उपग्रहांचे निरीक्षण आणि 'क्युमुलोनिम्बस' ढगांमागील हवामानशास्त्र
या अवाढव्य 'क्लाउड बँड'मुळे जम्मू-काश्मीर, पंजाब, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड, दिल्ली, उत्तर प्रदेश, बिहार आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांमध्ये पुढील काही दिवसांत वादळी वाऱ्यासह मुसळधार पाऊस, विजांचा कडकडाट आणि गारपिटीची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, ही चक्रीय हवामान प्रणाली भारताच्या भूभागावर एकाच वेळी सक्रिय झालेल्या तीन वेगवेगळ्या हवामान घटकांच्या परस्पर संबंधातून निर्माण झाली आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे भूमध्य समुद्र, काळा समुद्र आणि कॅस्पियन समुद्राकडून येणारे सक्रिय पश्चिमी विक्षोभ (वेस्टर्न डिस्टर्बन्स) हे आहे. हे विक्षोभ मध्य आशिया ओलांडून जेव्हा हिमालयाच्या पर्वतरांगांना धडकतात, तेव्हा तेथील पर्वतीय रचनेमुळे विक्षोभातील बाष्प वर उचलले जाते आणि पर्जन्यवृष्टी होते. याच वेळी अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरातून मोठ्या प्रमाणावर बाष्प देशाच्या अंतर्गत भागाकडे खेचले गेले. या तिन्ही बाजूंनी आलेल्या बाष्पाच्या प्रचंड साठ्यामुळे हा २५०० किलोमीटरचा महाकाय पर्जन्य पट्टा तयार झाला आहे.
या संपूर्ण प्रक्रियेमागील हवामानशास्त्र समजून घेणे अत्यंत रंजक आहे. 'इन्सॅट-३ डीएस' उपग्रहाने पाठवलेल्या अवरक्त उपग्रह छायाचित्रांमध्ये (इन्फ्रारेड सॅटेलाइट इमेजरी) या ढगांचे ऊपरी भाग अत्यंत पांढरे आणि चमकणारे दिसत आहेत. हवामानशास्त्राच्या नियमांनुसार, हे पांढरे ठिपके अत्यंत थंड ढगांचे शीर्ष भाग दर्शवतात. भारताचा भूप्रदेश प्रचंड तापल्यामुळे जमिनीलगतची हवा गरम होऊन वेगाने वर जाऊ लागली. या गरम हवेसोबत अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरातील बाष्प एकत्र आले. जेव्हा हे बाष्प वर जाऊन वातावरणाच्या वरच्या थरात म्हणजेच दळणबंर (ट्रोपोस्फिअर) आणि दळणखंड (ट्रोपोपॉज) दरम्यान पोहोचले, तेव्हा तेथे तीव्र संवहन (डीप कन्व्हेक्शन) प्रक्रिया सुरू झाली. बाष्पाचे पाण्याच्या थेंबात रूपांतर होत असताना 'घनीभवनाची सुप्त उष्मा' (लेटेंट हीट ऑफ कन्डेंसेशन) मुक्त होते, ज्यामुळे हवेला अधिक ऊर्जा मिळून ती तब्बल १२ ते १५ किलोमीटर उंचीपर्यंत ढकलली गेली. या उंचीवर तापमान उणे ५० ते उणे ६० अंश सेल्सिअस असल्याने बाष्पाचे बर्फाच्या कणांत रूपांतर झाले आणि अक्राळविक्राळ 'क्युमुलोनिम्बस' (जागतिक भाषेत गडगडाटी ढग) निर्माण झाले.
एकीकडे या 'क्लाउड बँड'मुळे उत्तर भारताला उष्णतेपासून दिलासा मिळत असताना, दुसरीकडे भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या मान्सूनच्या प्रवासाला मात्र खिळ बसली आहे. भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (आयएमडी) दिलेल्या अंदाजानुसार, केरळमध्ये मान्सूनचे आगमन २६ मेच्या सुमारास होणे अपेक्षित होते. केरळमध्ये सध्या पाऊस पडत असला, तरी तो अधिकृत मान्सून नसून मान्सूनपूर्व पाऊस (प्री-मान्सून रेनफॉल) आहे. हवामान विभागाच्या निकषानुसार, केरळमधील १४ निश्चित केंद्रांपैकी ६० टक्के केंद्रांवर सलग दोन दिवस किमान २.५ मिलीमीटर पावसाची नोंद झाल्याशिवाय आणि नैऋत्य वाऱ्यांचा वेग व दिशा पूरक झाल्याशिवाय मान्सूनच्या आगमनाची अधिकृत घोषणा केली जात नाही. मान्सूनच्या या विलंबामागे बंगालच्या उपसागरात निर्माण झालेली एक चक्रीवादळ सदृश स्थिती कारणीभूत ठरली आहे. चक्रीवादळ हे कमी दाबाचे केंद्र (लो प्रेशर सिस्टीम) असल्याने ते आपल्या सभोवतालची सर्व हवा आणि बाष्प स्वतःकडे खेचून घेते. यामुळे मान्सूनच्या प्रवाहाची गती मंदावली असून, चक्रीवादळाने मान्सूनचे बाष्प 'चोरल्यामुळे' त्याचा पुढील प्रवास रखडला आहे.
