चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : अंधत्व, शारीरिक मर्यादांवर मात करणारी जिद्द आणि एका अपंग शिक्षकाची अमर कथा: 'स्पर्श' (१९८०)

 

• मुंबई, २४ ऑक्टोबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा शारीरिक मर्यादा, अंध व्यक्तींचे स्वाभिमानी भावविश्व आणि 'सहानुभूती' (Pity) या शब्दातील अमानुषता खोडून काढून 'समानता' (Equality) व स्वाभिमानाचा हुंकार देणारा सिनेमा आठवला जातो, तेव्हा १९८० मध्ये प्रदर्शित झालेला थोर दिग्दर्शिका सई परांजपे यांचा 'स्पर्श' (Sparsh) हा चित्रपट एका दैवी आणि अद्वितीय शिखरावर उभा राहतो. आजच्या जागतिक आरोग्य दिनी हा चित्रपट मानवी मनाच्या संवेदनशीलतेची आणि आंतरिक ताकदीची एक अजरामर साक्ष ठरतो.

  १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची कथा दिल्लीत अंध मुलांची एक निवासी शाळा चालवणारे मुख्याध्यापक 'अनिरुद्ध परमार' (नसीरुद्दीन शाह) यांच्याभोवती फिरते. अनिरुद्ध स्वतः बालपणापासून पूर्णपणे अंध असतात. परंतु, आपल्या अंधत्वाचे भांडवल न करता किंवा कोणाचीही दया-सहानुभूती न स्वीकारता ते अत्यंत स्वाभिमानाने, शिस्तीने आणि कर्तृत्वाने ती शाळा चालवत असतात. त्यांच्या शाळेतील मुलेही स्वतःचे काम स्वतः करायला शिकत असतात.

  अनिरुद्ध यांच्या आयुष्यात 'कविता' (शबाना आझमी) नावाची एक तरुण, सुसंस्कृत विधवा स्त्री येते. पतीच्या अकाली निधनामुळे कविता एकाकी, उदासीन आणि शून्य आयुष्यात जगत असते. अनिरुद्ध तिला आपल्या अंध शाळेत मुलांना हस्तकला, संगीत आणि गोष्टी शिकवण्यासाठी स्वयंसेवक (Volunteer) म्हणून आमंत्रित करतात.

  कविता शाळेत येऊ लागते. अंध मुलांच्या निरागस सहवासात तिच्या सुकलेल्या आयुष्यात पुन्हा आनंदाचे अंकुर फुटतात. ती मुलांची काळजी घेऊ लागते. हळूहळू अनिरुद्ध आणि कविता यांच्यात एक मूक, हळुवार आणि बौद्धिक मैत्री निर्माण होते. अनिरुद्ध कविताच्या स्वभावावर भाळतात आणि कविता अनिरुद्ध यांच्या स्वाभिमानी व्यक्तिमत्त्वाचा आदर करू लागते. दोघे विवाहाचा विचार करतात.

  परंतु, कथेला एक अत्यंत सूक्ष्म आणि भावनिक वळण मिळते. अनिरुद्ध यांच्या मनात अचानक एका जुन्या न्यूनगंडाची ठसठस सुरू होते. एका मित्राच्या संभाषणातून अनिरुद्ध यांना संशय येतो की, कविता आपल्यावर खरे प्रेम करत नाही; तर ती एका अंध, असहाय्य माणसावर 'दया' म्हणून आणि स्वतःच्या विरहातून सुटका करून घेण्यासाठी हा विवाह करत आहे! अनिरुद्ध यांचा स्वाभिमान दुखावला जातो. ते म्हणतात—"मला कोणाचीही दया नको आहे; मी स्वतःच्या पायावर उभा आहे!" ते कविताशी नाते तोडतात आणि लग्न रद्द करतात.

  चित्रपटाचा अत्यंत हृदयद्रावक आणि अंगावर काटा आणणारा परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा कविता शाळेतील काम सोडून निघून जाते. अनिरुद्ध यांच्या शाळेतील अंध मुले अनिरुद्ध यांना जाणीव करून देतात की कविताने त्यांच्यावर कधीही दया केली नाही, तर तिने मनापासून त्यांच्यावर प्रेम केले आहे. अनिरुद्ध यांना आपल्या संशयाची चूक समजते.

  शेवटी अनिरुद्ध कविताच्या घरी जातात. दारावर उभे राहून, आपल्या काठीचा आधार बाजूला ठेवून ते कविताचा हात आपल्या हातात घेतात. त्या एका स्पर्शात (Sparsh) डोळ्यांचे सर्व अंधत्व विरघळून जाते आणि अंतर्मनाची दृष्टी एकमेकांना क्षमा करते. हा शेवट प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहिल्याशिवाय ठेवत नाही.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • नसीरुद्दीन शाह (अनिरुद्ध): एका अंध माणसाचे चालणे, काठीचा वेगळा आवाज, डोळ्यांची स्थिर नजर आणि स्वाभिमानाची जरब नसीरुद्दीन शाह यांनी ज्या पराकोटीच्या ताकदीने साकारली, त्यासाठी त्यांना 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार' (National Film Award for Best Actor) मिळाला.

  • शबाना आझमी (कविता): शांत, सोशिक आणि आत्मसन्मान जपणारी विधवा स्त्री शबाना यांनी अत्यंत हळुवारपणे जिवंत केली.

  • सुधा चोप्रा आणि ओंकार शर्मा: अंध शाळेतील शिक्षक आणि प्रत्यक्ष अंध मुलांनी केलेल्या नैसर्गिक अभिनयाने चित्रपटाला एका अलौकिक उंचीवर नेऊन ठेवले.

  ३. राष्ट्रीय गौरव आणि दिग्दर्शन (Awards & Legacy)

  या चित्रपटाला २७ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये तीन मोठे राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले—'सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट', 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेता' (नसीरुद्दीन शाह) आणि सई परांजपे यांना 'सर्वोत्कृष्ट पटकथा' (Best Screenplay).

  ४. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'स्पर्श' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की कोणत्याही अपंग किंवा विशेष व्यक्तीला समाजाच्या दयेची किंवा सहानुभूतीची गरज नसते; त्यांना केवळ समानतेचा अधिकार, स्वाभिमान आणि प्रेमाचा एक प्रामाणिक स्पर्श हवा असतो!

• • Labels: Movie Review, Sparsh 1980, Naseeruddin Shah, Shabana Azmi, Sai Paranjpye, National Film Award Winner, World Polio Day Special, Classic Bollywood, Parallel Cinema

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1980 National Award-winning classic masterpiece 'Sparsh' directed by Sai Paranjpye starring Naseeruddin Shah and Shabana Azmi. Narrative, performances, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Sparsh1980 #NaseeruddinShah #ShabanaAzmi #SaiParanjpye #NationalAwardWinner #ClassicCinema #ParallelCinema #MovieReviewMarathi