जर पु. ल. आज असते तर.... महाराष्ट्राचा राजकीय व डिजिटल खेळखंडोबा; भाईंची तुफानी टोलेबाजी!

 

प्रस्तावना: स्वर्गातील खिडकीतून खाली पाहताना...

नमस्कार मंडळी!

अहो, दचकू नका. मीच तो... तुमचा भाई! पुरुषोत्तम लक्ष्मण देशपांडे. स्वर्गात शांत बसावं, बालगंधर्वांचं गाणं ऐकावं, कुमारजींच्या तंबोऱ्याची तार जुळवून द्यावी आणि अधूनमधून वसंतरावांच्या मैफिलीत जाऊन दाद द्यावी, एवढाच काय तो आमचा सध्याचा दिनक्रम सुरू होता. पण एका सकाळी स्वर्गात देवर्षी नारद आले. त्यांच्या हातात वीणा नव्हती; तर एक चकाकणारा काळा चौकोनी तुकडा होता, ज्याला म्हणे कलियुगात 'आयफोन' म्हणतात! नारदमुनी एका कोपऱ्यात उभे राहून अंगठ्याने त्या काचेवर वर-खाली करत होते आणि अचानक खुदकन हसत होते.

मी सहज विचारलं, "नारदजी, वीणेच्या तारा सोडून हा कसला अंगठा व्यायाम चालवलाय?"

ते म्हणाले, "अहो भाई, खाली महाराष्ट्रात बघा काय चाललंय! तुम्ही गेलात आणि तिथे खराखुरा 'बटाट्याची चाळ भाग २' सुरू झालाय. एकाच मांडवात सकाळी एकाचा बारसा, दुपारी दुसऱ्याचं लग्न आणि रात्री तिसऱ्याचंच श्राद्ध उरकतायत!"

मी म्हटलं, "सुनीता, जरा माझा जाड चष्मा आण पाहू!" चष्मा लावून जेव्हा मी पृथ्वीलोकाकडे, विशेषतः माझ्या लाडक्या महाराष्ट्राकडे, मुंबईकडे आणि शनिवार पेठ-नारायण पेठेकडे नजर टाकली... बाप रे बाप! डोळे पांढरे व्हायची वेळ आली.

ज्या महाराष्ट्राला आम्ही संत, पंत, तंत आणि थोड्याफार शिव्या-शापांसह ओळखत होतो, त्या महाराष्ट्राचं रूपडं इतकं बदललंय की साक्षात ब्रह्मदेवालाही पुन्हा एकदा मॅन्युअल वाचायला लागेल. राजकारणात कोण कोणाचा काका, कोण कोणाचा पुतण्या, आणि कोण सकाळी उठून कोणाशी शपथ घेतोय, हे खुद्द राज्यपालांनाही गुगल मॅप लावून शोधावं लागतंय. आणि समाजाचं म्हणाल तर... अहो, माणसं जिवंत आहेत की फक्त 'ऑनलाइन' आहेत, हेच कळेनासं झालंय!

म्हणून म्हटलं, स्वर्गातून खाली उतरून जरा चार शब्द बोलावेत. टीका करायची आमची कधीच वृत्ती नव्हती; आम्ही फक्त माणसांच्या विसंगतीवर हसायचो आणि इतरांना हसवायचो. पण आजची विसंगती पाहिली की हसावं की कपाळावर हात मारून घ्यावा,हेच कळेनासं झालंय.

राजकीय खो-खो आणि 'बटाट्याची चाळ'चा नवा अंक

आमच्या काळात राजकारणात पक्ष असायचे. काँग्रेस, जनसंघ, समाजवादी, कम्युनिस्ट. विचारसरणीचे मतभेद असायचे. आचार्य अत्रे विधानसभेत तोफ डागायचे, यशवंतराव चव्हाण शांतपणे हसून उत्तर द्यायचे. वाद व्हायचे, पण संध्येच्या चहाच्या कपावर सगळे एकत्र बसून दाद द्यायचे.

आज काय चाललंय? अहो, राजकारण म्हणजे आमच्या लहानपणीचा 'लंगडी' किंवा 'खो-खो'चा खेळ झालाय!

सकाळी एका पक्षाचा नेता टीव्हीवर येऊन दुसऱ्या पक्षाच्या नेत्याची अशी सालटी काढतो की वाटतं आता यांच्यात तिसरं महायुद्धच पेटणार. पण दुपारी बारा वाजता बातमी येते......"दोन्ही नेत्यांची गुप्त बैठक, चहा-पोहे खाऊन एकत्र सत्ता स्थापनेचा दावा!"

अहो, जनतेला कळायच्या आत आमदार विमानात बसून सुरत, तिथून गुवाहाटी, गुवाहाटीहून गोवा आणि गोव्यातून थेट मंत्रालयाच्या सहाव्या मजल्यावर! याला राजकारण म्हणायचं की 'महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळा'ची सक्तीची सहल म्हणायची?

आमच्या 'बटाट्याच्या चाळी'त त्रिलोकेकर आणि बाबासाहेब यांच्यात भांडण व्हायचं, ते नळाच्या पाण्यावरून किंवा जिन्यात टाकलेल्या कचऱ्यावरून. पण संध्याकाळी दोघेही चाळीच्या गणेशोत्सवात एकत्र आरती म्हणायचे. आज जर त्रिलोकेकर आणि बाबासाहेब राजकारणात असते, तर त्रिलोकेकरांनी रात्री बाबासाहेबांच्या चाळीवर दावा ठोकला असता, सकाळी निवडणूक आयोगाकडे जाऊन 'चाळीचं अधिकृत चिन्ह आणि चाळ आमचीच' अशी याचिका दाखल केली असती आणि दुपारी बाबासाहेबांच्या मुलाला आपल्या पक्षात घेऊन त्याला 'चाळविकास मंत्री' करून टाकलं असतं!

आणि ते 'चिन्ह' चोरण्याचं काय नाटक? घड्याळ कोणाचं? धनुष्यबाण कोणाचा? मशाल कोणाची? तुतारी कोणाची?

अहो, मूळ माणसांचे चेहरे तेच, पण चिन्हं बदलली. कालपर्यंत जे घड्याळाच्या काट्यावर चालत होते, ते अचानक तुतारी फुंकायला लागले; जे धनुष्यबाण ताणत होते, ते मशाली घेऊन फिरू लागले! मतदारांची अवस्था तर आमच्या 'अपूर्वाई'तल्या परदेशात हरवलेल्या पाहुण्यासारखी झाली आहे. मतदानाच्या दिवशी मतदान केंद्रावर गेल्यावर बिचारा मतदार बटन शोधतोय..."अरे, माझा उमेदवार तर काल रात्रीपर्यंत इकडे होता, आज सकाळी तिकडे कसा गेला?"

या सगळ्याला म्हणतात म्हणे 'चाणक्यनीती'! अहो, चाणक्याने जर हे पाहिलं असतं, तर त्याने आपली शेंडीची गाठ सोडून संन्यास घेतला असता आणि हिमालयात जाऊन मौन पाळलं असतं.

स्मार्टफोनचा महासंसार आणि हरवलेली शांतता

राजकारणापेक्षाही मला जास्त धक्का बसला तो आपल्या माणसांची अवस्था पाहून!

आम्ही जेव्हा पुण्यात राहत होतो, तेव्हा संध्याकाळी संभाजी बागेत किंवा फर्ग्युसन कॉलेज रोडवर फिरायला जाणं म्हणजे एक सोहळा असायचा. समोरून चितळे मास्तर आले की नमस्कार व्हायचा, "काय देशपांडे, आज काय नवीन लिहिताय?" अशी चौकशी व्हायची. बागेतल्या कट्ट्यावर बसून तासन् तास गप्पांचे फड रंगायचे.

काल मी एका बागेत चक्कर मारली. बाकड्यावर चार तरुण मुले बसली होती. मला वाटलं, काहीतरी गंभीर साहित्यिक चर्चा चालली असेल. मर्ढेकरांच्या कवितेवर वाद होत असेल किंवा निदान भारताच्या क्रिकेट मॅचवर चर्चा असेल. मी जरा कान देऊन ऐकलं.

एक मुलगा दुसऱ्याला म्हणतो, "अरे, त्या रीलचा ऑडिओ बघ ना... काय व्हायरल झालाय!"

दुसरा मान वर न करताच अंगठ्याने स्क्रीन सरकवत म्हणाला, "त्याच्यापेक्षा तो डान्स बघ... २ मिलियन व्ह्यूज मिळालेत!"

चारही मुले एकाच बाकड्यावर शेजारी शेजारी बसली होती, पण एकमेकांशी एक शब्दही न बोलता आपापल्या ५ इंची काचेच्या तुकड्यात मान खुपसून अखंड हसत होती किंवा अंगठा वर-खाली करत होती!

याला म्हणे 'सोशल मीडिया'! अहो, यात 'सोशल' कुठे आहे आणि 'मीडिया' कुठे आहे?

माणूस घरात बायकोशी बोलत नाही, मुलांशी गप्पा मारत नाही, शेजाऱ्याला 'रामराम' म्हणत नाही; पण अमेरिकेतल्या अनोळखी माणसाच्या फोटोला 'हार्ट' पाठवतो!

आणि ते जेवतानाचे प्रकार काय विचारावेत? आमच्या काळी आई किंवा सुनीता पानावर गरम वरण-भात वाढायची, त्यावर साजूक तुपाची धार पडायची आणि आम्ही डोळे मिटून पहिला घास घ्यायचो. तो तृप्तीचा ढेकर स्वर्गातल्या अमृतालाही लाजवायचा.

आज काय होतंय? हॉटेलमध्ये गरमागरम जेवण टेबलवर आलं की आधी सगळे हात जोडतात.....देवाला नाही, मोबाईल कॅमेऱ्याला!

"थांबा थांबा, कोणी हात लावू नका! आधी फोटो काढू द्या... इन्स्टावर स्टोरी टाकायची आहे!"

अरे देवा! अन्नाला आधी कॅमेऱ्याची नजर लावायची आणि मग ते गार झालेलं अन्न खायचं! पोटात अन्न जातंय की लाईक्स आणि कमेंट्स जातात, हेच कळेनासं झालंय.

सखाराम गटणे आणि 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI)

माझ्या 'व्यक्ती आणि वल्ली'तला सखाराम गटणे तुम्हाला आठवत असेलच! "मी आज तीन तास निबंधलेखनाचा सराव केला... पूज्य गुरुजींचे विचार आत्मसात केले..." असा शुद्ध, सात्त्विक आणि पुस्तकी कीडा असलेला सखाराम!

मी सखारामच्या नातवाला शोधत गेलो. मला वाटलं, तोही आजोबांसारखाच एखादं जाडजूड पुस्तक वाचत बसला असेल.

पाहतो तर काय, पठ्ठ्या लॅपटॉपसमोर बसून स्क्रीनवर टक लावून पाहत होता.

मी विचारलं, "काय रे बाळा, काय करतोयस? कॉलेजचा काही अभ्यास?"

तो म्हणाला, "अहो आजोबा, अभ्यास कसला? मी असाइनमेंट सबमिट करतोय. 'चॅटजीपीटी' (ChatGPT) नावाच्या एआयला सांगितलं....'Write a 2000-word essay on Indian Democracy', त्याने दोन सेकंदात लिहून दिलं! आता कॉपी-पेस्ट करून सरांना मेल करतो!"

माझे तर डोकेच गरगरायला लागले.

मी म्हटलं, "अरे, पण यात तुझा विचार कुठे आहे? तुझ्या मेंदूने काय काम केलं?"

तो मुलगा माझ्याकडे बघून हसला आणि म्हणाला, "आजोबा, तुम्ही फार जुन्या काळात जगताय! आता मेंदू वापरायची गरजच उरलेली नाही. एआय कविता लिहितो, एआय गाणी बनवतो, एआय पेंटिंग करतो आणि एआयच प्रेमपत्रंही लिहून देतो!"

हे ऐकून मला एकाच वेळी हसू आलं आणि दयाही आली.

अहो, बुद्धी जर यंत्रालाच आऊटसोर्स केली, तर माणसाच्या कवटीत जो देवदत्त मेंदू दिलाय, त्याचं काय लोणचं घालायचं का?

आम्ही जेव्हा एखादा लेख लिहायचो, तेव्हा तीन-तीन रात्री झोप लागायची नाही. शब्दांशी कुस्ती खेळावी लागायची. एखादा चपखल शब्द सापडला की जो आनंद व्हायचा, तो संगणकाच्या 'Generate' बटणात कसा सापडणार?

आणि उद्या जर या एआयने 'पु. ल. देशपांडे यांच्या शैलीत भाषण लिहा' असा प्रॉम्प्ट घेतला, तर ते यंत्र शब्द गोळा करेल हो; पण त्या शब्दांमागे माणसांवर असलेलं जीवापाड प्रेम, ती आर्तता, तो मिश्कील डोळा आणि अंतरातून आलेला जिव्हाळा तो संगणक कुठून आणणार?

सिलिकॉनच्या चिपमध्ये भावनांचं कारंजं कसं फुटणार?

पुण्यातली ट्रॅफिक, मेट्रो आणि 'पुणे तिथे काय उणे'

आता जरा माझ्या लाडक्या पुण्याकडे वळूया!

आम्ही पुण्यात आलो तेव्हा सायकलींचं शहर होतं. संध्याकाळी फर्ग्युसन रोडवर सायकलवरून जाताना हवेत एक वेगळाच गुलमोहरी सुगंध असायचा. टिळक रोडवर चितळ्यांच्या दुकानासमोर रांग असायची, तीही शिस्तीत. दुपारी १ ते ४ पुणेकर विश्रांती घ्यायचे; कारण दुपारची झोप हा पुणेकरांचा मूलभूत घटनादत्त हक्क होता!

काल मी स्वारगेटवरून कोथरूडला जायला निघालो.

अहो, रस्ता कुठे आहे आणि खड्डा कुठे आहे, हे शोधण्यासाठी नासाच्या वैज्ञानिकांना बोलवावं लागेल!

वर पाहिलं तर मेट्रोचे सिमेंटचे भलेमोठे पिलर्स, खाली पाहिलं तर खोदलेले रस्ते, आणि आजूबाजूला हजारो गाड्यांचा कर्णकर्कश हॉर्नचा गजर!

दोन किलोमीटर जायला दीड तास लागतोय! आणि त्या ट्रॅफिक जॅममध्ये पुणेकरांचे चेहरे पाहिले... अहो, चेहऱ्यावर तो पूर्वीचा प्रसन्न, मिश्कील भाव शिल्लकच राहिलेला नाही. प्रत्येक जण असा तावातावाने गाडी चालवतोय, जणू काही समोरच्याला चिरडल्याशिवाय त्याला मोक्षच मिळणार नाही!

आणि पुण्याच्या त्या प्रसिद्ध पाट्या! पूर्वीच्या पाट्यांमध्ये एक खानदानी पुणेरी उपरोध असायचा:

"दुपारी १ ते ४ कृपया घंटा वाजवून स्वतःच्या अक्कलशून्यतेचे प्रदर्शन करू नये!"

यात अपमान नव्हता, एक धारदार वाङ्मयीन सौंदर्य होतं.

आजच्या पाट्या काय आहेत?

"इथे गाडी लावल्यास चाकातील हवा सोडली जाईल आणि गाडी उचलून नेली जाईल!"

यातला उपरोध गेला आणि थेट दमदाटी आली!

पुणे वाढलं, सिमेंटची जंगले झाली, आयटी पार्क आले, मॉल आले, पब आले; पण पुण्याचा तो शांत, संथ, संवादी आत्मा कुठे हरवला? 'पुणे तिथे काय उणे' असं आम्ही अभिमानाने म्हणायचो; आज परिस्थिती अशी झालीये की 'पुणे तिथे फक्त शांतता आणि मोकळा श्वास उणे' असं म्हणायची पाळी आली आहे!

चोवीस तासांच्या न्यूज चॅनल्सचा 'गदारोळ'

आणखी एक अजब प्रकार स्वर्गातून रोज दिसतो...तो म्हणजे टीव्हीवरच्या बातम्या!

आमच्या काळी संध्याकाळी सात वाजता आकाशवाणीवर बातमीपत्र लागायचं.

"नमस्कार, हे आकाशवाणीचे मुंबई केंद्र आहे. आजच्या ठळक बातम्या..."

तो भारदस्त, गंभीर आणि शांत आवाज ऐकला की जगावर कितीही मोठं संकट आलं तरी वाटायचं की सगळं काही आटोक्यात आहे.

आता टीव्ही लावला की घरात भूकंप झाल्यासारखं वाटतं!

लाल रंगाच्या पट्ट्या, मागे सायरनचा आवाज, आणि एक अँकर समोर येऊन अक्षरशः ओरडत असतो:

"सर्वात मोठी बातमी! सर्वात भयानक खुलासा! बघा या बातमीने महाराष्ट्रात कसा भूकंप झालाय! काय घडलं त्या बंद खोलीत? पाहा थेट!"

अरे बाबा, श्वास तरी घे! कशाला एवढा रक्तदाब वाढवतोयस स्वतःचा आणि प्रेक्षकांचा?

एकच बातमी दिवसभर चघळायची. एखाद्याने काहीतरी क्षुल्लक विधान केलं की दहा जणांना छोट्या-छोट्या खिडक्यांमध्ये बसवायचं. एका खिडकीतला माणूस दुसऱ्या खिडकीतल्या माणसावर असा भुंकतो की जणू काही स्टुडिओतून हात बाहेर काढून त्याचा गळाच आवळणार!

आणि खाली टिकरवर लिहून येतं....'लोकशाहीचा चौथा स्तंभ'!

अहो, तो स्तंभ कधीच मोडून पडलाय आणि त्यावर बसून ही मंडळी सर्कस करतायत, हे त्या अँकर्सना तरी ठाऊक आहे का?

बातम्यांमधून विचार हरवलाय, माहिती हरवलीये; उरलाय फक्त सनसनाटीपणा आणि प्रेक्षकांना २४ तास भीती आणि संतापाच्या खाईत ढकलण्याचं धंदेवाईक कारस्थान!

उपसंहार: तरीही जगावं आनंदाने... हसण्याचं महाऔषध!

एवढं सगळं बोलून झाल्यावर तुम्ही म्हणाल, "काय भाई, स्वर्गात जाऊन तुम्हीही म्हाताऱ्या माणसासारखी तक्रार करायला लागलात की काय?"

नाही मंडळी! तक्रार करणं हा माझा स्वभाव नाही आणि मी कधी कोणाला दोष देत बसत नाही.

माझा राग परिस्थितीवर नाही, तर माणसांनी स्वतःभोवती निर्माण केलेल्या या कृत्रिम तुरुंगावर आहे.

अहो, आयुष्य हे देवाने दिलेलं अत्यंत सुंदर नाटक आहे. इथे प्रत्येक जण आपापली भूमिका करायला आलाय. पण नाटकाच्या पात्रांनी विंगेत जाऊन एकमेकांच्या कपड्यांवर चिखल फेकायचा नसतो!

राजकारणी येतील आणि जातील. आज जो सत्तेवर आहे, उद्या तो विरोधी बाकड्यावर बसेल; परवा तो तिसऱ्याच पक्षात जाऊन मंत्री होईल. त्यांच्यासाठी तुम्ही एकमेकांशी भांडू नका, सोशल मीडियावर एकमेकांना शिव्या घालू नका.

त्या मोबाईलच्या काचेतून जरा बाहेर या!

सकाळी उठल्यावर बाल्कनीत येणाऱ्या चिमणीचा आवाज ऐका.

शेजारच्याना हसून "काय जोशीबुवा, तब्येत बरी आहे ना?" अशी मनापासून विचारपूस करा.

संध्याकाळी मुलांबरोबर पत्ते खेळा, गाणी ऐका, कुमार गंधर्वांची एखादी भैरवी लावा किंवा भीमसेनजींचा एखादा अभंग ऐका.

पुरणपोळीवर साजूक तूप सोडून तृप्तीने जेवा.

हसणं हा माणसाला मिळालेला सर्वात मोठा ईश्वरी वरदहस्त आहे. प्राण्यांना हसता येत नाही; फक्त माणसालाच हसता येतं. आणि जो स्वतःच्या चुकांवर, स्वतःच्या विसंगतीवर मनमोकळेपणाने हसू शकतो, तो या जगातल्या कोणत्याही संकटाला सहज पुरून उरतो!

शेवटी जाता जाता एवढंच सांगेन.....

सध्याचा काळ जरा गोंधळाचा आहे खरा, कलियुगाचा जोर जरा जास्तच वाढलाय.

पण महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे, शहाण्या माणसांची भूमी आहे. वादळांना कसं पचवायचं हे या मातीला चांगलं ठाऊक आहे.

फक्त डोक्यावरचा ताण कमी करा, हातातील मोबाईल जरा बाजूला ठेवा, शेजाऱ्याच्या डोळ्यात पाहून मनमुराद हसा...

आणि जगा! कारण... जगावं तर असं जगावं, की साक्षात मृत्यूनेही म्हणावं, "काय सुंदर जगून गेला हा माणूस!"

चला, येतो मी! सुनीताबाई हाक मारतायत... स्वर्गातल्या चहाची वेळ झालीये!

तुमचाच,
पु. ल.

Labels

Pu La Deshpande, Marathi Satire, Maharashtra Politics, Social Commentary, Marathi Literature, Cultural Newsroom, Humorous Essays

Search Description

If legendary Marathi humorist Pu. La. Deshpande were alive today, how would he view modern politics, smartphones, AI, and Pune traffic? A brilliant 3,000-word satire in authentic P. L. Deshpande style.

Hashtags

#PuLaDeshpande #MarathiLiterature #MaharashtraPolitics #MarathiSatire #PuneNews #AstraNews