चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : निसर्गाची कोमल साद, स्वातंत्र्यलढ्याचा अंगार आणि एका संवेदनशील कवीचा प्रवास: 'अंकुर' (१९७४)
मुंबई, २२ नोव्हेंबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा भपकेबाज सेट्स आणि कृत्रिम गाण्यांना पूर्णपणे नाकारून थेट ग्रामीण भारताच्या मातीतील सरंजामशाही शोषण, जातीव्यवस्था आणि सत्ताधाऱ्यांच्या दांभिकतेविरुद्ध उठलेला सामान्य माणसाचा पहिला हुंकार पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९७४ मध्ये प्रदर्शित झालेला श्याम बेनेगल दिग्दर्शित 'अंकुर' (Ankur) हा चित्रपट एका अद्वितीय, ज्वलंत आणि ऐतिहासिक सुवर्ण शिखरावर उभा राहतो. हैदराबादच्या एका सत्य घटनेवर आधारित असलेली ही कलाकृती भारतीय समांतर सिनेसृष्टीच्या (Parallel Cinema) सुवर्णयुगाचा खरा 'अंकुर' ठरली.१. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)
चित्रपटाची कथा १९५० च्या दशकातील आंध्र प्रदेशातील (आताचे तेलंगणा) एका लहानशा खेड्यात घडते. 'सूर्या' (अनंत नाग) हा शहरातील कॉलेजमध्ये शिकलेला, जमीनदार वडिलांचा (कादर खान) एक तरुण मुलगा असतो. वडील सूर्याचे लग्न एका अल्पवयीन मुलीशी लावून देतात आणि तिला वयात येईपर्यंत माहेरीच ठेवतात; तसेच सूर्याला पुढील शिक्षणाऐवजी गावातील शेतीची व जमिनीची देखभाल करण्यासाठी खेड्यात पाठवतात.
त्या गावातील जमीनदाराच्या घरात स्वयंपाक आणि घरकाम करण्यासाठी 'लक्ष्मी' (शबाना आझमी) नावाची एक तरुण, कष्टाळू आणि स्वाभिमानी दलित महिला येत असते. लक्ष्मीचा पती 'किष्टय्या' (साधू मेहेर) हा मुका व बहिरा कुंभार असतो; परंतु तो अत्यंत प्रामाणिक आणि पत्नीवर जीवापाड प्रेम करणारा असतो.
सूर्या सुरुवातीला स्वतःला पुरोगामी आणि सुधारणावादी समजत असतो; तो जातपात न मानण्याचा दिखावा करतो आणि लक्ष्मीच्या हातचे जेवण जेवतो. परंतु, गावात एकाकी असताना सूर्या लक्ष्मीच्या सौंदर्याकडे आकर्षित होतो. इकडे किष्टय्याकडून एक लहानशी चूक होते (ताडी चोरल्याचा आरोप) आणि गावपंचायतीत किष्टय्याचे मुंडण करून गाढवावरून धिंड काढण्याची अमानुष शिक्षा दिली जाते! अपमानित झालेला किष्टय्या गाव सोडून पळून जातो.
एकटी पडलेली आणि उपासमारीच्या उंबरठ्यावर उभी असलेली लक्ष्मी सूर्याच्या आश्रयाला येते. सूर्या तिचा फायदा घेतो आणि लक्ष्मी गर्भवती राहते! गावात ही बातमी पसरताच, समाजाच्या भीतीने आणि स्वतःच्या सरंजामी प्रतिष्ठेपोटी सूर्याचा पुरोगामी बुरखा गळून पडतो! तो लक्ष्मीला स्वतःच्या बाळाचा स्वीकार करण्याऐवजी गर्भपात करण्यास सांगतो आणि नकार दिल्यावर तिला कामावरून हाकलून देतो!
चित्रपटाचा सर्वात अंगावर काटा आणणारा आणि भारतीय सिनेसृष्टीच्या इतिहासातील सर्वात गाजलेला परमोच्च प्रसंग (Climax) शेवटी येतो! काही महिन्यांनी किष्टय्या शहरातून पैसे कमावून गावी परत येतो. लक्ष्मी गर्भवती असल्याचे पाहूनही किष्टय्या तिला मोठ्या मनाने स्वीकारतो. दुसऱ्या दिवशी सकाळी किष्टय्या सूर्याकडे कामाची मागणी करण्यासाठी जातो. सूर्याला वाटते की किष्टय्या आपल्याला मारण्यासाठी आला आहे!
भीतीने आणि सत्तेच्या उन्मादाने आंधळा झालेला सूर्या आपल्या चाबकाने निरपराध आणि मुक्या किष्टय्याला निर्दयपणे रक्तबंबाळ होईपर्यंत झोडपून काढतो! लक्ष्मी धावत येऊन सूर्याला शाप देते. "तुझ्या घरात कधीही सुख नांदणार नाही!" हे सर्व दृश्य गावातील एक लहान मुलगा शांतपणे पाहत असतो. तो मुलगा जमिनीवरचा एक दगड उचलतो आणि सूर्याच्या हवेलीच्या खिडकीवर भिरकावून फोडून टाकतो. तो दगड म्हणजे अन्यायाविरुद्ध उगवणाऱ्या भावी क्रांतीचा 'अंकुर' असतो! हा शेवट पाहताना प्रेक्षकांचे काळीज अक्षरशः गोठून जाते.
२. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)
शबाना आझमी (लक्ष्मी): आपल्या आयुष्यातील पहिल्याच चित्रपटात शबाना आझमी यांनी ग्रामीण स्त्रीची लाचारी, सोशिकपणा आणि शेवटी पेटून उठलेला स्वाभिमान इतक्या अद्वितीय ताकदीने साकारला की त्यांना २२ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा राष्ट्रीय पुरस्कार' (National Film Award for Best Actress) मिळाला!
अनंत नाग (सूर्या): कन्नड सिनेसृष्टीतील या महान अभिनेत्याने आपल्या पहिल्याच हिंदी चित्रपटात वरवर सुसंस्कृत वाटणाऱ्या पण आतून सरंजामी व भ्याड असलेल्या तरुणाची भूमिका कमालीच्या सूक्ष्मतेने जिवंत केली.
साधू मेहेर (किष्टय्या): एकही शब्द न बोलता केवळ चेहऱ्यावरील भावांतून मुक्या-बहिऱ्या पतीची वेदना व प्रेम साकारणाऱ्या साधू मेहेर यांना 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला!
३. पार्श्वसंगीत आणि छायाचित्रण (Music & Cinematography)
चित्रपटात एकही गाणे नसून महान संगीतकार वनराज भाटिया यांनी निसर्गातील आवाजांमधून विलक्षण पार्श्वसंगीत दिले. तसेच गोविंद निहलानी यांच्या कॅमेऱ्याने ग्रामीण भारताचा अस्सल जिवंतपणा टिपला.
४. राष्ट्रीय गौरव आणि जागतिक वारसा (Awards & Legacy)
'अंकुर' या चित्रपटाला २२ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'दुसरा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट', 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेता' (साधू मेहेर) आणि 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री' (शबाना आझमी) असे तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले, तसेच बर्लिन चित्रपट महोत्सवात 'गोल्डन बेअर'साठी नामांकन मिळाले.
५. चित्रपटाचे सार (Conclusion)
'अंकुर' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की अन्याय आणि दांभिकता कितीही शक्तिशाली असली तरी ती कायमस्वरूपी टिकू शकत नाही; अन्यायाच्या जमिनीतूनच विद्रोहाचा आणि न्यायाचा नवा अंकुर जन्माला येत असतो!
Labels: Movie Review, Ankur 1974, Shabana Azmi, Anant Nag, Sadhu Meher, Shyam Benegal, Govind Nihalani, Vanraj Bhatia, National Film Award Winner, Parallel Cinema
Search Description: Comprehensive Marathi review of Shyam Benegal's 1974 landmark National Award-winning parallel cinema masterpiece 'Ankur' starring Shabana Azmi, Anant Nag, and Sadhu Meher.
Hashtags: #Ankur1974 #ShabanaAzmi #AnantNag #ShyamBenegal #SadhuMeher #GovindNihalani #ParallelCinema #NationalAwardWinner #ClassicCinema #MovieReviewMarathi
Reviewed by ANN news network
on
११/२१/२०२६ ०८:३३:०० PM
Rating:

कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: