संतांच्या नर्मदा परिक्रमेतील अलौकिक अनुभव — भाग ९: संत सियाराम बाबा : मौन, तपश्चर्या, रामचरितमानस आणि नर्मदा मय्येच्या काठावर सेवा बनलेली साधना

नर्मदा मय्येच्या काठावर अनेक संतांनी तप केले. कुणी जंगलात बसले. कुणी धुनी पेटवली. कुणी मैलोनमैल अनवाणी चालले. कुणी उपवास केले. कुणी नदीच्या प्रवाहात मृत्यूला सामोरे गेले. कुणाला मय्या बालिकेच्या रूपात भेटली. कुणाला सुवर्णपात्रातून दूध मिळाले. कुणाला वादळाच्या वेळी मय्येने आपल्या कुशीत घेतले. पण आधुनिक काळातील काही संतांच्या कथांमध्ये “अलौकिक अनुभव” एका वेगळ्या रूपात दिसतो. कुणतेही दिव्य रूप नाही. आकाशातून प्रकाश नाही. अचानक प्रकट होणारी देवता नाही. फक्त..... एक साधू, एक नदी, एक धुनी आणि हजारो परिक्रमावासीयांसाठी उघडे असलेले आश्रमाचे दार. अशाच संतांपैकी एक होते..... संत सियाराम बाबा.

खरगोन जिल्ह्यातील भट्ट्यान गावाजवळ नर्मदा मय्येच्या काठी त्यांनी दीर्घकाळ साधना आणि सेवा केली. ११ डिसेंबर २०२४ रोजी वयाच्या ९४व्या वर्षी त्यांनी याच आश्रमात देह ठेवला. त्यांच्या विषयीच्या अधिकृत प्रशासकीय माहितीनुसार ते भगवान हनुमानाचे भक्त होते, रामचरितमानसाचा अखंड पाठ करीत आणि भक्तांकडून केवळ ₹१०ची देणगी स्वीकारत; या रकमेचा उपयोग नर्मदा मय्येच्या घाटांची दुरुस्ती, धार्मिक संस्था आणि मंदिरांच्या कामासाठी केला जात असे. पण सियाराम बाबांची खरी ओळख या पैशाच्या आकड्यात नाही. ती आहे—....“परिक्रमावासी आला म्हणजे मय्या स्वतः दारी आली.”

भट्ट्यानचा एक वेगळा आश्रम

खरगोन जिल्ह्यातील भट्ट्यान. नर्मदा मय्येच्या काठावरचे एक गाव. आज तेथील आश्रम सियाराम बाबांच्या नावाने ओळखला जातो. परिक्रमावासीयांच्या अनुभववर्णनांमध्ये हे स्थान वारंवार येते. नर्मदा मय्येच्या काठावरून जाणाऱ्या यात्रेकरूंना येथे भोजन, विश्रांती आणि पुढच्या प्रवासासाठी आवश्यक सामग्री मिळत असे. एखाद्या परिक्रमेच्या नकाशावर भट्ट्यान हा फक्त एक मुक्काम असू शकतो. पण परिक्रमावासीसाठी त्याचा अर्थ वेगळा. दिवसभर चालल्यानंतर पाय दुखत आहेत. तोंड कोरडे आहे. पोटात भूक आहे. उद्या किती अंतर चालायचे माहीत नाही. रात्री कुठे झोपायचे, याची खात्री नाही. आणि अचानक.... एखादे साधे आश्रमाचे दार दिसते. आतून आवाज येतो....“या.” हे “या” ऐकणे म्हणजे त्या क्षणी संपूर्ण थकलेल्या परिक्रमावासीसाठी एखाद्या मंदिराचे दार उघडण्यासारखे असते. याच ठिकाणी सियाराम बाबांची सेवा एक वेगळे आध्यात्मिक रूप धारण करते.

मौनातून उमटलेले एक नाव  : “सियाराम”

सियाराम बाबांच्या जीवनाविषयी अनेक परंपरागत कथनप्रवाह आहेत. त्यांच्या सुरुवातीच्या जीवनाबद्दल सर्व तपशील एकसारखे नोंदलेले नाहीत; परंतु त्यांच्या भक्तपरंपरेतील वर्णनानुसार त्यांनी तरुण वयात घर सोडले, नर्मदा प्रदेशात येऊन भट्ट्यान परिसराला आपले साधनास्थान केले आणि दीर्घकाळ मौन, रामनाम आणि तपश्चर्या यांत वेळ घालवला. एका भक्तपरंपरेतील चरित्रानुसार त्यांच्या मौनानंतर त्यांच्या तोंडून उमटलेला पहिला स्पष्ट शब्द “सियाराम” होता आणि पुढे हेच नाव त्यांची ओळख बनले. नाव कधी मिळते? जेव्हा जग एखाद्याला ओळखू लागते तेव्हा? की जेव्हा साधक स्वतःचे जुने नाव मागे ठेवतो तेव्हा? सियाराम बाबांच्या कथेत नावच जणू साधना बनते. सीता-राम. राम. सियाराम. आणि मग तेच नाव.... आश्रमात, भजनात, रामचरितमानसाच्या पाठात, परिक्रमावासीयांच्या जयघोषात आणि नर्मदा मय्येच्या काठावरच्या सेवेत.

बारा वर्षांचे मौन, एक ध्यास

सियाराम बाबांच्या जीवनाशी जोडलेल्या परंपरागत वर्णनात सुमारे बारा वर्षांच्या मौनसाधनेचा उल्लेख येतो. या काळात त्यांनी एकांतात साधना केली, असे सांगितले जाते. मौन सोडल्यावर “सियाराम” हा शब्द त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू झाला. बारा वर्षे बोलायचे नाही. आज एका दिवसात आपण काही तास मोबाइलवर न बोलता राहिलो तरी अस्वस्थ होतो. बारा वर्षे म्हणजे? लोकांशी संवाद नाही. सामान्य सामाजिक जीवन नाही. गप्पा नाहीत. वाद नाही. स्वतःची बाजू मांडण्याची गरज नाही. फक्त.... रामनाम आणि मय्येचा प्रवाह. अशा तपश्चर्येने मनात काय घडते? शब्दांची किंमत वाढते. मौनात वाक्यांची गरज कमी होते. आणि जेव्हा शब्द बाहेर येतात...ते फक्त बोलण्यासाठी नसतात. ते साधनेतून बाहेर पडतात.

सियाराम बाबांच्या जीवनाशी जोडलेल्या भक्तपरंपरेत एका पायावर उभे राहून केलेल्या दीर्घ तपश्चर्येचाही उल्लेख आढळतो. स्थानिक सेवकांच्या कथनांचा हवाला देणाऱ्या वृत्तांतांमध्ये या तपश्चर्येचा कालावधी सुमारे १२ वर्षे सांगितला आहे. एका पायावर उभे राहणे. तोही वर्षानुवर्षे. हे चित्र डोळ्यांसमोर आणले की तपश्चर्येची शारीरिक कठोरता समजते. पण सियाराम बाबांच्या जीवनात शरीराच्या कष्टापेक्षा जास्त महत्त्वाचे होते....मनाचा एकाग्र ध्यास, हनुमानभक्ती, रामनाम, मौन आणि नर्मदा मय्या. त्यांच्या जीवनाकडे पाहताना म्हणूनच “चमत्कार” हा शब्द एका वेगळ्या अर्थाने समोर येतो. दीर्घकाळ स्वतःला एका साधनेत पूर्णपणे झोकून देणे....हा स्वतःमध्येच एक अलौकिक अनुभव आहे.

लंगोटी, रामचरितमानसाचा अखंड स्वर आणि साधेपणा

सियाराम बाबा अत्यंत साध्या जीवनासाठी ओळखले जात. उन्हाळा असो, पावसाळा असो वा कडाक्याची थंडी असो; त्यांच्या अंगावर अतिशय कमी वस्त्र असे. वृत्तांतांनुसार ते बहुधा लंगोटीमध्येच राहत आणि आपली दैनंदिन कामे स्वतः करत. ते स्वतः स्वयंपाकही करीत असत. हे बाहेरून पाहताना कठोर वाटते. पण त्यांच्यासाठी कदाचित हा साधेपणाचा नैसर्गिक भाग झाला था. आयुष्य जितके साधे.... तितकी गरज कमी. गरज कमी.... तितका मनाचा व्याप कमी. आणि मनाचा व्याप कमी झाला की  रामनामासाठी जागा वाढते.

