चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : बिमल रॉय यांचे अत्यंत संवेदनशील दिग्दर्शन आणि नूतन यांचा कारकिर्दीतील सर्वोत्तम अभिनय 'सुजाता' (१९५९)

 

• मुंबई, १९ ऑक्टोबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा मानवी मनातील खोलवर रुजलेले जातीय पूर्वग्रह, एका उपेक्षित अनाथ मुलीचे मूक कारुण्य आणि रक्ताच्या नात्यापलीकडे जाऊन प्रेमाची सात्विकता सिद्ध करणारी कलाकृती पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९५९ मध्ये प्रदर्शित झालेला महान दिग्दर्शक बिमल रॉय यांचा 'सुजाता' (Sujata) हा चित्रपट एका दैवी दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. प्रसिद्ध बंगाली साहित्यिक सुबोध घोष यांच्या लघुकथेवर आधारित असलेला हा चित्रपट आजच्या दुर्गाष्टमीच्या दिवशी समाजातील संकुचित मत्सरावर मात करून मानवी प्रेमाची शुद्धता मांडणारा एक अजरामर अभिजात दस्तऐवज आहे.

  १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची कथा 'सुजाता' (नूतन) नावाच्या एका अनाथ, दलित (अस्पृश्य) बालिकेभोवती फिरते, जिच्या आई-वडिलांचा कॉलराच्या साथीने मृत्यू होतो. एक मध्यमवर्गीय, सुसंस्कृत आणि उच्चवर्गीय दाम्पत्य—इंजिनिअर उपेंद्रनाथ चौधरी (तरुण बोस) आणि त्यांची पत्नी चारू (सुलभा देशपांडे / अनिता गुहा) हे सुजाताचा सांभाळ करतात. सुजाताच्या पाठोपाठ त्यांना स्वतःची एक मुलगी होते, जिचे नाव 'रमा' (शशिकला) ठेवले जाते.

  सुजाता त्या घरात वाढते खरी; परंतु घरात तिला नेहमी 'आपली मुलगी' म्हणण्याऐवजी 'मुलीसारखी' अशी एक अदृश्य, वेदनादायी वागणूक दिली जाते. चारूचे सुजातावर प्रेम असते, पण समाजाच्या आणि जातव्यवस्थेच्या भीतीपोटी ती सुजाताला कधीही उघडपणे मिठी मारू शकत नाही. घरातील पारंपरिक विचारांची आजी (ललिता पवार) सुजाताला सतत तिच्या जातीची आठवण करून देऊन तिचा अपमान करत असते.

  सुजाता मोठी होते. ती अत्यंत नम्र, शांत, सात्विक आणि सर्वांची सेवा करणारी एक निष्पाप तरुणी बनते. दरम्यान, घरात शिक्षणासाठी 'अधीर' (सुनील दत्त) नावाचा एक तरुण, पुरोगामी आणि गांधीवादी विचारांचा वकील येतो. अधीरचे लग्न रमाशी लावून देण्याचा घरच्यांचा विचार असतो; परंतु अधीर सुजाताच्या डोळ्यांतील सात्विक कारुण्यावर, तिच्या निर्मळ अंतर्मनावर भाळतो. अधीर सुजातावर जीवापाड प्रेम करू लागतो आणि तिच्याशीच लग्न करण्याचा ठाम निर्णय घेतो. हे समजताच आजी आणि चारू यांच्या पायाखालची जमीन सरकते.

  चित्रपटाचा अत्यंत हृदयद्रावक आणि अंगावर काटा आणणारा परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा चारू पायऱ्यांवरून घसरून खाली पडते आणि तिच्या डोक्याला गंभीर दुखापत होते. चारूचे प्राण वाचवण्यासाठी तातडीने एका दुर्मिळ रक्तगटाच्या रक्ताची गरज असते. घरातील कोणाचेही रक्त जुळत नाही; केवळ आणि केवळ सुजाताचे रक्त तिच्याशी जुळते! सुजाता एका क्षणाचाही विचार न करता स्वतःच्या शरीरातील सर्व रक्त त्या आईला देण्यासाठी धावून जाते.

  रक्त दिल्यानंतर चारू शुद्धीवर येते. डॉक्टर तिला सांगतात—"तुमचा जीव या मुलीच्या रक्ताने वाचवला आहे!" त्या एका क्षणात चारूच्या मनातील सर्व जातीयतेचा, अहंकाराचा बर्फ वितळतो. ती डोळ्यांत पश्चात्तापाचे अश्रू घेऊन सुजाताला जवळ घेते आणि म्हणते—"तू माझी केवळ मुलीसारखी नाहीस, तर तूच माझी खरी मुलगी आहेस!" आजीही नतमस्तक होते आणि अधीर व सुजाताचा हात हातात देऊन त्यांच्या विवाहाचा मार्ग मोकळा केला जातो. हा शेवट प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहिल्याशिवाय ठेवत नाही.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • नूतन (सुजाता): डोळ्यांमधील मूक वेदना, उपेक्षेचे शांत दुःख आणि एका सात्विक देवदूतासारखा वावर नूतन यांनी ज्या अलौकिक ताकदीने साकारला, तो भारतीय सिनेमातील अभिनयाचा सर्वोच्च मापदंड मानला जातो. यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

  • सुनील दत्त (अधीर): एका समंजस, संयमी आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणाऱ्या पुरोगामी तरुणाची भूमिका सुनील दत्त यांनी अत्यंत देखण्या पद्धतीने वठवली.

  • ललिता पवार आणि शशिकला: पारंपरिक आजीच्या भूमिकेत ललिता पवार आणि निरागस बहिणीच्या भूमिकेत शशिकला यांनी चित्रपटाला कमालीचा वास्तववाद मिळवून दिला.

  ३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर गीते (Music, Lyrics & Singers)

  चित्रपटाला महान संगीतकार सचिन देव बर्मन (एस. डी.) यांनी दिलेले संगीत आणि मजरूह सुलतानपुरी यांचे शब्द आजही भारतीय संगीतातील सुवर्ण पाने मानली जातात: १. "जलते हैं जिसके लिए तेरी आँखों के दीये..." - (गायक: तलत महमूद) : टेलिफोनवर गायलेले भारतीय सिनेसृष्टीतील सर्वात रोमँटिक आणि अमर गीत. २. "काली घटा छाये मोरा जिया तरसाये..." - (गायिका: आशा भोसले) : अंतर्मनातील तळमळ उलगडणारे गीत. ३. "सुन मेरे बंधु रे, सुन मेरे मितवा..." - (गायक: एस. डी. बर्मन) : बाऊल लोकसंगीतावर आधारित चित्रपटाचा आत्मा सांगणारे गीत.

  ४. राष्ट्रीय व जागतिक सन्मान (Awards & Legacy)

  या चित्रपटाला ७ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचे ऑल इंडिया सर्टिफिकेट ऑफ मेरिट' मिळाले. तसेच १९६० च्या प्रतिष्ठित कान आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (Cannes Film Festival) या चित्रपटाला सर्वोच्च अशा 'पाम डी'ओर' (Palme d'Or) साठी अधिकृत नामांकन मिळाले होते.

  ५. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'सुजाता' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की माणसाचे मोठेपण त्याच्या जन्मावरून किंवा जातीवरून ठरत नसते, तर त्याच्या अंतःकरणातील प्रेम, सात्विकता आणि कर्मावरून ठरते; रक्ताला कोणताही धर्म नसतो, माणुसकी हाच मानवाचा खरा धर्म असतो!

• • Labels: Movie Review, Sujata 1959, Nutan, Sunil Dutt, Bimal Roy, SD Burman, Majrooh Sultanpuri, Cannes Film Festival Nominee, National Film Award Winner, Durgashtami Special

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1959 Cannes-nominated classic Indian cinema masterpiece 'Sujata' directed by Bimal Roy starring Nutan on Durgashtami. Narrative, music, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Sujata1959 #Nutan #SunilDutt #BimalRoy #SDBurman #JalteHainJiskeLiye #CannesNominee #NationalAwardWinner #ClassicCinema #MovieReviewMarathi