नैतिकतेचा डोलारा, लावणीचा ताल आणि विनाशाची शोकांतिका: व्ही. शांताराम यांचा 'पिंजरा' (१९७२)

मराठी चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात काही चित्रपट सुवर्णअक्षरांनी कोरले गेले आहेत, त्यामध्ये अग्रस्थानी नाव येते ते १९७२ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या व्ही. शांताराम दिग्दर्शित 'पिंजरा' या चित्रपटाचे! मराठीतील पहिला संपूर्ण रंगीत चित्रपट असण्याचा मान पटकावणारा हा सिनेमा केवळ तांत्रिकदृष्ट्या भव्य नव्हता, तर मानवी मनातील वासना, अहंकार, नैतिकतेचा डोलारा आणि त्यातून ओढवणारे भीषण पतन यांचे ते एक वैश्विक महाकाव्य ठरले. जर्मन क्लासिक 'द ब्लू एंजल' या चित्रपटावरून प्रेरित असलेल्या या कथेला व्ही. शांताराम यांनी अस्सल मराठी मातीचा, तमाशाच्या लोककलेचा आणि नैतिक मूल्यांचा असा काही परिसस्पर्श दिला की तो चित्रपट अजरामर झाला.

या चित्रपटाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे डॉ. श्रीराम लागू यांनी साकारलेली 'मास्तरां'ची भूमिका! गावात एका हातात काठी आणि दुसऱ्या हातात नैतिकतेची मशाल घेऊन फिरणारा, चारित्र्याची घमेंड असणारा एक आदर्शवादी शिक्षक जेव्हा एका तमाशातील नर्तिकेच्या प्रेमात पडतो, तेव्हा त्याच्या तत्त्वांचे कसे तुकडे तुकडे होतात, हे लागूंच्या अभिनयाने थरारकपणे दाखवून दिले. त्यांच्या चेहऱ्यावरील करारीपणा, हळूहळू येणारी हतबलता आणि शेवटी स्वतःच्याच खुनाच्या आरोपाखाली फासावर जाताना त्यांच्या डोळ्यांत दिसणारी आत्मिक वेदना प्रेक्षकांच्या काळजाचा ठोका चुकवते. लागूंच्या कारकिर्दीतील हा सर्वोत्कृष्ट मैलाचा दगड ठरला.

दुसऱ्या बाजूला अभिनेत्री संध्या यांनी साकारलेली 'चंद्रकला' ही केवळ एक नर्तकी नव्हती, तर पुरुषसत्ताक अहंकाराला आव्हान देणारी एक विद्रोही स्त्री होती. 'मास्तरांच्या नैतिकतेचा गर्व मोडून काढेन' या ईर्षेने पेटलेली चंद्रकला जेव्हा स्वतःच मास्तरांच्या त्या उदात्त प्रेमात वाहून जाते, तेव्हा तिच्यातील बदलाचे पदर संध्या यांनी विलक्षण ताकदीने उलगडले आहेत. त्यांच्या नृत्यातील नजाकत, लावणीतील ठसका आणि संवादांमधील दाहकता आजही प्रेक्षकांना खिळवून ठेवते. निळू फुले यांनी साकारलेला तमाशाचा मालक हाही खलनायकी छटा असलेला एक अविस्मरणीय नमुना ठरला.

राम कदम यांचे संगीत आणि जगदीश खेबुडकर यांच्या रचना या चित्रपटाचा श्वास आहेत. 'दिसला गं बाई दिसला', 'छबीदार छबी', 'दे रे कान्हा चोळी अन लुगडी' आणि विरहगीत 'तुम्हावर केली मी मर्जी बहाल' या गाण्यांनी संगीतसृष्टीत इतिहास घडवला. आजही ५० वर्षांनंतरही ही गाणी रसिकांच्या ओठांवर जिवंत आहेत. 'पिंजरा' हा केवळ एका माणसाच्या पतनाची कथा नाही, तर समाजाच्या ढोंगी नैतिकतेवर ओढलेला एक सणसणीत चाबूक आहे. माणसाच्या अंतर्मनातील वासना आणि अहंकाराचा पिंजरा हा लोखंडी पिंजऱ्यापेक्षाही किती भयानक असतो, हे या अभिजात कलाकृतीतून शिकायला मिळते.

📢 प्रायोजित जाहिरात (Sponsored Ad)

• १.Labels

  Movie Review, Pinjra 1972, V Shantaram, Dr Shriram Lagoo, Sandhya, Ram Kadam, Jagdish Khebudkar, Marathi Classic Cinema, National Film Award Winner, November 5

  २.Search Description

  Comprehensive Marathi review of V. Shantaram's 1972 classic masterpiece 'Pinjra' starring Dr. Shriram Lagoo and Sandhya. Plot, performances, and musical legacy.

  ३. Hashtags

  #Pinjra1972 #VShantaram #DrShriramLagoo #Sandhya #MarathiCinema #ClassicMovieReview #RamKadam #LavaniSpecial #NationalAwardWinner