नग आणि नमुने (व्यक्तीचित्रण) : अप्पासाहेब गोखले : उर्फ 'सदाशिव पेठ कमर्शियल कॉर्पोरेशन'!

 

जगाच्या पाठीवर 'व्यापारी' नावाची एक जमात आहे. आणि या जमातीचे दोन मुख्य उपप्रकार पडतात. पहिला प्रकार म्हणजे ग्राहक दुकानाच्या पायरीवर चढताच ज्याच्या चेहऱ्यावर साक्षात पौर्णिमेचा चंद्र उगवतो, जो "आइए सेठ, बैठिए, ठंडा लेंगे या गरम?" असं म्हणत स्वतःच्या खुर्चीवरून उठून ग्राहकाला मखमली गादीवर बसवतो, आणि जाताना नफा खिशात घालून वर "आपलीच दुकान आहे, परत या" असं गोड हसून निरोप देतो.

आणि दुसरा प्रकार म्हणजे पुणेरी व्यावसायिक!

अहो, पुणेरी व्यावसायिक हा 'व्यापारी' या संज्ञेपेक्षा 'तत्त्वज्ञ' या संज्ञेला जास्त जवळचा असतो. त्याच्या दृष्टीने दुकान हे केवळ खरेदी-विक्रीचं केंद्र नसून, समाजात शिस्त, वक्तशीरपणा, काटकसर आणि बौद्धिक जागृती निर्माण करणारं एक विद्यापीठ असतं. आणि या विद्यापीठाचे कुलगुरू कोण असतील, तर आमचे अप्पासाहेब गोखले!

सदाशिव पेठेतल्या एका जुन्या वाड्याच्या तळमजल्यावर अप्पासाहेबांचं दुकान आहे. दुकानाचं नाव आहे 'गोखले अँड सन्स (एस्टॅब्लिश्ड १९५२)'. आता या 'सन्स'पैकी एक 'सन' अमेरिकेत सिएटलला सॉफ्टवेअर इंजिनिअर आहे आणि दुसरा 'सन' हिंजवडीच्या आयटी पार्कात दिवसाचे चौदा तास लॅपटॉपवर बोटं आपटत असतो, याचा त्या पाटीशी काहीही संबंध नाही. ती पाटी १९५२ साली जी रंगवली गेली, ती आजतागायत तशीच आहे. फक्त मधूनमधून पावसाळ्यात 'एस्टॅब्लिश्ड' मधला 'ड' जरा पुसट झाला की अप्पासाहेब स्वतः बारीक ब्रश घेऊन त्याला काळा रंग देतात. कोणी नवीन पेंटर बोलावून पूर्ण पाटी रंगवून घेणं हा त्यांच्या दृष्टीने 'राष्ट्रीय संपत्तीचा अपव्यय' आहे.

अप्पासाहेबांचं हे दुकान नेमकं कशाचं आहे, हा प्रश्न आजवर अनेक संशोधकांना पडला आहे. बाहेरून पाहिलं तर ते स्टेशनरीचं दुकान वाटतं. जरा आत डोकावलं तर तिथे सुगंधी उटणं, दिवाळीचे आकाशकंदील, अस्सल कोकणी आंब्याची पोळी, जुन्या काळातील पितळी कुलुपं, शाळेच्या वह्या, आणि अगदीच कोणी हट्ट धरला तर डोकेदुखीवरचा बामदेखील मिळतो! थोडक्यात सांगायचं तर, जे जे म्हणून 'टिकाऊ' आहे आणि ज्याच्यावर 'जीएसटी'चा हिशोब त्यांना तोंडपाठ आहे, अशा प्रत्येक वस्तूचं हे आगर आहे.

पण अप्पासाहेबांच्या दुकानाचं खरं वैशिष्ट्य तिथल्या वस्तू हे नसून, तिथे प्रवेश करताच नजरेस पडणाऱ्या पाट्या हे आहे!

अहो, लोक म्हणतात की पुण्यात पाट्यांचं पीक येतं. पण अप्पासाहेबांच्या दुकानातली पाट्यांची समृद्धी पाहिली की खुद्द साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षांनाही आपल्या शब्दसंग्रहाबद्दल न्यूनगंड यावा! दुकानाच्या उंबरठ्यावर पाय ठेवताच उजव्या बाजूला एक पाटी तुमचं स्वागत करते

"कृपया उंबरठ्यावर पाय देऊन उभे राहू नये. आतून येणाऱ्या आणि बाहेर जाणाऱ्या वाऱ्याला अडथळा होतो. शिवाय तुमच्या बुटाची माती दुकानात येते."

जरा आत शिरलात की काचेच्या कपाटावर दुसरी पाटी

"वस्तू हातात घेऊन पाहिल्यास ती विकत घ्यावी लागेल. आमचे दुकान हे वस्तुसंग्रहालय नसून व्यापारपेठ आहे."