यावर्षी मान्सून उशिरा येण्यामागे आणि मे महिन्यात पडलेल्या भीषण उन्हाळ्यामागे 'हीट डोम' (उष्णतेचा घुमट) ही संकल्पना कारणीभूत आहे. हिवाळ्याकडून उन्हाळ्याकडे जाताना ध्रुवीय प्रदेश आणि विषुववृत्तामधील तापमानाचा फरक बदलतो, ज्यामुळे वातावरणात १० ते १५ किलोमीटर उंचीवर पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहणारे 'उपोष्णकटिबंधीय पश्चिमी जेट प्रवाह' (सबट्रॉपिकल वेस्टरली जेटस्ट्रीम) आपली जागा बदलतात. या जेट प्रवाहाच्या खाली उच्च दाबाचे क्षेत्र (हाय प्रेशर झोन) निर्माण होते, जेथील आकाश पूर्णपणे निरभ्र असते. या निरभ्र आकाशामुळे सूर्याची किरणे थेट जमिनीवर पडतात आणि भूभाग प्रचंड तापतो. राजस्थानमधील श्रीगंगानगर येथे तापमान ४८.२ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचले ते याच कारणामुळे होते. या उच्च दाबाच्या क्षेत्रात वरून खाली येणारी हवा प्रति किलोमीटर सुमारे १० अंश सेल्सिअस या दराने उष्ण होत जाते (अँडिबायटिक हिटिंग). ही उष्णता वातावरणाबाहेर पडू न शकल्याने जमिनीवर एक प्रकारचा उष्णतेचा घुमट म्हणजेच 'हीट डोम' तयार झाला आणि देश होरपळून निघाला.
जागतिक हवामान बदलाचा (क्लायमेट चेंज) भारतीय मान्सूनवर अत्यंत गंभीर परिणाम होत असल्याचे आता स्पष्ट झाले आहे. यंदा प्रशांत महासागराच्या पूर्व भागात, दक्षिण अमेरिकेच्या किनारपट्टीवर 'सुपर अल निनो'ची (समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढणे) स्थिती निर्माण झाली होती. अल निनोचा हा प्रभाव भारतीय मान्सूनला कमकुवत करतो. हवामान विभागाच्या 'दीर्घकालीन सरासरी'नुसार (लाँग पिरियड ॲव्हरेज - LPA), १९७१ ते २०२० या काळातील भारताची सरासरी वार्षिक पर्जन्यवृष्टी ८७ सेंटीमीटर आहे. परंतु यावर्षी अल निनोमुळे सरासरीच्या केवळ ९२ टक्के पाऊस पडण्याचा अंदाज आहे, म्हणजेच यावर्षी पावसाचे प्रमाण तुटीचे राहण्याची शक्यता जास्त आहे. भारतीय मान्सून हा अत्यंत गुंतागुंतीचा असून तो प्रशांत महासागराचे तापमान, हिंदी महासागरातील स्थिती (इंडियन ओशन डायपोल) आणि भारतीय उपखंडातील स्थानिक उष्णता या अनेक घटकांवर अवलंबून असतो.
वैज्ञानिक आता या बदलत्या हवामानाला 'क्लायमेट विप्लॅश' (हवामानाचा तीव्र आघात) असे म्हणत आहेत. जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राचे पाणी तापत असून हवेची बाष्प साठवून ठेवण्याची क्षमता वाढली आहे. यामुळे हवामानात टोकाचे बदल पाहायला मिळतात; म्हणजेच अनेक दिवस तीव्र दुष्काळ किंवा उष्णतेची लाट राहते आणि जेव्हा पाऊस पडतो, तेव्हा तो अत्यंत कमी वेळात ढगफुटीच्या स्वरूपात कोसळतो. हा २५०० किलोमीटरचा 'क्लाउड बँड' पूर्णपणे हवामान बदलामुळेच निर्माण झाला आहे का, यावर वैज्ञानिक जगतात अद्याप एकमत झालेले नसले, तरी मान्सूनची वाढती अनपेक्षितता (अनप्रेडिक्टेबिलिटी) ही आता भारताची नवीन वास्तविकता बनली आहे. भारतासाठी आता उन्हाळ्यातील 'लू' (उष्णतेची लाट) जास्त धोकादायक आहे की मान्सूनचे हे अनिश्चित स्वरूप, हा मोठा यक्षप्रश्न आहे. तीव्र उष्णतेवर तात्कालिक उपाय करता येतात, परंतु मान्सूनच्या अनिश्चिततेमुळे देशाची अन्नसुरक्षा, शेती आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्था धोक्यात येऊ शकते, त्यामुळे हवामान बदलाचा हा सामना करण्यासाठी आपल्याला दीर्घकालीन आणि ठोस उपाययोजनांची आखणी करणे गरजेचे आहे.
LABELS : Indian Monsoon, Climate Change, Weather Forecasting, ISRO, INSAT-3DS, Heat Wave, Western Disturbances, Climate Whiplash, IMD Alert, Geography
SEARCH DESCRIPTION : ISRO's INSAT-3DS tracks a massive 2500 km cloud band from Pakistan to Bay of Bengal. Understand how Climate Whiplash and El Nino are delaying Indian Monsoon.
HASHTAGS : #Monsoon2026 #ClimateChange #ISRO #INSAT3DS #WeatherUpdate #HeatWave #MarathiNews #HwamanAndaj #ClimateWhiplash #IndianMonsoon #IMD
Reviewed by ANN news network
on
५/३१/२०२६ ०८:१९:०० AM
Rating:
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: