्धात भारत केवळ एक मूकदर्शक आणि त्यांच्या तंत्रज्ञानाचा गुलाम बनून राहील. वेळ अजूनही गेलेली नाही, परंतु आपल्या प्राथमिकतेची पुनर्रचना करणे ही काळाची गरज आहे.

• LABELS: Artificial Intelligence, Anthropic Claude, Tech Geopolitics, US Government, Amazon, China AI, India AI Mission, Cyber Security, Digital Monopoly, Technology News

• SEARCH DESCRIPTION: US bans Anthropic's Fable 5 AI model globally. Discover how this tech war affects India, China's massive $295B investment, and the end of globalization.

• HASHTAGS: #ArtificialIntelligence #AnthropicClaude #Fable5 #TechWar #USGeopolitics #IndiaAIMission #CyberSecurity #TechMonopoly #कृत्रिमबुद्धिमत्ता #तंत्रज्ञानयुद्ध #भारत

•