आणि थेट अप्पासाहेबांच्या गादीच्या मागे, जिथे सामान्यतः लोक देवदेवतांचे फोटो लावतात, तिथे श्रीदत्तात्रेय आणि ज्ञानेश्वर माऊलींच्या तसबिरीच्या बरोबर मधोमध लाल शाईत लिहिलेली एक ऐतिहासिक पाटी झळकत असते

"दुपारी १ ते ४ दुकान बंद राहील. या वेळेत बेल वाजवल्यास किंवा शटर वाजवल्यास दंड आकारला जाणार नाही, पण आमच्या शांततेचा भंग केल्याबद्दल तुम्हाला मनस्ताप होईल, याची नोंद घ्यावी."

या पाट्या वाचून एखादा नवीन माणूस दचकून मागे फिरला, तर अप्पासाहेबांना त्याचं अजिबात वाईट वाटत नाही. उलट आपल्या चष्म्यावरून त्याच्या पाठमोऱ्या आकृतीकडे पाहत ते मिश्कीलपणे म्हणतात, "गेला! बरा झालं. ज्याला चार ओळींचं मराठी वाचून त्याचा मथितार्थ कळत नाही, तो गिऱ्हाईक कसला? तो नुसताच वेळखाऊ!"

पहिल्या भेटीचा अविस्मरणीय अनुभव

अप्पासाहेबांशी माझी पहिली ओळख कशी झाली, हा एक स्वतंत्र प्रहसनाचा विषय आहे. पुण्यात राहायला आल्यावर सुरुवातीचे काही दिवस मी 'मुंबईकर' या भ्रमात वावरत होतो. मुंबईत माणूस घाईत असतो. तिथे दुकानात गेलं की "भाई, दो पॅकेट अगरबत्ती और एक कैंची देना, जल्दी!" असं म्हटलं की पाच सेकंदांत माल हातात आणि दहाव्या सेकंदाला माणूस लोकल पकडायला पळतो.

हीच मुंबईची सवय घेऊन मी एका सकाळी ठीक साडेअकरा वाजता अप्पासाहेबांच्या दुकानात शिरलो. अप्पासाहेब त्या वेळी एका जुन्या खातेवहीत लाल पेनाने काहीतरी रेघा ओढत होते. अंगात स्वच्छ पांढरा शुभ्र सदरा, धोतराचा काष्टा अगदी रेखीव खोचलेला, डोक्यावर काळी टोपी नसली तरी कपाळावर गंधाची एक बारीक उभी रेघ, आणि नाकाच्या शेंड्यावर घसरलेला जाड भिंगाचा चष्मा.

मी काउंटरवर हात टेकत घाईघाईने म्हणालो, "अहो काका, एक चांगली कात्री द्या बरं, जरा घाईत आहे."

अप्पासाहेबांनी मान वर केली नाही. पेन वहीवर ठेवला नाही. किंबहुना, त्यांच्या दुकानात कोणी सजीव प्राणी शिरला आहे, याची कोणतीही शारीरिक खूण त्यांनी दाखवली नाही. सुमारे पंधरा सेकंद शांततेत गेले. मी पुन्हा जरा मोठ्याने म्हणालो, "काका, ऐकू येतंय का? कात्री हवीय!"

आता मात्र अप्पासाहेबांनी अत्यंत संथ गतीने मान वर केली. चष्म्याच्या भिंगातून त्यांनी माझ्याकडे असं काही पाहिलं की जणू मी त्यांच्या शयनगृहात परवानगीशिवाय शिरलो आहे!

"पहिली गोष्ट म्हणजे," अप्पासाहेब अत्यंत शांत, खर्जातल्या आवाजात म्हणाले, "मी तुमचा काका नाही. तुमच्या वडिलांचा आणि माझा परिचय असल्याचं माझ्या स्मरणात नाही. सबब, मला 'अप्पासाहेब' किंवा निदान 'अहो दुकानदार' म्हणणं जास्त सयुक्तिक ठरेल."

माझी मुंबईची सगळी घाई एका झटक्यात उतरली. मी ओशाळून म्हणालो, "माफ करा अप्पासाहेब. मला एक कात्री हवी होती."

"दुसरी गोष्ट," त्यांनी आपलं वाक्य पूर्ण केलं, "घाईत असलेल्या माणसाने कात्रीसारखं धारदार शस्त्र हातात घेऊ नये. इजा होण्याची शक्यता असते. आणि तिसरी गोष्ट 'चांगली कात्री' म्हणजे नेमकी कशी? तुम्हाला कागद कापायचा आहे, कापड कापायचं आहे, पत्र्याचे तुकडे करायचे आहेत की कोणाचे पंख छाटायचे आहेत? उद्दिष्ट स्पष्ट असल्याशिवाय साधन निवडता येत नाही!"

