नवी दिल्लीत राजनैतिक हालचालींना वेग: ब्रिक्स देशांचे शक्तीप्रदर्शन

 

बदलती जागतिक व्यवस्था: रशिया-चीन-भारत समीकरणांचे नवे पर्व

भारताची राजधानी नवी दिल्ली सध्या जागतिक राजकारणाचे केंद्र बनली आहे. ब्रिक्स (BRICS) समूहाच्या परराष्ट्र मंत्र्यांची महत्त्वपूर्ण बैठक भारतात पार पडत असून, यामध्ये रशिया, इराण आणि इंडोनेशिया यांसारख्या महत्त्वाच्या देशांच्या प्रतिनिधींनी हजेरी लावली आहे. विशेषतः इराण आणि रशियाच्या परराष्ट्र मंत्र्यांची उपस्थिती आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्याशी झालेली त्यांची भेट, ही जागतिक सत्तेच्या संतुलनात होत असलेल्या मोठ्या बदलाची नांदी मानली जात आहे.

ब्रिक्स हा असा मंच बनला आहे जिथे पाश्चात्य देशांच्या, विशेषतः अमेरिकेच्या एकतर्फी धोरणांवर उघडपणे टीका केली जाते. भारताचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी या व्यासपीठावरून 'ग्लोबल साउथ' (Global South) म्हणजेच विकसनशील देशांच्या हिताचा मुद्दा आक्रमकपणे मांडला. काही देश स्वतःला वर्चस्ववादी मानतात आणि जगावर एकतर्फी निर्बंध लादतात, अशा शब्दांत जयशंकर यांनी अमेरिकेचे नाव न घेता निशाणा साधला. विकसनशील देशांसमोर उभी केली जाणारी आर्थिक आव्हाने जागतिक स्थैर्यासाठी घातक असल्याचे मत भारताने व्यक्त केले आहे.

इराणचे परराष्ट्र मंत्री सैद अब्बास आराक्ची यांनी या बैठकीत अत्यंत जहाल भूमिका मांडली. इराणवर गेल्या वर्षभरात दोनदा मोठे हल्ले झाले, ज्यात त्यांच्या सैनिकांनी बलिदान दिले. या हल्ल्यांचा संदर्भ देत त्यांनी अमेरिकेच्या धोरणांवर सडकून टीका केली. अमेरिकेची तुलना त्यांनी एका 'जखमी श्वापदा'शी (Wounded Animal) केली आहे. जेव्हा एखादा शक्तिशाली प्राणी जखमी होतो किंवा त्याचे अस्तित्व धोक्यात येते, तेव्हा तो अधिक हिंसक होतो आणि आजूबाजूच्या सर्वांना जखमी करण्याचा प्रयत्न करतो; अमेरिकेचे वर्तन सध्या तसेच आहे, असे इराणने म्हटले आहे.

अमेरिकेचे नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ब्रिक्स देशांच्या वाढत्या प्रभावावर आधीच चिंता व्यक्त केली आहे. विशेषतः रशियाने सुचवलेल्या 'डी-डॉलरायझेशन' (De-dollarization) म्हणजेच डॉलरचा वापर कमी करण्याच्या कल्पनेने ट्रम्प संतापले आहेत. त्यांनी ब्रिक्स देशांना ५०० टक्के आयात शुल्क (Import Tariff) लावण्याची धमकी दिली आहे. डॉलरला पर्याय म्हणून ब्रिक्स स्वतःचे चलन किंवा व्यापार व्यवस्था उभी करत असेल, तर अमेरिका गप्प बसणार नाही, असा स्पष्ट संदेश वॉशिंग्टनकडून देण्यात आला आहे. मात्र, जागतिक व्यापारात डॉलरची एकाधिकारशाही संपवण्यावर ब्रिक्स देश ठाम दिसत आहेत.

या बैठकीतील सर्वात कळीचा मुद्दा होता 'स्टेट ऑफ हॉर्मुझ' (Strait of Hormuz). जागतिक खनिज तेलाच्या वाहतुकीसाठी हा मार्ग अत्यंत संवेदनशील आहे. इराणच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी हा मार्ग सर्वांसाठी खुला असल्याचे विधान केले असले तरी, प्रत्यक्षात परिस्थिती वेगळी दिसत आहे. ज्या दिवशी इराणचे मंत्री भारतात शांततेच्या गप्पा मारत होते, त्याच सुमारास ओमानच्या किनारपट्टीजवळ भारतीय ध्वज असलेले 'हाजी अली' हे मालवाहू जहाज ड्रोन हल्ल्यात बुडाल्याची धक्कादायक बातमी समोर आली. इराणची रिव्होल्युशनरी गार्ड (IRGC) या भागावर नियंत्रण ठेवून आहे, मग परराष्ट्र मंत्र्यांचे दावे आणि समुद्रातील वास्तव यात इतकी तफावत का, असा प्रश्न आता उपस्थित होत आहे.

चीनची भूमिका देखील या संपूर्ण नाट्यात गूढ आहे. डोनाल्ड ट्रम्प आणि शी जिनपिंग यांच्यात झालेल्या चर्चेत चीनने 'स्टेट ऑफ हॉर्मुझ'च्या लष्करीकरणाला विरोध दर्शवला आहे. मात्र, चीनकडून अमेरिकेला ही केवळ एक 'गोड गोळी' दिली गेली आहे की खरोखरच चीन इराणवर दबाव आणणार, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. जागतिक तेल बाजार या तणावामुळे आधीच अस्थिर झाला असून, भारतासारख्या देशाला आपल्या ऊर्जा सुरक्षिततेसाठी या दोन्ही बाजू सांभाळून घ्याव्या लागत आहेत.

निष्कर्षतः, ब्रिक्सची ही बैठक केवळ एक औपचारिक चर्चा नसून ती एका नव्या जागतिक व्यवस्थेची (New World Order) पायाभरणी आहे. रशिया आणि इराणला सोबतीला घेऊन भारत आपले राजनैतिक वजन वाढवत आहे, तर दुसरीकडे अमेरिकेसोबतचे संबंधही टिकवून ठेवण्याचे मोठे आव्हान भारतासमोर आहे. 'स्टेट ऑफ हॉर्मुझ' मधील तणाव जर निवळला नाही, तर त्याचा थेट फटका भारताच्या अर्थव्यवस्थेला बसू शकतो. त्यामुळे येणारा काळ हा केवळ लष्करी ताकदीचा नसून, तो अत्यंत चतुर राजनैतिक खेळींचा असणार आहे.

---

LABELS: International Relations, BRICS Summit 2026, India Foreign Policy, Iran-US Tension, Russia-India Relations, Global South, De-dollarization, Strait of Hormuz, Donald Trump, Geopolitics.

SEARCH DESCRIPTION: Explore the deep impact of the BRICS Foreign Ministers' meet in India. Analysis of Iran-Russia's stand against US hegemony and the rising Global South.

HASHTAGS: #BRICS2026 #IndiaForeignPolicy #Geopolitics #IranRussia #GlobalSouth #ModiDiplomacy #StraitOfHormuz #DeDollarization #InternationalNews #मराठीबातम्या #परराष्ट्रधोरण