सियाराम बाबांचे नाव घेतले की त्यांच्या आश्रमातील आणखी एक दृश्य समोर येते... एक मोठा ग्रंथ, समोर बसलेले बाबा आणि सतत चालणारा रामचरितमानसाचा पाठ. वृत्तांतांनुसार ते औपचारिक शिक्षणाच्या दृष्टीने मोठे विद्वान नसले तरी रामचरितमानसाचा त्यांचा अभ्यास आणि पाठ अत्यंत गाढ होता. ते सतत त्याचे पठण करीत. हे दृश्य जणू त्यांच्या जीवनाचे संक्षिप्त रूप बनते. बाहेर.... नर्मदा मय्या, आत....रामचरितमानस, हातात.... सेवेचे काम आणि ओठांवर..... सियाराम.

परिक्रमावासींचे आश्रमात आगमन आणि सदावर्ताची कृपा

नर्मदा परिक्रमा करणारा प्रत्येक जण आपापली कथा घेऊन चालतो. कोणी पहिल्यांदाच आला आहे. कोणी अनेक वर्षांच्या मानसिक तयारीनंतर निघाला आहे. कोणी नवसाने आलेला. कोणी दुःखातून, कोणी जिज्ञासेने, कोणी स्वतःचा शोध घेण्यासाठी. कुणाच्या पायाला फोड, कुणाला ताप, कुणाच्या बरोबर लहान मूल, कुणी वृद्ध, कुणी एकटा, कुणी दाम्पत्यासोबत. पण भट्ट्यानमध्ये पोहोचल्यावर सर्वांच्या गरजा एकसारख्या होतात.... अन्न, पाणी, विश्रांती, आश्रय आणि थोडीशी माणुसकी.

सियाराम बाबांच्या आश्रमात हीच सेवा केंद्रस्थानी होती. नर्मदा मय्या वेबसाइटवरील वर्णनानुसार परिक्रमावासीयांना येथे निःशुल्क भोजन दिले जाई आणि पुढील प्रवासासाठी डाळ, तांदूळ, तेल, मीठ, मिरची, कापूर, अगरबत्ती, वाती अशी सामग्रीही सदावर्त म्हणून दिली जाई. ही सेवा मोठी आहे. कारण परिक्रमावासी जेवतो.... पण त्याच्यासोबत पुढचे काही किलोमीटर चालणारे अन्नही घेऊन जातो. एका परिक्रमावासीयाला एखाद्या ठिकाणी पूर्ण जेवण मिळाले, तर त्याची त्या दिवसाची चिंता संपते. पण पुढचे गाव दूर असेल तर? पुढे स्वयंपाकाची सोय नसेल तर? जंगलातून जावे लागले तर? आश्रम मिळाला नाही तर? म्हणून सदावर्ताची छोटी पुडी अनेकदा फार मोठी ठरते. थोडा तांदूळ, डाळ, मीठ, तेल, मिरची, काही पूजा साहित्य. ही वस्तू दिसायला लहान. पण परिक्रमावासीच्या बॅगेत गेल्यावर त्याला वाटते....“मय्या पुढच्या वाटेचीही काळजी घेत आहे.” सियाराम बाबांच्या सेवेत हा मातृभाव विशेष जाणवतो. बाबा स्वतः भोजन देत असत. आश्रमातील सेवक असत, भक्त असत, परिक्रमावासी असत. पण सियाराम बाबा स्वतः भोजन वाटत असत. कल्पना करा..... अनेक वर्षे तप करणारा संत, रामनामात रमलेला, वय वाढलेले, तरीही हातात भोजनाचे पात्र, समोर परिक्रमावासी आणि बाबा स्वतः वाढत आहेत. संतत्वाचा हा एक फार साधा पण गहिरा चेहरा आहे. तपश्चर्या स्वतःपुरती राहिली नाही; ती दुसऱ्याच्या पोटात अन्न बनून उतरली.

फक्त ₹१०  आणि त्यातून हजारांची सेवा

सियाराम बाबांची सर्वाधिक प्रसिद्ध बाब म्हणजे ते भक्तांकडून फक्त ₹१०ची देणगी स्वीकारत, अशी माहिती अनेक वृत्तांतांत नमूद आहे. त्या रकमेतून नर्मदा घाटांची दुरुस्ती, धार्मिक स्थळे आणि मंदिरांच्या उन्नतीचे काम केले जात असे. आज ₹१० म्हणजे काय? एक चहा, एक छोटा स्नॅक किंवा खिशात पडून राहणारी नाणी. पण एका संताच्या हातात तीच रक्कम हजारो लोकांच्या सेवेत बदलू शकते. याची कल्पना करा.... एक भक्त ₹१० देतो, दुसरा ₹१०, तिसरा ₹१०. संकलन वाढते. आणि त्यातून.... घाट दुरुस्त होतो, मंदिराची भिंत उभी राहते, परिक्रमावासीयाला पाणी मिळते, एखाद्या धार्मिक स्थळाची स्वच्छता होते. म्हणजेच देणगीची रक्कम लहान असली तरी संकल्प मोठा असू शकतो. सियाराम बाबांसाठी नर्मदा मय्या फक्त भक्तीची नदी नव्हती, तर तिचा घाटही पवित्र होता. तिच्यावर येणाऱ्या यात्रेकरूला सुरक्षित स्नान करता आले पाहिजे, घाट नीट असला पाहिजे, मंदिर उभे राहिले पाहिजे. म्हणून त्यांच्या सेवाकार्याचा मोठा भाग नर्मदा मय्येशी संबंधित घाट आणि धार्मिक स्थळांच्या उन्नतीभोवती फिरला. हे संतत्वाचे एक वेगळे रूप आहे. मय्येची पूजा केवळ आरतीने होत नाही; तिच्या काठाची सेवा करूनही होते.

प्रत्यक्षात अनुभवलेला साधेपणा आणि संवाद

२०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका परिक्रमावासीच्या अनुभववर्णनात भट्ट्यान आश्रमातील सियाराम बाबांशी झालेल्या भेटीचे वर्णन आहे. त्या परिक्रमावासीने संध्याकाळी नर्मदा मय्येच्या काठी आरती केल्यानंतर आश्रमात जाऊन बाबांची भेट घेतली. बाबांच्या समोर रामचरितमानसाच्या प्रती होत्या आणि ते देणगीची रक्कम पाहत होते. या अनुभवातील एक छोटा प्रसंग विशेष आहे. परिक्रमावासी म्हणतो. त्याच्याकडे ₹२००चे पाकीट होते. त्याने ते बाबांना दिले. बाबांनी पाकीट उघडले, पैसे पाहिले आणि संपूर्ण रक्कम स्वीकारली. पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे काय? त्या परिक्रमावासीयाशी त्यांनी संवाद केला. यातून एक गोष्ट समोर येते. सियाराम बाबांभोवती निर्माण झालेल्या अनेक आख्यायिकांपेक्षा प्रत्यक्ष भेटीत दिसणारा संताचा साधेपणा अधिक मोठा वाटतो. “बाबा बोलत नाहीत” असे ऐकून गेले… आणि बाबा बोलले. आधुनिक भक्तानुभवांमध्ये संतांभोवती अनेक प्रतिमा तयार होतात. “ते कुणाशी बोलत नाहीत, त्यांच्याजवळ सहज जाता येत नाही, ते सतत ध्यानात असतात.” अशा अनेक कथा ऐकून परिक्रमावासी आश्रमात जातो. पण प्रत्यक्ष अनुभव वेगळा असू शकतो. एका परिक्रमावासीच्या कथनात सियाराम बाबांनी त्याच्याशी संवाद केल्याचा उल्लेख आहे. यातून सियाराम बाबांच्या व्यक्तिमत्त्वाची एक वेगळी बाजू समोर येते. ते लोकांपासून दूर होते. पण लोकांच्या दुःखापासून दूर नव्हते. ते स्वतःच्या साधनेत होते.  पण परिक्रमावासींच्या गरजांकडे दुर्लक्ष करीत नव्हते.

हनुमानभक्ती आणि प्राण्यांसोबतचे शांत सहजीवन

सियाराम बाबा भगवान हनुमानाचे भक्त म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांच्या जीवनाचे केंद्र रामनाम आणि रामचरितमानस होते. अधिकृत वृत्तांतांत त्यांच्या सततच्या रामचरितमानस पठणाचा उल्लेख आहे. हनुमान म्हणजे रामभक्ती. राम म्हणजे धर्म, मर्यादा, करुणा. आणि सियाराम बाबांच्या आश्रमात हा रामनामाचा स्वर नर्मदा मय्येच्या प्रवाहाबरोबर मिसळत असे. एका बाजूला...“नर्मदे हर.” दुसऱ्या बाजूला...“सियाराम.” दोन नामे, एक नदी, एक आश्रम आणि हजारो परिक्रमावासी.

नर्मदा परंपरेतील वर्णनांमध्ये सियाराम बाबांच्या आश्रमात माकडे आणि कुत्रीही सहज वावरत, त्यांच्यासोबत खात आणि झोपत असत, असे नमूद आहे. हे दृश्य कल्पना करा. परिक्रमावासी एका बाजूला बसले. स्वयंपाकाचा वास. धुनी किंवा चुलीचा धूर. दूर नर्मदा मय्या. रामनामाचा स्वर. आणि आश्रमाच्या अंगणात फिरणारी प्राणी. सियाराम बाबांच्या आश्रमातील वातावरणात मानव, प्राणी, साधू आणि नदी....सगळे एका साध्या सहअस्तित्वात दिसतात. यालाच कदाचित आश्रमाचे मातृहृदय म्हणता येईल.

सेवेला साधना बनवणारे आधुनिक संत

याआधीच्या भागांत आपण अनेक संतांच्या कथा पाहिल्या. गौरीशंकर महाराज....शिवाच्या शोधात. रामानंद बिडकर महाराज.....गुरूच्या आज्ञेने. गोंदवलेकर महाराज.....गुरुशोधातून रामनामाकडे. टेंबे स्वामी.....दत्ताज्ञेने नर्मदा तीराकडे. नाना महाराज....जलेरीत. रंगावधूत महाराज....१०८ दिवसांच्या तपश्चर्येत. धुनीवाले दादाजी....सेवेतून धुनीकडे. सियाराम बाबा....सेवेला साधना बनवतात. ही आधुनिक संतपरंपरेची एक वेगळी पायरी आहे. परिक्रमा फक्त स्वतः चालून पूर्ण करण्यापेक्षा.../दुसऱ्याला त्याची परिक्रमा पूर्ण करता यावी, यासाठी उभे राहणे. परिक्रमावासी म्हणतो.....“मय्या माझी काळजी घेते.” सियाराम बाबांच्या आश्रमाचा अनुभव म्हणतो “मय्या कधी कधी आपल्या माणसांच्या रूपाने काळजी घेते.” कोणी चहा देतो, कोणी भाकर देतो, कोणी औषध देतो, कोणी झोपायला जागा देतो, कोणी पुढच्या गावाचा रस्ता दाखवतो, कोणी सदावर्ताची पुडी देतो, कोणी नदीच्या घाटाची दुरुस्ती करतो. हे सारे परिक्रमेतील “चमत्कार” म्हणून पाहायचे असतील तर पाहता येतील. कारण त्या क्षणी भुकेल्या परिक्रमावासीयाला भाकर मिळणे त्याच्यासाठी चमत्कारापेक्षा कमी नसते.

एक संत स्वतः कमी घेतो, जेणेकरून दुसऱ्याला अधिक देता येईल. ₹१०ची देणगी. लंगोटीचे वस्त्र. स्वतःचे भोजन स्वतः बनवणे. स्वतःची कामे स्वतः करणे. रामचरितमानसाचा पाठ. परिक्रमावासीयांची सेवा. हा जीवनक्रम आधुनिक जगाच्या विपरीत दिशेने जातो. आजचे जग म्हणते जास्त कमवा. सियाराम बाबा म्हणतात कमी घ्या. जास्त द्या. आजचे जग म्हणते जास्त साठवा. त्यांची परंपरा म्हणते जे आले ते मय्येच्या सेवेत द्या. आजचे जग म्हणते स्वतःसाठी सोयी वाढवा. त्यांचे जीवन सांगते  दुसऱ्याची वाट सोपी करा.

११ डिसेंबर २०२४ — भट्ट्यानमध्ये मय्याकाठी शेवटचा दिवस

२०२४च्या उत्तरार्धात सियाराम बाबांची प्रकृती खालावली. त्यांना न्यूमोनियामुळे रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. पण नंतर त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांना पुन्हा भट्ट्यान येथील आश्रमात आणण्यात आले, जिथे त्यांची काळजी वैद्यकीय पथकाच्या देखरेखीखाली घेतली जात होती. भक्त त्या काळात आश्रमात रामनाम, भजन आणि जप करीत होते. जी व्यक्ती आयुष्यभर मय्येच्या काठी राहिली तिची अंतिम इच्छा पुन्हा तिच्याच काठी परतण्याची होती. आणि ती इच्छा पूर्ण झाली. ११ डिसेंबर २०२४ रोजी सकाळी सुमारे ६.१० वाजता सियाराम बाबांनी भट्ट्यान येथील आपल्या आश्रमात देह ठेवला. अधिकृत वृत्तांतानुसार त्यांचे वय ९४ होते. नंतर हजारो भाविक, साधू आणि भक्त अंतिम दर्शनासाठी एकत्र आले. नर्मदा मय्येच्या काठावर त्यांचा अंतिम संस्कार झाला. ज्या आश्रमात ते परिक्रमावासीयांना भोजन देत होते तेथेच त्यांच्या अंतिम दर्शनासाठी गर्दी झाली. ज्या काठावर ते रोज नर्मदा मय्येत स्नान करीत त्याच काठावर हजारो डोळे पाणावले. ज्या रामनामाचा पाठ त्यांनी आयुष्यभर केला तोच त्यांच्या अखेरच्या प्रवासात घुमत राहिला. मृत्यूच्या दिवशीही सेवा थांबली नाही. संताचे शरीर थांबते. पण त्याच्या सेवेतून निर्माण झालेली व्यवस्था थांबत नाही. भट्ट्यानचा आश्रम राहतो. नर्मदा मय्या राहते. परिक्रमावासी येतात. घाट राहतात. रामचरितमानस राहते. सियाराम नाम राहते. आणि त्यांच्या जीवनाचा सर्वांत मोठा संदेश राहतो “तुम्ही परिक्रमा करा; पण दुसऱ्याची परिक्रमा सोपी करणारे व्हा.”

सियाराम बाबांच्या कथेत ‘मय्या’ कुठे आहे? हा प्रश्न विचारला तर उत्तर अनेक ठिकाणी दिसते. मय्या आहे—परिक्रमावासीयाला मिळणाऱ्या पाण्यात. मय्या आहे...आश्रमातील भोजनात. मय्या आहे....सदावर्ताच्या छोट्या पुडीत. मय्या आहे—घाट दुरुस्त करणाऱ्या हातात. मय्या आहे—रामनामाच्या स्वरात. मय्या आहे—भट्ट्यानच्या मातीमध्ये. आणि मय्या आहे.....एक वृद्ध संत आपली शेवटची वर्षेही दुसऱ्यांसाठी उघडी ठेवतो, त्या वृत्तीत. सियाराम बाबांचा हा वारसा नर्मदा परिक्रमेच्या इतिहासात सदैव दीपस्तंभासारखा मार्ग दाखवत राहील.

• 
  

• Labels: Sant Siyaram Baba, Narmada Parikrama, Narmada River Saints, Spiritual Journey, Bhatyan Ashram, Indian Saints, Ramcharitmanas, Narmada Parikrama Experience

• Search Description: Read the inspiring life story and spiritual legacy of Sant Siyaram Baba, who spent decades in silence, devotion, and selfless service to thousands of Narmada Parikrama pilgrims at Bhatyan.

• Hashtags: #SantSiyaramBaba #NarmadaParikrama #NarmadaRiver #SpiritualJourney #IndianSaints #BhatyanAshram #Ramcharitmanas #Devotion #NarmadaMaiya

•