अहो, एका साध्या कात्रीसाठी मला इतकं तत्त्वज्ञान ऐकावं लागेल, याची मी स्वप्नातही कल्पना केली नव्हती! मी नतमस्तक होऊन म्हणालो, "कागद कापायचाय, अप्पासाहेब. माझे काही लेख असतात, त्यांची कात्रणं काढायची असतात."

"लेख?" अप्पासाहेबांच्या भुवया किंचित उंचावल्या. त्यांचा स्वर एकदम बदलला. "वा! मग आधी का नाही सांगितलंत? कात्रणं काढण्यासाठी लोखंडी मुठीची जड कात्री चालत नाही. त्याने मनगट दुखतं. त्यासाठी पितळी मुठीची आणि निमुळत्या पात्याची कात्री लागते. थांबा, दाखवतो."

त्यांनी आतून एक सुंदर कोरीव नक्षीकाम असलेली पितळी कात्री काढली. स्वतः एका जुन्या वर्तमानपत्राचा कोपरा कापून तिची धार तपासली आणि ती माझ्यासमोर ठेवली. किंमत विचारल्यावर त्यांनी जी रक्कम सांगितली, ती बाजारभावापेक्षा निदान वीस रुपयांनी कमी होती! मी शंभरची नोट काढून दिली, तर त्यांनी सुट्टे पैसे मोजून माझ्या हातावर ठेवले आणि वर म्हणाले, "अधूनमधून येत जा. कात्रीला तेल लावायचं असलं तर इकडेच आणा. उगाच घरी खोबरेल तेल लावून गंज चढवू नका!"

त्या दिवशी मला पुणेरी व्यावसायिकाचं पहिलं सूत्र कळलं पुणेरी व्यापारी सुरुवातीला फणसासारखा काटेरी वाटतो, पण एकदा का तुम्ही त्याच्या कसोटीला उतरलात, की आतला गोडवा चाखायला मिळतो!

दुपारची '१ ते ४' ही समाधी अवस्था

अप्पासाहेबांच्या दिनचर्येत सर्वात पवित्र काळ कोणता असेल, तर तो म्हणजे दुपारी एक ते चार!

आधुनिक अर्थशास्त्राचे तज्ज्ञ पुण्यात येऊन डोक्याला हात लावून बसतात ते याच कारणामुळे. या तज्ज्ञांचं म्हणणं असं असतं की, "दुपारी एक ते चार या वेळेतच नोकरदार लोक जेवणाच्या सुट्टीत खरेदीसाठी बाहेर पडतात. अशा वेळी दुकानं बंद ठेवणं म्हणजे स्वतःच्या पायावर धोंडा मारून घेण्यासारखं आहे!"

एकदा एका तरुण मॅनेजमेंट पदवीधराने जो नुकताच अमेरिकेतून एमबीए करून पुण्यात रिटेल चेन सुरू करायला आला होता अप्पासाहेबांना हाच उपदेश करण्याचा प्रयत्न केला. त्या बिचाऱ्याला अप्पासाहेबांची पार्श्वभूमी माहीत नव्हती.

तो तरुण काउंटरवर येऊन म्हणाला, "अप्पासाहेब, तुमची लोकेशन प्राईम आहे. तुम्ही जर दुपारी १ ते ४ दुकान उघडं ठेवलंत, तर तुमचा टर्नओव्हर किमान ३० टक्क्यांनी वाढेल!"

अप्पासाहेबांनी आपल्या जाड भिंगातून त्या तरुणाकडे पाहिलं आणि विचारलं, "चिरंजीव, तुमचं शिक्षण किती झालंय?"

"मी हार्वर्डमधून बिझनेस मॅनेजमेंट केलंय."

"वा! फार उत्तम. मग तुम्हाला 'ब्रेक-इव्हन पॉइंट' आणि 'मार्जिनल युटिलिटी' या संकल्पना नक्कीच माहीत असतील."

तरुण खूश झाला. त्याला वाटलं, म्हातारा आता आपल्या जाळ्यात आला! तो म्हणाला, "हो, ऑफ कोर्स!"

"मग ऐका," अप्पासाहेब शांतपणे म्हणाले, "सकाळी नऊ ते एक या चार तासांत मी जो धंदा करतो, त्यात माझा दिवसभराचा खर्च, नफा आणि पुढच्या पिढीची तरतूद आरामात निघते. आता उरला प्रश्न तुमच्या त्या '३० टक्के वाढीव टर्नओव्हर'चा. त्यासाठी मी जर दुपारी १ ते ४ दुकान उघडं ठेवलं, तर मला एक नोकर जास्त ठेवावा लागेल. त्याचा पगार, दुपारच्या उन्हात चालणाऱ्या पंख्याचं वीजबिल, माझं स्वतःचं दुपारचं भोजनानंतरचं वामकुक्षीचं सुख, आणि संध्याकाळी पेठेतल्या कट्ट्यावर मित्रांशी होणाऱ्या गप्पा या सगळ्याची किंमत त्या ३० टक्क्यांपेक्षा कितीतरी जास्त आहे! शिवाय, दुपारी एक ते चार या वेळेत फक्त दोनच प्रकारचे लोक बाहेर पडतात एक म्हणजे ज्यांना स्वतःच्या घरात कोणी विचारत नाही असे, आणि दुसरे म्हणजे ज्यांना इतरांची शांतता भंग करण्यात विकृत आनंद मिळतो असे! या दोन्ही वर्गांना माल विकण्यात मला अजिबात स्वारस्य नाही!"

त्या हार्वर्डच्या तरुणाने तिथून जो काढता पाय घेतला, तो पुन्हा कधी सदाशिव पेठेकडे फिरकला नाही!

अप्पासाहेबांचं हे दुपारचं बंद राहणं केवळ आळसापोटी नसतं, तर ती एक शिस्त असते. बरोबर पाऊण वाजता त्यांचा नोकर शांताराम जो गेली पस्तीस वर्षं तिथेच काम करतोय आणि वयाने अप्पासाहेबांपेक्षा दोन वर्षांनी मोठाच आहे दुकानाची लाकडी फळी लावायला सुरुवात करतो. बरोबर एक वाजता कुलूप ठोकलं जातं. कोणी कितीही गयावया केली, "अहो, फक्त एक पेन हवंय, मुलाची परीक्षा आहे!" तरी कुलूप उघडलं जात नाही. फार तर अप्पासाहेब शांतपणे म्हणतील, "मुलाची परीक्षा आज आहे, हे तुम्हाला काल संध्याकाळी सात वाजता माहीत नव्हतं का? नियोजनाचा अभाव ही तुमची वैयक्तिक समस्या आहे, आमच्या दुपारच्या विश्रांतीचा आणि तुमच्या मुलाच्या भविष्याचा काहीही संबंध नाही!"

ग्राहक सेवा की व्यक्तिमत्त्व विकास शिबिर?

अप्पासाहेबांच्या दुकानात खरेदी करायला जाणं म्हणजे एका स्वतंत्र मुलाखतीला सामोरं जाण्यासारखं असतं. तिथे तुम्ही काय मागताय, यापेक्षा तुम्ही ते कसं मागताय, याला जास्त महत्त्व असतं.

एकदा मी दुकानात बसलो असताना एक तरुणी आली. तिने मॉडर्न कपडे घातले होते, कानात हेडफोन्स होते आणि हातात महागडा मोबाईल. ती काउंटरपाशी येऊन फोनवर बोलता बोलताच म्हणाली, "अंकल, एक ब्लू पेन देना."

अप्पासाहेबांनी शांतारामकडे पाहिलं. शांतारामनेही अप्पासाहेबांकडे पाहिलं. दोघांनीही काहीच हालचाल केली नाही.

ती तरुणी फोनवरचं बोलणं संपवून जरा चिडून म्हणाली, "अंकल, सुन रहे हो क्या? ब्लू पेन!"

अप्पासाहेबांनी पेन बाजूला ठेवला आणि अत्यंत सौम्य पण धारदार स्वरात विचारलं, "बाळ, तुझं आडनाव काय?"

ती गोंधळली. "कुलकर्णी. का?"

"घरी आई-वडील मराठी बोलतात की इंग्रजी?"

"मराठीच... पण काय झालं?"

"नाही, कुलकर्णींची मुलगी असून तुला 'निळा पेन द्या' हे चार शब्द मराठीत बोलता येत नाहीत, आणि तेही समोरच्या माणसाशी बोलताना कानातले ते प्लास्टिकचे बोळे न काढता! ही भाषा जर साक्षात ज्ञानोबांनी ऐकली असती, तर त्यांनी रेड्याच्या तोंडून वेद वदवून घेण्याऐवजी तुझ्या तोंडून शुद्ध मराठी वदवून घेतलं असतं! शांताराम, या मुलीला आधी दोन रुपये वाला बॉलपेन दे, आणि मराठीत 'धन्यवाद' म्हणता येत असेल तरच पैसे घे!"

ती मुलगी इतकी भांबावली की तिने पटकन कानातले एअरपॉड्स काढले, दोन रुपये दिले आणि लाजत लाजत "धन्यवाद काका" असं म्हणून धूम ठोकली!

नंतर मी अप्पासाहेबांना म्हणालो, "अप्पासाहेब, असं जर तुम्ही प्रत्येक ग्राहकाला धडे द्यायला लागलात, तर तुमचा धंदा कसा चालणार?"

अप्पासाहेब हसले. त्यांच्या डोळ्यांच्या कडा ओल्या झाल्या होत्या, पण चेहऱ्यावर मिश्कील भाव होता. ते म्हणाले, "अहो, धंदा काय, उद्या माझा मुलगा अमेरिकेतून परत आला नाही तर हे दुकान भाड्याने देऊनही मला महिना लाख रुपये मिळतील. पण या पोरांना कोण सांगणार? आई-वडील दोघेही नोकरीला. घरात आजी-आजोबा नाहीत. या मुलांना चार चांगले शब्द सांगणारी, त्यांच्या चुका दाखवणारी जुनी माणसं हरवत चालली आहेत. मी माझ्या दुकानातून फक्त वस्तू विकत नाही, तर थोडेफार संस्कार फुकट वाटतो! ज्याला पचतील त्याने घ्यावेत, ज्याला नाही पचणार त्याने समोरच्या 'मॉल'मध्ये जाऊन प्लॅस्टिकच्या पिशवीत महागडा माल विकत घ्यावा!"

त्यांचं हे बोलणं ऐकल्यावर माझ्या मनातला त्यांच्याबद्दलचा आदर शतपटीने वाढला. खरंच, पुणेरी व्यावसायिकाच्या कठोर कवचामागे ही अशी सामाजिक कळकळ दडलेली असते.

हिशोबाचा काटा आणि 'डिजिटल इंडिया'

अलीकडे सगळीकडे 'कॅशलेस' आणि 'यूपीआय'चं वारं वाहू लागलं आहे. भाजीवाल्यापासून ते टपरीवाल्यापर्यंत सगळ्यांच्या गळ्यात क्यूआर कोडचे बिल्ले लटकलेले दिसतात. अप्पासाहेबांच्या दुकानातही एक कोपऱ्यात क्यूआर कोड लावलेला आहे. पण तो लावलाय तो केवळ 'सरकारी कायद्याचा मान राखण्यासाठी'!

जर कोणी पाच रुपयांची पेन्सिल घेऊन मोबाईल बाहेर काढला आणि स्कॅन करायला लागला, तर अप्पासाहेबांचा चेहरा पाहण्यासारखा होतो!

"अहो, पाच रुपयासाठी कशाला त्या सॅटेलाइटला त्रास देताय?" ते लगेच टोमणा मारतात. "तुमचा तो मोबाईल आकाशातल्या उपग्रहाला सिग्नल पाठवणार, तिथून बँकेच्या सर्व्हरला जाणार, तिथून माझ्या खात्यात पाच रुपये येणार, आणि त्यासाठी पुन्हा मला आणि तुम्हाला दोन-दोन मेसेज येणार! एवढ्या जागतिक घडामोडी घडण्यापेक्षा खिशात हात घालून पाच रुपयाचं नाणं काढून दिलं तर काय बिघडेल?"

"पण अप्पासाहेब, सुट्टे पैसे नाहीत हो!" ग्राहक गयावया करतो.

"सुट्टे पैसे नाहीत? मग घराबाहेर पडताना खिशात काय ठेवता? फक्त तो पाच इंचाचा काचेचा तुकडा? अहो, उद्या जर त्या सॅटेलाइटची बॅटरी संपली किंवा इंटरनेट बंद पडलं, तर तुम्ही लोक उपाशी मराल! खिशात नेहमी शंभर-दोनशे रुपयांची चिल्लर असावी, हा सभ्य माणसाचा पहिला नियम आहे!"

आणि समजा एखाद्याने मोठी खरेदी केली म्हणजे पाचशे-हजार रुपयांची आणि 'गुगल पे' केलं, तरी जोपर्यंत अप्पासाहेबांच्या जुन्या, किणकिण वाजणाऱ्या नोकिया फोनवर बँकेचा मेसेज येत नाही आणि ते स्वतःच्या कानाने तो वाचून खात्री करत नाहीत, तोपर्यंत ते मालाची पिशवी काउंटरवरून पुढे सरकवत नाहीत! उनका तो साउंडबॉक्स ठेवायला सक्त विरोध आहे. "अहो, ते यंत्र मोठ्याने ओरडून सांगतं 'पाचशे रुपये प्राप्त हुए!' संपूर्ण पेठेला कशाला कळायला हवं की माझ्या गल्ल्यात किती पैसे पडलेत? लक्ष्मी ही नेहमी गुप्त असावी, तिचा असा लाऊडस्पीकरवर गजर करू नये!" हे त्यांचं अर्थशास्त्र!

सण-समारंभ आणि अप्पासाहेबांची 'मार्केटिंग स्ट्रॅटेजी'

आजकाल मोठमोठ्या कंपन्या 'दिवाळी धमाका सेल', 'बाय वन गेट वन फ्री', 'फ्लॅट ५०% ऑफ' अशा जाहिरातींचा भडिमार करतात. अप्पासाहेबांच्या दुकानात वर्षातून एकदाही 'सेल' लागत नाही. उलट सणासुदीच्या दिवसांत त्यांचे नियम अधिकच कडक होतात.

दिवाळीच्या दिवसांत अप्पासाहेबांकडे अस्सल सुगंधी उटणं आणि मोती साबणाचे खोके येतात. हे उटणं ते स्वतःच्या देखरेखीखाली, जुन्या आयुर्वेदिक ग्रंथांतील प्रमाणानुसार तयार करून घेतात. त्यात कचोरा, नागरमोथा, वाळा, चंदन, गुलाबपाकळ्या असं सगळं अस्सल असतं. हे उटणं घ्यायला पुण्याच्या कानाकोपऱ्यातून, अगदी कोथरूड, बाणेर, औंधपासून लोक खास सदाशिव पेठेत येतात.

पण इथेही अप्पासाहेबांची अट असते एका कुटुंबाला जास्तीत जास्त चारच पुड्या मिळणार!

एकदा एका श्रीमंत व्यावसायिकाने जो मोठ्या गाडीतून उतरून दुकानात आला होता म्हटलं, "अप्पासाहेब, मला पन्नास पुड्या द्या. आमच्या ऑफिसच्या स्टाफला गिफ्ट द्यायच्या आहेत."

अप्पासाहेबांनी शांतपणे नकार दिला. "माफ करा, मिळणार नाहीत."

तो माणूस थोडा अहंकाराने म्हणाला, "अहो, मी तुम्हाला डबल पैसे देतो! एका पुडीचे पन्नास रुपये असतील तर शंभर घ्या, पण पन्नास पुड्या द्या."

अप्पासाहेबांचा चेहरा लालबुंद झाला. पण आवाज न चढवता ते म्हणाले, "गृहस्थ, तुमच्याकडे पैसा जास्त झाला असेल, तर एखाद्या अनाथ आश्रमाला दान करा. माझं उटणं हे दिवाळीच्या पहाटे अभ्यंगस्नानासाठी घरोघरी वापरलं जावं, यासाठी मी बनवतो. मी जर तुम्हाला पन्नास पुड्या दिल्या, तर माझ्या रोजच्या पन्नास जुन्या गिऱ्हाईकांना दिवाळीच्या पहाटे उटण्याशिवाय अंघोळ करावी लागेल. तुमचा 'स्टाफ' खूश करण्यासाठी मी माझ्या पन्नास वर्षांच्या जुन्या शेजाऱ्यांची दिवाळी फिकी पाडू का? पैसे खिशात ठेवा आणि पुढे व्हा!"

अहो, जिथे समोरून दुप्पट नफा चालून येतोय, तिथे केवळ आपल्या जुन्या ग्राहकांच्या हक्कासाठी नकार देणारा व्यापारी आजच्या काळात कुठे पाहायला मिळेल? हाच तो पुणेरी बाणा! ज्याला जगाच्या नजरेत 'आडमुठेपणा' म्हणतात, तो खऱ्या अर्थाने 'तत्त्वनिष्ठा' असतो.

दुकानातली 'संसद' आणि संध्याकाळची मैफल

अप्पासाहेबांच्या दुकानाचं खरं रूप पाहायचं असेल, तर संध्याकाळी सहा ते आठ या वेळेत तिथे जावं. या वेळेत दुकानात खरेदी कमी आणि 'देशाच्या कारभारावर चर्चा' जास्त चालते.

दुकानाबाहेरच्या दोन लाकडी बाकड्यांवर रोजची ठराविक मंडळी जमा होतात. त्यात निवृत्त प्राध्यापक देशमुख असतात, बँकेतून निवृत्त झालेले पटवर्धन असतात, जुन्या काळातील नाट्यसमीक्षक जोशी असतात, आणि कधीमधी माझ्यासारखा एखादा भटका लेखकही जाऊन बसतो.

तिथे विषय कोणताही निघतो. अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीपासून ते महापालिकेने खोदलेल्या रस्त्यांपर्यंत, आणि भीमसेन जोशींच्या 'मिया मल्हार'पासून ते भारतीय क्रिकेट संघाच्या फलंदाजीपर्यंत सगळ्या विषयांचा तिथे सखोल पोस्टमॉर्टेम होतो.

अप्पासाहेब गल्ल्यावर बसूनच या चर्चेत भाग घेत असतात. कोणीतरी म्हणतं, "अहो, यंदा पावसाने सगळं झोडपून काढलं, महागाई वाढणार!"

अप्पासाहेब लगेच ताळेबंद मांडतात, "काही वाढत नाही! उगाच वर्तमानपत्रं वाचून घाबरू नका. तूरडाळीचं पीक लातूरकडे उत्तम आलंय, फक्त साठेबाजांनी कृत्रिम टंचाई निर्माण केलीय. पंधरा दिवसांत भाव उतरतील, लिहून घ्या!"

आणि गंमत म्हणजे, बरोबर पंधरा दिवसांनी तूरडाळीचे भाव उतरतात! त्यांचा अभ्यास इतका पक्का असतो की त्यांना कोणत्याही अर्थतज्ज्ञाच्या अहवालाची गरज नसते.

या संध्याकाळच्या मैफिलीत चहा मात्र ठरलेला असतो. समोरच्या अमृत्तुल्यमधून चार कप चहा येतो अर्थात 'कटींग' नाही, तर पूर्ण कप, आणि तोही 'कमी साखर, आलं घालून'! चहाचे पैसे कोण देणार, यावरून तिथे कधीही भांडण होत नाही. कारण एका बाकड्याच्या खाली एक छोटा पितळी डबा ठेवलेला असतो. जो कोणी बाकड्यावर बसतो, त्याने जाताना त्या डब्यात दहा रुपये टाकायचे, असा अलिखित नियम आहे. अप्पासाहेब स्वतः कधीही त्या डब्याला हात लावत नाहीत, पण महिन्याच्या शेवटी त्या डब्यातले पैसे मोजून जर चहावाल्याचं बिल देऊन वर काही रक्कम उरली, तर ती रक्कम जवळच्या एका गरीब विद्यार्थ्यांच्या वसतिगृहाला देणगी म्हणून पाठवली जाते!

कठोर कवचामागे दडलेला हळवा माणूस

मला अप्पासाहेबांचा हा गुण खूप दिवसांनी कळला, आणि तोही अगदी अनपेक्षितपणे.

एकदा मी रात्री साडेआठच्या सुमारास दुकानावरून चाललो होतो. दुकान बंद व्हायची वेळ झाली होती. शांताराम बाहेरच्या फळ्या लावत होता. मी सहज आत डोकावलं, तर एक फाटक्या कपड्यांतला, साधारण साठीचा एक म्हातारा माणूस काउंटरसमोर उभा होता. त्याच्या हातात काही जुन्या वह्या आणि एक मोडकी छत्री होती.

मला वाटलं, आता अप्पासाहेब याला दोन खडे बोल सुनावून हाकलून देणार! मी जरा बाजूला उभा राहून ऐकू लागलो.

अप्पासाहेब त्या म्हाताऱ्याला विचारत होते, "काय रे दिनकर, परत दवाखान्यात जावं लागलं का?"

"हो मालक," तो म्हातारा रडवेला होऊन म्हणाला, "बायकोचा दम्याचा त्रास पुन्हा वाढलाय. डॉक्टरांनी नवीन औषधं लिहून दिलीत. पण कामावर दोन दिवस खाडा झाल्याने शेठने पगार कापला. तुमच्याकडे काही उधारी..."

अप्पासाहेबांनी त्याला मध्येच थांबवलं. त्यांचा आवाज नेहमीसारखाच करडा होता. "तुला हजार वेळा सांगितलंय, माझ्या दुकानात 'उधारी' हा शब्द उच्चारायचा नाही! उधारीने व्यवहार बिघडतात आणि संबंध तुटतात!"

माझा जीव कळवळला. मला वाटलं, या गरीब माणसाला अप्पासाहेब असे का बोलतायत? मी पुढे होऊन त्याला पैसे देणार इतक्यात, अप्पासाहेबांनी गल्ल्याचा खण उघडला. त्यातून पाचशेच्या चार नोटा काढल्या आणि त्या म्हाताऱ्याच्या हातावर ठेवत म्हणाले

"ही उधारी नाही, ही 'बक्षीस' रक्कम आहे! मागच्या महिन्यात तू माझ्या गोदामातली सगळी रद्दी नीट बांधून दिलीस, त्याची मजुरी मी तेव्हा तुला कमी दिली होती, असं माझ्या हिशोबात आलंय. जा, आधी औषधं आण. आणि उद्या सकाळी बायकोला घेऊन ससूनला न जाता माझ्या ओळखीच्या डॉ. गोखल्यांच्या दवाखान्यात जा. मी त्यांना फोन करून ठेवतो. पैसे द्यायची गरज नाही, आणि परत इथे येऊन रडगाणं गायचं नाही, कळलं?"

तो म्हातारा माणूस डोळे पुसत, हात जोडत निघून गेला. मी थक्क होऊन अप्पासाहेबांकडे पाहत राहिलो. मला पाहिल्यावर अप्पासाहेब जरा ओशाळले. चष्मा सावरत म्हणाले, "काय पाहताय? हिशोब चोख असावा, पण माणूसकीचा ताळेबंद कधीही तोट्यात जाऊ नये, एवढंच आमच्या वडिलांनी शिकवलंय! चला, आता दुकान बंद करायची वेळ झालीय. उगाच उंबरठ्यावर उभे राहू नका!"

पुणेरी व्यावसायिकाचं अमरत्व

आज पुण्याचा चेहरामोहरा झपाट्याने बदलतोय. पेठांमध्येही आता जुने वाडे पाडून तिथे काचेचे टॉवर्स उभे राहत आहेत. जिथे एकेकाळी तुळशीवृंदावन होतं, तिथे आता कॉफी शॉप्स आणि पिझ्झा सेंटर आले आहेत. ऑनलाइन शॉपिंगच्या एका क्लिकवर जगाच्या पाठीवरची कोणतीही वस्तू दहा मिनिटांत घराच्या दाराशी येऊन पडते.

या झगमगाटात अप्पासाहेब गोखल्यांचं हे छोटंसं दुकान कदाचित कालबाह्य वाटू शकेल. कोणी म्हणेल, "हे जुन्या विचारांचे, हट्टी, विक्षिप्त लोक आहेत. काळाबरोबर बदलले नाहीत तर संपून जातील!"

पण मला तसं वाटत नाही.

कारण 'ऑनलाइन शॉपिंग' तुम्हाला वस्तू देऊ शकेल, पण ती वस्तू कशी वापरावी याचं शहाणपण देऊ शकत नाही. मोठमोठे 'मॉल्स' तुम्हाला एअरकंडिशनची थंड हवा देऊ शकतील, पण तुमच्या सुख-दुःखाची आस्थेवाईकपणे चौकशी करणारा आपुलकीचा ओलावा देऊ शकत नाहीत. क्यूआर कोड तुमचे पैसे क्षणार्धात वर्ग करेल, पण "खिशात चार पैसे बाळग रे बाबा, संकटात तेच कामी येतात!" हा वडिलकीचा सल्ला देऊ शकत नाही.

पुणेरी व्यावसायिक हा केवळ एक दुकानदार नसतो; तो या शहराचा जिवंत इतिहास असतो. त्याच्या पाट्यांमध्ये जरी वरवरचा तिखटपणा दिसत असला, तरी त्याच्या वागण्यात एक शिस्तबद्ध माणुसकी असते. तो तुम्हाला फसवणार नाही, खोटा माल देणार नाही, आणि अवाच्या सवा भाव लावणार नाही. फक्त एकच अट तुम्ही त्याच्या दुकानात माणूस म्हणून यावं, आणि माणसासारखंच वागावं!

आजही जेव्हा मी सदाशिव पेठेतून जातो आणि अप्पासाहेबांच्या दुकानाबाहेरची ती पाटी पाहतो "दुपारी १ ते ४ दुकान बंद राहील" तेव्हा मला त्या बंद शटरमागे केवळ एक झोपलेला व्यापारी दिसत नाही; तर आपल्या तत्त्वांशी, आपल्या स्वाभिमानाशी आणि आपल्या जीवनशैलीशी तडजोड न करता शांतपणे विसावलेलं एक समृद्ध 'पुणे' दिसतं!

आणि मनातल्या मनात मी त्या बंद शटरला नमस्कार करून पुढे निघतो पुढच्या वेळी दुपारी चार वाजून एक मिनिटांनी येण्याचं पक्कं ठरवून!

\

Labels

Marathi Literature, P L Deshpande Style, Puneri Humor, Vyakti Chitra, Satirical Essay, Pune Culture, Sadashiv Peth, Astra News Network, Suhas Matondkar

Search Description

A humorous and heartwarming character sketch of a classic Puneri businessman 'Appasaheb Gokhale' written in the iconic style of P. L. Deshpande by Suhas Matondkar. Explore the wit behind Pune's famous shop boards, the sacred 1 to 4 PM afternoon siesta, and the hidden generosity beneath a strict exterior.

Hashtags

#PuLaDeshpande #PuneriPatya #PuneriBusinessman #MarathiLiterature #SadashivPeth #PuneCulture #MarathiHumor #VyaktiChitra #AstraNewsNetwork #SuhasMatondkar


नग आणि नमुने (व्यक्तीचित्रण) : अप्पासाहेब गोखले : उर्फ 'सदाशिव पेठ कमर्शियल कॉर्पोरेशन'! नग आणि नमुने (व्यक्तीचित्रण) : अप्पासाहेब गोखले : उर्फ 'सदाशिव पेठ कमर्शियल कॉर्पोरेशन'! Reviewed by ANN news network on ११/२२/२०२६ ०८:५६:०० AM Rating: 5

कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:

Blogger द्वारे प्रायोजित.
Do you have any doubts? chat with us on WhatsApp
Hello, How can I help you? ...
Click me to start the chat...
".