चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : "ये दुनिया अगर मिल भी जाये तो क्या है?": जगप्रसिद्ध 'टाईम' मासिकाच्या सर्वकालीन १०० सर्वोत्कृष्ट चित्रपटांतील भारतीय रत्न 'प्यासा' (१९५७)
मुंबई, १८ नोव्हेंबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा पैशाच्या मागे धावणाऱ्या निर्दयी जगातील एका संवेदनशील, गरिब कवीची घुसमट, प्रकाशकांचा क्रूर स्वार्थ आणि ज्या जगाने त्याला जिवंतपणी भिकारी म्हणून हाकलून दिले, त्याच जगाने त्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या कवितांवर कोट्यवधी रुपये कमावण्याचा केलेला दांभिकपणा पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९५७ मध्ये प्रदर्शित झालेला गुरुदत्त निर्मित आणि दिग्दर्शित 'प्यासा' (Pyaasa) हा चित्रपट जागतिक सिनेसृष्टीच्या इतिहासात एका अद्वितीय, दैवी आणि अमर सुवर्ण शिखरावर उभा राहतो. प्रख्यात उर्दू कवी साहिर लुधियानवी यांच्या रक्तातून उतरलेल्या शब्दांनी आणि एस. डी. बर्मन यांच्या सुरांनी सजलेली ही कलाकृती भारतीय सिनेमाचा जगातील सर्वात मोठा सन्मान ठरते.
१. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)
चित्रपटाची कथा स्वातंत्र्यानंतरच्या कोलकात्यातील एका गरीब, प्रतिभावान पण बेरोजगार कवीभोवती—'विजय'भोवती (गुरुदत्त)—फिरते. विजयच्या कवितांमध्ये समाजातील वेदना आणि सौंदर्य असते; परंतु कोणत्याही प्रकाशकाला त्याच्या कविता छापण्यात रस नसतो. त्याचे स्वतःचे सख्खे भाऊही (महमूद आणि इतरांनी साकारलेले) त्याला घरातून हाकलून देतात आणि त्याच्या कवितांची बाडे रद्दीत विकून टाकतात!
अशा निराशेच्या अंधारात विजयची भेट दोन देवदूतांशी होते—एक रद्दीच्या दुकानातून विजयच्या कविता विकत घेऊन त्या वाचणारी आणि त्याच्यावर जिवापाड प्रेम करणारी तरुण वेश्या 'गुलाबो' (वहिदा रहमान), आणि दुसरा रस्त्यावर मसाज करून लोकांना हसवणारा जिवाभावाचा मित्र 'अब्दुल सत्तार' (जॉनी वॉकर)!
विजयच्या कॉलेजमधील जुनी प्रेयसी 'मीना' (माला सिन्हा) हिने पैशांच्या हव्यासापोटी 'घोष' (रहमान) नावाच्या एका बड्या, अहंकारी प्रकाशकाशी लग्न केलेले असते. घोष विजयला आपल्या ऑफिसमध्ये चहा-पाणी देणारा नोकर म्हणून ठेवतो, जेणेकरून त्याला विजयचा अपमान करता येईल!
कथेला एक अत्यंत नाट्यमय आणि हृदयद्रावक वळण मिळते! निराशेने ग्रासलेला विजय स्वतःचा जुना कोट एका भिकाऱ्याला देतो आणि रेल्वे रुळांवर आत्महत्या करण्यासाठी जातो. योगायोगाने तो भिकारी विजयचा कोट घालून रेल्वेखाली चिरडला जातो, आणि पोलीस व समाज समजतात की कवी विजयचा मृत्यू झाला आहे!
विजयच्या मृत्यूची बातमी पसरताच गुलाबो आपले सर्व दागिने विकून प्रकाशक घोष याच्याकडे जाते आणि विजयच्या कवितांचे पुस्तक 'परछाईयाँ' प्रसिद्ध करते! पुस्तक प्रसिद्ध होताच रातोरात ते तुफान लोकप्रिय होते! ज्या लोकांनी जिवंतपणी विजयला भाकरीचा तुकडाही दिला नाही, तेच लोक त्याच्या नावावर कोट्यवधी रुपये कमावू लागतात!
चित्रपटाचा सर्वात अंगावर काटा आणणारा आणि जागतिक सिनेसृष्टीच्या इतिहासातील सर्वोच्च परमोच्च प्रसंग (Climax) विजयच्या 'पहिल्या पुण्यतिथी'च्या भव्य शोकसभेत येतो! जिवंत असलेला विजय जेव्हा त्या सभागृहाच्या दारात प्रकाशझोतात उभा राहून ओरडतो—"मी जिवंत आहे, मी विजय आहे!" तेव्हा पैशाच्या लालसेने आंधळे झालेले त्याचे स्वतःचे भाऊ आणि प्रकाशक त्याला 'तोतया आणि वेडा' ठरवून मारहाण करून बाहेर फेकतात!
जगाचा हा क्रूर चेहरा पाहून विजय स्वतःचे अस्तित्व नाकारतो. तो भर सभागृहात उभा राहून आक्रोश करत गातो—"य महलों य तख्तों य ताजों की दुनिया... य दुनिया अगर मिल भी जाये तो क्या है?" शेवटी विजय या स्वार्थी जगाला कायमचा रामराम ठोकून आपल्या निस्वार्थ प्रेयसीचा—गुलाबोचा—हात धरून एका अज्ञात, शांत जगाच्या दिशेने निघून जातो. हा शेवट पाहताना प्रेक्षकांचे काळीज अक्षरशः पिळवटून निघते.
२. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)
गुरुदत्त (विजय): डोळ्यांतील अथांग कारुण्य, शब्दांतील शांत संताप आणि दारात उभे राहून येशू ख्रिस्तासारखा हात पसरलेला तो ऐतिहासिक क्लोज-अप शॉट (व्ही. के. मूर्ती यांचे अद्वितीय छायाचित्रण) गुरुदत्त यांना जागतिक सिनेसृष्टीतील अमर दिग्दर्शक व अभिनेता बनवून गेला.
वहिदा रहमान (गुलाबो): कोणत्याही अपेक्षेशिवाय विजयवर भक्ती करणाऱ्या स्त्रीची भूमिका वहिदा रहमान यांनी आपल्या डोळ्यांच्या निरागस भावाने अमर केली.
जॉनी वॉकर (अब्दुल सत्तार): या गंभीर चित्रपटात "सर जो तेरा चकराये..." या गाण्यातून त्यांनी हास्याची जी फुलझाडे उडवली, ती आजही तितकीच ताजी आहेत.
३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर गीते (Music, Lyrics & Singers)
चित्रपटाला महान संगीतकार एस. डी. बर्मन यांनी संगीत दिले असून, साहिर लुधियानवी यांच्या शब्दांनी अमर इतिहास रचला: १. "ये दुनिया अगर मिल भी जाये तो क्या है..." - (गायक: मोहम्मद रफी) : भौतिकवादाच्या तोंडावर सणसणीत चपराक लगावणारे जगातील सर्वात महान तत्त्वज्ञान गीत! २. "जाने वो कैसे लोग थे जिनके प्यार को प्यार मिला..." - (गायक: हेमंत कुमार) : विरहाचे आणि एकाकीपणाचे अजरामर गीत. ३. "जिन्हें नाझ है हिंद पर वो कहाँ हैं..." - (गायक: मोहम्मद रफी) : समाजव्यवस्थेला विचारलेला काळीज चिरणारा प्रश्न. ४. "आज सजन मोहे अंग लगा लो..." - (गायिका: गीता दत्त) : निस्वार्थ समर्पणाचे दैवी गीत.
४. जागतिक गौरव (Awards & Legacy)
अमेरिकेच्या जगप्रसिद्ध 'टाईम' (TIME) मासिकाने २००५ मध्ये निवडलेल्या 'जागतिक सिनेसृष्टीतील सर्वकालीन १०० सर्वोत्कृष्ट चित्रपटांच्या' (All-TIME 100 Best Movies) यादीत 'प्यासा'ला मानाचे स्थान दिले आहे.
५. चित्रपटाचे सार (Conclusion)
'प्यासा' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की जगाने तुमची कदर केली नाही तरी स्वतःच्या सत्याशी आणि कलेशी प्रतारणा करू नका; कारण पैशाने विकत घेतलेल्या सन्मानापेक्षा एका निष्पाप हृदयाचे निस्वार्थ प्रेम अधिक मौल्यवान असते!
Labels: Movie Review, Pyaasa 1957, Guru Dutt, Waheeda Rehman, Mala Sinha, Johnny Walker, SD Burman, Sahir Ludhianvi, Mohammed Rafi, TIME 100 Best Movies, Classic Bollywood
Search Description: Comprehensive Marathi review of Guru Dutt's 1957 timeless classic masterpiece 'Pyaasa' starring Guru Dutt and Waheeda Rehman. Narrative, iconic poetry, and IMDb fact-check.
Hashtags: #Pyaasa1957 #GuruDutt #WaheedaRehman #SahirLudhianvi #SDBurman #YehDuniyaAgarMilBhiJaye #Time100Movies #ClassicCinema #MovieReviewMarathi
Reviewed by ANN news network
on
११/१७/२०२६ ०८:४०:०० PM
Rating:

कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: