नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक ३५ : हर्षापासून महादजी शिंद्यांपर्यंत : नर्मदामय्याच्या काठावर बदलत गेलेल्या सत्तांच्या खुणा

 

नर्मदा मय्या : राज्यांची सीमा की संस्कृतींचा दुवा?

पेशवाईपासून होळकर, शिंदे आणि पवारांच्या उत्तर भारतीय प्रभावापर्यंतचा राजकीय प्रवास

नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर चालताना एखाद्या क्षणी मनात एक साधा प्रश्न येतो.....ही मय्या नेमकी कोणाला वेगळे करते आणि कोणाला जोडते?

एक नदी दोन काठांना वेगळे करते. हे भूगोलाचे साधे सत्य आहे. पण त्याच वेळी नदीच्या दोन्ही काठांवर राहणारी माणसे तिच्या पाण्याशी, बाजारांशी, शेतीशी, देवस्थानांशी, मार्गांशी आणि परंपरांशी जोडलेली असतात. त्यामुळे नदी एकाच वेळी सीमा आणि दुवा....दोन्ही ठरू शकते.

नर्मदा मय्याच्या इतिहासात ही द्विधा विशेष स्पष्ट दिसते.

काही ऐतिहासिक कालखंडांत त्यांच्या खोऱ्याने उत्तर आणि दक्षिणेकडील सत्तांमध्ये नैसर्गिक सीमाभागाची भूमिका बजावली. सातव्या शतकातील हर्षवर्धन आणि चालुक्य सम्राट पुलकेशि द्वितीय यांच्या संघर्षाच्या संदर्भात नर्मदा परिसर महत्त्वाचा ठरला. दुसरीकडे अठराव्या शतकात मराठा सामर्थ्याने नर्मदेचा भौगोलिक अडथळा ओलांडून माळवा आणि त्यापुढील उत्तर भारतीय प्रदेशात आणि त्यापुढेही अटकेपार आपला राजकीय प्रभाव निर्माण केला. पुढे होळकर, शिंदे, पवार आणि इतर मराठा घराण्यांनी उत्तर भारताच्या राजकारणात स्थायी स्थान निर्माण केले.

म्हणून “नर्मदा म्हणजे उत्तर भारताची दक्षिण सीमा” किंवा “नर्मदा म्हणजे कायमची उत्तर-दक्षिण विभागणी” असे एकच विधान संपूर्ण इतिहासाला लागू करता येत नाही.

कारण राजकीय सीमा स्थिर नसतात.

नदी मात्र वाहत राहते.

आणि इतिहास त्या वाहत्या प्रवाहाच्या दोन्ही बाजूंनी आपले अर्थ बदलत राहतो.

भूगोल आधी येतो, सीमा नंतर

राजकारणाच्या इतिहासात भूगोलाला फार मोठे महत्त्व असते.

डोंगररांगा, नद्या, वाळवंटे, समुद्रकिनारे, दऱ्या....हे सर्व मानवी हालचालींवर परिणाम करतात. काही प्रदेश पार करणे कठीण असते, तर काही मार्ग तुलनेने सोपे असतात. त्यामुळे राज्यांच्या सीमा अनेकदा नैसर्गिक भूभागाशी जुळतात.

नर्मदा मय्याचे खोरे विंध्य आणि सातपुडा यांच्या मधील विस्तीर्ण प्रदेशात पसरलेले आहे. मध्यभारत आणि दख्खन यांच्या मध्ये असलेले हे स्थान अनेक शतकांच्या राजकीय हालचालींसाठी महत्त्वाचे ठरले. 

कारण सैन्य नदी ओलांडते.

व्यापारी नदी ओलांडतात.

शेतकरी नदीच्या दोन्ही काठांवर राहतात.

तीर्थयात्री दोन्ही तीरांवर फिरतात.

आणि राजसत्ताही नदीच्या पलीकडे विस्तारू शकते.

म्हणून नैसर्गिक सीमा म्हणजे भौगोलिक अडथळा, तर राजकीय सीमा म्हणजे सत्तेने मान्य केलेली मर्यादा.

दोन्ही कधी एकत्र येतात.

कधी वेगळे होतात.

नर्मदा मय्याचा इतिहास या फरकाची अनेक उदाहरणे देतो.

सातव्या शतकातील पहिला मोठा प्रश्न : हर्ष आणि पुलकेशि

उत्तर भारतात हर्षवर्धनाचे सामर्थ्य वाढत असताना दख्खनात चालुक्य सम्राट पुलकेशिन द्वितीय एक प्रभावशाली सत्ता उभारत होता.

हर्षाने दक्षिणेकडे आपला प्रभाव वाढविण्याचा प्रयत्न केला. त्याचा सामना पुलकेशिच्या सामर्थ्याशी झाला. या संघर्षाबाबत उपलब्ध शिलालेखीय आणि इतिहासलेखनातील पुराव्यांत नर्मदा परिसर महत्त्वाचा संदर्भ म्हणून येतो.

ऐहोल प्रशस्तीमध्ये पुलकेशिन हर्षाला पराभूत केल्याचा गौरवपूर्ण दावा आहे. एका अभ्यासात या संघर्षाचा परिसर विंध्य आणि रेवा अर्थात नर्मदा यांच्या आसपास असल्याचे नमूद केले आहे. 

या घटनेकडे पाहताना एक गोष्ट लक्षात ठेवणे अत्यावश्यक आहे.

ही केवळ दोन राजांमधील युद्धकथा नाही.

ही उत्तर भारतीय आणि दख्खनी राजसत्तांच्या विस्ताराच्या मर्यादेची घटना आहे.

एका बाजूला उत्तर भारतातील सम्राट.

दुसरीकडे दख्खनातील शक्तिशाली चालुक्य सत्ता.

आणि त्यांच्या विस्ताराच्या मध्ये नर्मदा खोरे.

त्यामुळे नर्मदा मय्येला त्या कालखंडात एक प्रकारचा राजकीय सीमा-संदर्भ मिळतो.

पण तो कायमचा ठरत नाही.

“सीमा” शब्दाचा मोह टाळायला हवा

इतिहास लिहिताना सर्वांत सोपी मांडणी असते......“नर्मदा ही उत्तर-दक्षिण सीमेवर होती.”

वाचायला ते सोपे.

पण इतिहास अधिक गुंतागुंतीचा आहे.

नर्मदा मय्येच्या उत्तर काठावरही अनेक प्रादेशिक सत्ता होत्या.

दक्षिण काठावरही.

राज्यांची वास्तविक मर्यादा काळानुसार बदलत होती.

कुठे थेट राज्यकारभार.

कुठे मांडलिक सत्ता.

कुठे करसंकलनाचा अधिकार.

कुठे लष्करी प्रभाव.

कुठे केवळ राजकीय प्रतिष्ठा.

म्हणून “या राजाचे राज्य नर्मदेपर्यंत” याचा अर्थ नेहमी “नर्मदेच्या अगदी काठापर्यंतचे प्रत्येक गाव थेट त्याच्या प्रशासनाखाली” असा नसतो.

हा फरक विशेषतः अठराव्या शतकात महत्त्वाचा ठरतो.

कारण मराठा सत्तेचा विस्तार हा केवळ एक केंद्रीकृत राज्य विस्तार नव्हता.

त्यात पेशव्यांचा दरबार होता.

त्यांच्या अंतर्गत काम करणारे सरदार होते.

सरंजाम होते.

चौथाई आणि सरदेशमुखीचे हक्क होते.

प्रत्यक्ष प्रादेशिक सत्ता होती.

आणि नंतर त्या सरदारांच्या स्वतंत्र संस्थानिक रचना उभ्या राहिल्या.

अठरावे शतक : नर्मदा ओलांडणारा मराठा वेग

नर्मदा मय्येला “सीमा” मानण्याच्या लोकप्रिय कल्पनेला सर्वात मोठे ऐतिहासिक आव्हान अठराव्या शतकातील मराठा विस्तारातून मिळते.

पहिले बाजीराव पेशवे सत्तेवर आले तेव्हा त्यांची दृष्टी केवळ महाराष्ट्राच्या चौकटीत मर्यादित नव्हती. माळव्यामध्ये मराठा फौजा आधीपासूनच हालचाल करत होत्या. पुढे बाजीरावांनी उत्तर भारतातील राजकारणाला धोरणात्मक महत्त्व दिले. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमधील इतिहासात माळव्यावरील मराठा मोहिमा आणि आमझेरा येथील २९ नोव्हेंबर १७२८ च्या लढाईचा तपशील आहे. 

चिमाजी आप्पांच्या नेतृत्वाखालील मोहिमेत माळव्याचा मोगल सुभेदार गिरिधर बहादूर पराभूत झाला.

या विजयाचा परिणाम केवळ एका लढाईपुरता मर्यादित राहिला नाही.

माळव्याचे दार उघडले.

नर्मदेच्या उत्तरेकडील प्रदेशात मराठ्यांची लष्करी उपस्थिती मजबूत झाली.

आणि नंतरचा राजकीय विस्तार वेगाने घडू लागला.

याच काळात राणोजी शिंदे, मल्हारराव होळकर आणि पवार घराण्याचे सरदार यांचा राजकीय उदय झाला. 

म्हणजे नदी ओलांडणे ही येथे केवळ भौगोलिक कृती नव्हती.

ती राजकीय दृष्टीतील बदलाची सुरुवात होती.

आमझेरापासून भोपाळपर्यंत

१७२८ मधील आमझेरा हा एक टप्पा होता.

पुढे बाजीरावांचे बुंदेलखंडातील हस्तक्षेप आणि भोपाळची मोहीम आली.

भोपाळच्या संघर्षानंतरच्या समझोत्यात माळवा आणि नर्मदा–चंबळमधील प्रदेशांबाबत मराठ्यांना मोठी राजकीय मान्यता मिळाली. पहिल्या बाजीरावांच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस माळवा, बुंदेलखंड आणि इतर उत्तर भारतीय भागांत मराठ्यांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात वाढला होता. 

ही घटना नर्मदा मय्याच्या राजकीय अर्थासाठी निर्णायक आहे.

हर्ष-पुलकेशिच्या काळात नर्मदा परिसर उत्तर-दक्षिण सत्तांच्या मर्यादेचा संदर्भ देत होता.

आता अठराव्या शतकात त्याच प्रदेशातून मराठा सत्ता पुढे सरकत होती.

एकाच नदीचा इतिहास.

पण दोन वेगळे राजकीय अर्थ.

हीच इतिहासाची गंमत.

पेशवा म्हणजेच प्रत्येक मराठा संस्था नव्हती

या ठिकाणी एक महत्त्वाचा गैरसमज टाळला पाहिजे.

अठराव्या शतकातील “मराठा सत्ता” आणि पुढे निर्माण झालेली “मराठा संस्थाने” ही एकच गोष्ट नव्हती.

पेशवा हा छत्रपतींच्या मराठा राज्यव्यवस्थेतील प्रमुख पदाधिकारी म्हणून उदयास आला. पुढे पेशव्यांच्या काळात उत्तर भारतातील मोहिमा वाढल्या आणि विविध सरदारांना जिंकलेल्या किंवा मिळालेल्या प्रदेशांवर सरंजाम देण्यात आले.

मराठी विश्वकोशाच्या नोंदीनुसार शिंदे, होळकर, पवार, गायकवाड आणि नागपूरकर भोसले यांसारखे सरदार काळानुसार आपापल्या प्रदेशातील सत्ताधीश बनले. त्यांनी स्वतंत्रपणे राज्यकारभार केला, नाणी जारी केली आणि प्रशासकीय रचना उभारल्या. 

यामुळे “पेशवाई” आणि “होळकरांचे इंदूर”, “शिंद्यांचे ग्वाल्हेर”, “पवारांचे धार किंवा देवास” यांच्यामध्ये संबंध तर होता; पण ते पूर्णपणे समान राजकीय संस्था नव्हत्या.

ही सूक्ष्मता समजून घेतल्याशिवाय उत्तर भारतातील मराठा प्रभावाचा इतिहास अपुरा राहतो.

मल्हारराव होळकर : नर्मदेच्या उत्तरेकडील राजकारणाचा प्रमुख चेहरा

नर्मदा मय्येच्या उत्तर काठाशी जोडलेल्या मराठा इतिहासात मल्हारराव होळकरांचे नाव विशेष महत्त्वाचे आहे.

मराठी विश्वकोशानुसार मल्हारराव हे पहिल्या बाजीरावांचे विश्वासू आणि कर्तबगार सरदार होते. पेशव्यांनी त्यांना माळव्याच्या व्यवस्थेशी संबंधित अधिकार दिले आणि १७३५ मध्ये नर्मदेच्या उत्तरेकडील मराठ्यांनी जिंकलेल्या प्रदेशाचे अधिकारही त्यांना प्राप्त झाले. पुढे रेवाकाठचा बराच प्रदेश त्यांच्या प्रभावाखाली आला आणि महेश्वर हे त्यांचे प्रमुख केंद्र बनले. 

हा बदल फार महत्त्वाचा होता.

कारण आता नर्मदा केवळ एका युद्धातील सीमा राहिली नाही.

तिच्या काठावर मराठा सत्तेचे स्थायी प्रशासकीय केंद्र आकार घेऊ लागले.

महेश्वरचा पुढचा इतिहास याच प्रक्रियेशी जोडला जातो.

अहिल्याबाई आणि महेश्वर : राजकीय शक्तीचे सांस्कृतिक रूपांतर

मल्हाररावांनंतर होळकरांच्या राज्यात अहिल्याबाई होळकरांचा कालखंड आला.

त्यांनी इंदूरऐवजी महेश्वरला राजधानी हलविल्याचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात १७७२ असा मिळतो. त्यांनी नर्मदा मय्याच्या काठावर घाट, मंदिरे आणि इतर वास्तू उभारल्या. महेश्वरला विणकरांचे केंद्र म्हणून प्रोत्साहन देऊन वस्त्रोद्योगालाही चालना दिली.

या ठिकाणी नर्मदा मय्येच्या इतिहासाचा एक वेगळा अर्थ दिसतो.

लष्करी विजयाने मिळालेल्या प्रदेशाला संस्कृती, प्रशासन आणि नगररचनेत स्थैर्य देण्याचे काम पुढे झाले.

महेश्वरमध्ये घाट उभे राहिले.

मंदिरे दुरुस्त झाली.

नागरी जीवन वाढले.

हातमागाची परंपरा मजबूत झाली.

आणि नदीकाठचे शहर एका मोठ्या राजकीय सत्तेच्या सांस्कृतिक केंद्रात रूपांतरित झाले.

आज महेश्वरच्या घाटावर बसताना एखाद्याला दिसते ते धार्मिक वातावरण.

पण त्या दृश्यामागे अठराव्या शतकातील एका महत्त्वपूर्ण राजकीय बदलाची स्मृती आहे.

शिंदे : माळव्यापासून ग्वाल्हेर आणि दिल्लीपर्यंत

होळकरांप्रमाणेच शिंदे घराण्याचा उत्तर भारतीय इतिहासही मराठा विस्ताराशी जोडलेला आहे.

राणोजी शिंदे हे पहिल्या बाजीरावांचे सरदार होते. मराठी विश्वकोशानुसार चिमाजी आप्पांच्या माळवा मोहिमेत शिंदे, होळकर आणि पवार यांनी सहभाग घेतला आणि नंतर माळव्याची वाटणी झाली. राणोजीने माळव्यात आपला प्रभाव निर्माण केला.

पुढे शिंदे घराण्याच्या इतिहासातील सर्वांत प्रभावशाली व्यक्तिमत्त्व ठरले ते महादजी शिंदे.

त्यांनी उत्तर भारतातील मराठा प्रभाव पुन्हा मजबूत करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली. मराठी विश्वकोशानुसार युरोपीय पद्धतीने प्रशिक्षण दिलेल्या सैन्याच्या साहाय्याने महादजींनी दिल्लीच्या बादशाहीवर आणि उत्तर हिंदुस्थानात मराठ्यांचा वचक प्रस्थापित केला. १७८४ मध्ये त्यांना मोगल बादशहाकडून ‘वकील-इ-मुतालिक’ हे महत्त्वाचे पद मिळाले. 

हा टप्पा नर्मदा मय्याच्या “सीमा” या संकल्पनेला आणखी एक आव्हान देतो.

नर्मदेला दक्षिणेकडील सीमा मानून थांबणारी सत्ता जर पुढे दिल्लीच्या राजकारणात प्रभावी ठरली, तर नदीने त्या सत्तेला कायम अडवून ठेवले असे कसे म्हणायचे?

याच इतिहासामुळे प्रश्न अधिक स्पष्ट होतो.....

नदीने सीमा घातली असेल; पण सत्तेच्या महत्त्वाकांक्षेने ती सीमा ओलांडली.

ग्वाल्हेर : उत्तर भारतातील स्थायी मराठा पाऊल

आज ग्वाल्हेर म्हटले की शिंदे घराण्याचा इतिहास आठवतो.

पहिल्या बाजीरावांचा सरदार राणोजी शिंदे यांनी ग्वाल्हेर संस्थानाचा पाया घातला आणि महादजी शिंद्यांनी ग्वाल्हेरला आपले प्रमुख ठाणे केले, अशी मराठी विश्वकोशाची नोंद आहे. 

या एका प्रक्रियेतून नर्मदा आणि ग्वाल्हेर यांचे अप्रत्यक्ष नाते समजते.

मराठा विस्ताराची सुरुवात दख्खनातून.

माळव्यावर प्रभाव.

नर्मदेपलीकडील प्रदेशात स्थैर्य.

मग मध्य भारत.

आणि पुढे ग्वाल्हेर.

ही सरळ रेषा नव्हती; पण सत्तेचा विस्तार अनेक टप्प्यांत उत्तर दिशेने होत गेला.

त्यामुळे नर्मदा “उत्तर भारताची सीमा” न राहता उत्तर भारतात जाणाऱ्या मराठा राजकीय प्रवासातील एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक टप्पा बनली.

पवार : धार आणि देवास

मराठा उत्तरविस्ताराची कथा केवळ होळकर आणि शिंद्यांनी लिहिलेली नाही.

पवार घराण्याचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

मराठी विश्वकोशानुसार माळव्यात शिंदे आणि होळकरांसोबत पवारांनीही मराठा राज्याचा विस्तार केला. धार आणि आसपासचा प्रदेश आनंदराव पवारांना मिळाला. तुकोजी आणि जिवाजीराव या पवार बंधूंनी देवासच्या दोन शाखांची पायाभरणी केली. 

धार जिल्हा प्रशासनाच्या अधिकृत इतिहासातही माळव्याच्या वाटपाच्या प्रक्रियेत धार आनंदराव पवारांना मिळाल्याचा उल्लेख आहे.

देवासच्या अधिकृत इतिहासानुसार तुकोजीराव आणि जिवाजीराव यांच्या पवार घराण्यांच्या दोन शाखांनी पुढे देवास संस्थानांच्या रूपात स्वतंत्र राजकीय अस्तित्व निर्माण केले. 

देवासच्या पवार छत्र्या आजही या राजकीय वारशाची वास्तुरूप स्मृती जपतात. मध्य प्रदेश सरकारच्या जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार या छत्र्या मराठा स्थापत्याचे उदाहरण आहेत.

म्हणजे नर्मदा मय्येच्या उत्तरेकडील माळवा प्रदेशात मराठा प्रभाव रुजला तो एका केंद्रातून नव्हे.

तो अनेक सत्ताकेंद्रांत विभागला गेला.

इंदूर.

महेश्वर.

धार.

देवास.

उज्जयिनी.

आणि पुढे ग्वाल्हेर.

हीच त्या विस्ताराची खरी रचना.

देवासचा आणखी एक धडा : सत्ता आणि भूगोल

देवास जिल्ह्याच्या अधिकृत इतिहासात ब्रिटिश काळातील दोन स्वतंत्र देवास संस्थाने Senior आणि Junior यांचा उल्लेख आहे. त्यांची प्रशासकीय रचना स्वतंत्र होती, जरी त्यांची राजधानी एकच शहर होते. 

ही गोष्ट लहान वाटू शकते.

पण इतिहास समजून घेण्यासाठी ती फार महत्त्वाची आहे.

एकाच मराठा घराण्याच्या दोन शाखा.

एकाच शहरात.

वेगवेगळे प्रशासकीय अधिकार.

वेगळे संस्थानिक अस्तित्व.

म्हणजे “मराठा सत्ता” ही देखील अनेक थरांची रचना होती.

पेशवा एक केंद्र.

त्याखाली किंवा त्यांच्याशी जोडलेले सरदार.

आणि पुढे प्रादेशिक संस्थानिक सत्ता.

ही प्रक्रिया समजून घेतली तर उत्तर भारतातील मराठेशाहीचा विस्तार अधिक वास्तविक स्वरूपात दिसतो.

नर्मदा आणि मराठ्यांची राजकीय कल्पना

मराठा विस्ताराच्या काळात नर्मदा मय्या ओलांडणे म्हणजे केवळ एका नदीचा प्रवास नव्हता.

तो एका मोठ्या राजकीय कल्पनेचा विस्तार होता.

दख्खनमधून निघालेली सत्ता माळव्याकडे जाते.

माळवा सुरक्षित करते.

तिथे सरदार बसवते.

प्रदेशाचे प्रशासन उभे करते.

महत्त्वाच्या शहरांना केंद्र बनवते.

नंतर उत्तर भारतातील राजकारणात हस्तक्षेप करते.

ही प्रक्रिया अचानक घडलेली नव्हती.

पहिल्या बाजीरावांच्या काळातील मोहिमा, चिमाजी आप्पांची माळवा मोहीम, पुढील पेशवाईतील उत्तर भारतीय विस्तार आणि सरदारांना दिलेले सरंजाम यामुळे हा प्रभाव क्रमाने वाढला. 

यातून एक महत्त्वाची जाणीव होते....

भूगोल शक्यता निर्माण करतो; राजकीय इच्छाशक्ती त्या शक्यतेचा उपयोग करते.

नर्मदा मय्या हा भूगोल होता.

मराठ्यांचा विस्तार ही राजकीय प्रक्रिया होती.

पण हा विस्तार म्हणजे पूर्ण केंद्रीकरण नव्हते

अठराव्या शतकातील मराठा सामर्थ्याचे वर्णन करताना  मराठी विश्वकोशाच्या “मराठा अंमल” नोंदीनुसार मराठा राजमंडळात शिंदे, होळकर, पवार, गायकवाड, नागपूरकर भोसले यांसारखे सरदार होते आणि त्यांनी आपापल्या प्रदेशात सत्ताकेंद्रे उभी केली. त्यांचे पेशव्यांशी संबंध होते; पण प्रत्यक्ष व्यवहारात त्यांचे स्वतंत्र सामर्थ्य वाढत गेले. 

म्हणून “मराठेशाहीचा उत्तर भारतातील प्रभाव” हा शब्द वापरणे अधिक अचूक आहे.

कारण प्रभावाचे स्वरूप ठिकठिकाणी बदलत होते.

कुठे थेट प्रशासन.

कुठे सरंजाम.

कुठे करसंकलनाचा अधिकार.

कुठे राजकीय संरक्षण.

कुठे लष्करी उपस्थिती.

कुठे स्थानिक राजांशी करार.

या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे मराठा प्रभाव.

नर्मदा आणि दिल्ली : एका नदीकाठापासून बादशाहीपर्यंत

महादजी शिंद्यांच्या काळात मराठ्यांचा राजकीय प्रभाव दिल्लीपर्यंत पोहोचला.

१७८४ मध्ये महादजींना मोगल बादशहाकडून ‘वकील-इ-मुतालिक’ हे पद मिळाले. त्यामुळे मोगल साम्राज्याच्या उरलेल्या राजकीय संरचनेत मराठ्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले.

याचा नर्मदा परिक्रमेच्या दृष्टिकोनातून विचार केल्यास एक अद्भुत ऐतिहासिक वर्तुळ तयार होते.

नर्मदा मय्येला आपण दक्षिणेकडील सीमा समजतो.

मग माळवा.

मग ग्वाल्हेर.

मग राजस्थान.

आणि पुढे दिल्ली.

म्हणजे एका नदीचा भूगोल एका विस्तीर्ण राजकीय जाळ्यात बदलतो.

हेच दाखवते की नदी सीमा असू शकते, पण ती अनिवार्य मर्यादा नसते.

मराठा सत्तेचा सांस्कृतिक परिणाम

राजकीय सत्ता जिथे जाते तिथे प्रशासनाबरोबर संस्कृतीही जाते.

भाषा.

लेखन.

कारभाराची पद्धत.

धार्मिक संस्था.

वास्तुशैली.

कारागिरी.

न्यायव्यवस्था.

करव्यवस्था.

आणि लोकांच्या दैनंदिन व्यवहारातील काही बदल.

महेश्वरमध्ये अहिल्याबाईंच्या काळात घाट आणि मंदिरांची निर्मिती, पाठशाळा आणि वस्त्रोद्योगाला दिलेले प्रोत्साहन यामुळे राजकीय सत्ता सांस्कृतिक निर्मितीमध्ये रूपांतरित झाली. 

देवासमध्ये पवार स्थापत्याची स्मृती आजही दिसते. 

ग्वाल्हेरमध्ये शिंदे घराण्याची राजकीय स्मृती पुढे स्थापत्य आणि कलांच्या आश्रयातही दिसली. 

म्हणजे मराठ्यांचा उत्तर भारतीय प्रभाव फक्त युद्धांच्या नोंदीत शोधला तर आपण त्याचा मोठा भाग गमावतो.

त्याचा ठसा शहरांच्या रचनेतही आहे.

नर्मदा : विभाजनापेक्षा संक्रमणाची रेषा?

कदाचित या लेखाचा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न इथे येतो.

नर्मदा मय्या खरंच “सीमा” आहे का?

उत्तर आहे......काही संदर्भात हो. पण संपूर्ण इतिहासासाठी नाही.

ती नैसर्गिक भौगोलिक विभाजन निर्माण करते.

काही ऐतिहासिक काळात राजकीय मर्यादेला आधार देतात.

हर्ष आणि पुलकेशिच्या संघर्षात त्यांचे महत्त्व दिसते. 

पण पुढे मराठे त्यांच्या पलीकडे जातात.

माळवा जिंकतात.

होळकर इंदूर-महेश्वरमध्ये सत्ता निर्माण करतात.

पवार धार आणि देवासमध्ये स्थिरावतात.

शिंदे उत्तर भारतात आपली सत्ता वाढवतात.

आणि महादजी दिल्लीच्या राजकारणात केंद्रस्थानी येतात. 

म्हणून नर्मदा ही भिंत नाही.

ती एक संक्रमणरेषा आहे.

एका भूभागातून दुसऱ्या भूभागात जाण्याची.

एका राजकीय क्षेत्रातून दुसऱ्यात प्रवेश करण्याची.

एका सांस्कृतिक प्रदेशातून दुसऱ्या सांस्कृतिक प्रदेशात जाण्याची.

आणि म्हणूनच “सीमा की दुवा?” या प्रश्नाचे उत्तर दोन्ही शब्दांमध्ये आहे.

पेशवाई, सरदार आणि बदलता मराठा केंद्रबिंदू

पहिल्या बाजीरावांच्या काळात उत्तर भारतातील विस्ताराची रणनीती पेशव्यांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची होती.

पुढे बाळाजी बाजीरावांच्या काळात उत्तर भारतातील मराठा सत्ता टिकवण्याची जबाबदारी वाढली. शिंदे, होळकर, पवार आणि इतर सरदारांना विविध भागांमध्ये भूमिका देण्यात आल्या. 

पण जसा काळ पुढे गेला, तसतशी या सरदारांची स्वतःची प्रादेशिक सत्ता वाढत गेली.

यामुळे मराठा राजकारणाची रचना बहुकेंद्री होत गेली.

पुणे.

इंदूर.

महेश्वर.

उज्जयिनी.

ग्वाल्हेर.

धार.

देवास.

नागपूर.

बडोदा.

हे सर्व एकाच राजकीय नकाशात होते; पण प्रत्येकाचे हितसंबंध आणि प्रशासन वेगळे होते.

हीच उत्तर भारतातील मराठा प्रभावाची ताकद होती....आणि पुढे हीच रचना काही अंशी कमकुवतपणाचे कारणही ठरली.

कारण अनेक शक्तिशाली प्रादेशिक केंद्रांना एकत्रित रणनीतीत बांधून ठेवणे सोपे नव्हते.

पानिपतपूर्व आणि पानिपतनंतरच्या इतिहासात हे स्पष्टपणे दिसते. मराठी विश्वकोशातील “मराठा अंमल” नोंदीनुसार पानिपतच्या आधी शिंदे, होळकर, पवार आणि इतर सरदार उत्तर भारतातील मराठा प्रभावाचा महत्त्वाचा भाग होते.

नर्मदा आणि पानिपतच्या सावल्या

या लेखाचा मुख्य विषय पानिपत नाही.

पण मराठ्यांच्या उत्तर विस्ताराची कथा सांगताना त्याचा संदर्भ टाळता येत नाही.

नर्मदा ओलांडून माळवा आणि त्यापुढे उत्तर भारतात तयार झालेल्या मराठा सत्तेला पुढे अब्दाली, रोहिले, राजपूत आणि मोगल राजकारणाच्या गुंतागुंतीला सामोरे जावे लागले.

मराठ्यांची सत्ता नर्मदेपलीकडे पोहोचली होती.

पण उत्तर भारतावर कायमस्वरूपी नियंत्रण प्रस्थापित करणे वेगळे आव्हान होते.

पानिपत हा त्या मोठ्या संघर्षातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला.

तरी पानिपत हा मराठ्यांच्या उत्तर भारतीय प्रभावाचा शेवट नव्हता.

याची साक्ष महादजी शिंद्यांचा पुढील इतिहास देतो. पानिपतच्या धक्क्यानंतरही उत्तर भारतात मराठ्यांचा प्रभाव पुन्हा वाढविण्यात शिंद्यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. 

यातून इतिहासाचा आणखी एक महत्त्वाचा धडा समोर येतो......

राजकीय पराभव आणि ऐतिहासिक प्रभाव हे समानार्थी नसतात.

महेश्वर ते दिल्ली : एका प्रवाहाची अनेक रूपे

नर्मदा मय्याच्या काठावर महेश्वर आहे.

थोडे दूर माळव्याचे विशाल पठार.

त्यापुढे उज्जयिनी.

पुढे ग्वाल्हेर.

आणि त्यापुढे दिल्ली.

आज नकाशावर ही ठिकाणे सहज जोडता येतात.

पण अठराव्या शतकात या जोडणीचा अर्थ लष्करी मोहिमा, महसूल, सरंजाम, करार, बाजारपेठा आणि राजकीय संघर्ष असा होता.

त्यात होळकरांनी माळव्यात आपले स्थायी केंद्र निर्माण केले.

पवारांनी धार आणि देवासमध्ये आपली सत्ताकेंद्रे उभारली.

शिंद्यांनी माळव्यापासून उत्तर भारतात आणि पुढे दिल्लीपर्यंत आपला प्रभाव वाढवला. 

म्हणून नर्मदा मय्या या कथेत केवळ नदी नाही.

ती या संपूर्ण संक्रमणाची भौगोलिक पार्श्वभूमी आहेे.

ब्रिटिश सत्तेचा उदय आणि मराठा संस्थानांची नवीन भूमिका

अठराव्या शतकातील मराठा प्रभाव पुढे कायम राहिला नाही.

ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वाढत्या शक्तीमुळे मध्य भारतातील राजकीय समीकरणे बदलली.

पेशव्यांचे सामर्थ्य कमी झाले.

मराठा सरदारांच्या परस्पर संघर्षांना वेग आला.

आणि ब्रिटिशांनी हळूहळू मध्य भारतातील संस्थानांवर आपला प्रभाव प्रस्थापित केला.

माळवा आणि मध्य भारताच्या इतिहासात पुढे इंदूर, ग्वाल्हेर, धार, देवास यांसारखी संस्थाने ब्रिटिश अधिपत्याखालील संस्थानिक व्यवस्थेचा भाग बनली. माळव्याच्या इतिहासावरील मराठी विश्वकोशाच्या नोंदीनुसार एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिशांचे वर्चस्व वाढले आणि मराठा, राजपूत व मुस्लिम संस्थानिकांनी ब्रिटिश मांडलिकत्व स्वीकारले. 

इथे पुन्हा “सीमा” बदलते.

पेशव्यांचा उत्तर विस्तार.

सरदारांची प्रादेशिक सत्ता.

ब्रिटिशांचे अधिराज्य.

मध्यभारत संघ.

आणि अखेरीस आधुनिक मध्यप्रदेश.

राजकीय नकाशा बदलतो.

पण नर्मदा मय्या वाहत राहते.

आधुनिक भारतात नर्मदा मय्याचे स्थान?

आज राज्यांच्या सीमा कागदावर स्पष्ट आहेत.

मध्य प्रदेश.

महाराष्ट्र.

गुजरात.

परंतु नदीचे खोरे या राजकीय रेषांपेक्षा वेगळे आहे.

नर्मदा मय्या एका राज्याच्या चौकटीत बंदिस्त नाही.

तिच्या जलप्रवाहाशी संबंधित प्रदेश अनेक प्रशासकीय सीमांमध्ये विभागलेला आहे.

ही आधुनिक जलव्यवस्थापनाची वस्तुस्थिती आहे.

म्हणून आज नर्मदा मय्येकडे पाहताना “ही कोणत्या राज्याची नदी?” हा प्रश्नच चुकीचा ठरतो.

ती कोणत्याही एका राज्याची नाहीे.

तिचे खोरे बहुराज्यीय आहे.

हा आधुनिक अर्थाने “संघराज्यीय भूगोल” आहे.

आणि त्याची सुरुवातही इतिहासातील जुन्या धड्यापासून होते.....

नैसर्गिक भूगोलाला राजकीय नकाश्यात पूर्णपणे बंदिस्त करता येत नाही.

नर्मदा मय्येची सीमा आणि माणसांची सीमा

नकाशे सीमा आखतात.

माणसे त्यावरून चालतात.

नर्मदा मय्येच्या काठावर आज परिक्रमा करणारा यात्रेकरू महाराष्ट्रातून मध्यप्रदेशात जातो.

भाषा बदलतात.

बोली बदलते.

राज्याची सीमा ओलांडली जाते.

पण मय्या तिथेच असते.

हा अनुभव अत्यंत खोल आहे.

राजकीय सीमा माणसाला सांगते....

“तुम्ही आता दुसऱ्या राज्यात आलात.”

नर्मदा मय्या मात्र तसा प्रश्न विचारत नाही.

ती वाहत रहाते.

 काठावरील गावांना जोडते.

परंपरा पुढे नेते.

लोकांना भेटवते.

नदीच्या पाण्याला राज्याच्या पासपोर्टची आवश्यकता नसते.

म्हणूनच नर्मदा परिक्रमेच्या अनुभवातून एक आधुनिक राजकीय धडा देखील मिळतो......

सीमा आवश्यक असतात; पण त्या माणसांमधील संपर्क संपवण्यासाठी नसतात.

आजच्या परिक्रमावासीने या इतिहासाकडे कसे पाहावे?

महेश्वरच्या घाटावर बसताना फक्त अहिल्याबाईंचे स्मरण करणे पुरेसे नाही.

त्यांच्या आधीच्या महिष्मतीकडेही पाहावे.

ओंकारेश्वरकडे जाताना मंदिराचे दर्शन घ्यावेच; पण त्या प्रदेशातील सत्तांच्या बदलत्या इतिहासाचाही विचार करावा.

धारच्या किल्ल्याकडे पाहताना पवारांचा राजकीय इतिहास आठवावा.

देवासच्या पवार छत्र्या पाहताना मराठा स्थापत्याचा संदर्भ समजून घ्यावा.

ग्वाल्हेरकडे पाहताना राणोजीपासून महादजीपर्यंतचा प्रवास आठवावा.

आणि नर्मदा मय्येकडे पाहताना हा प्रश्न मनात ठेवावा.....

इतक्या सत्तांनी मय्याच्या काठाशी येऊन आपापले नकाशे आखले; पण मय्येने कोणताही नकाशा स्वीकारला नाही.

ती फक्त वाहत राहिली.

उपसंहार :संथ वाहते नर्मदामाई....

नर्मदा मय्येला फक्त सीमा मानली तर इतिहासाचा एक भाग दिसतो.

पुलकेशि आणि हर्षवर्धनाच्या संघर्षात नर्मदा प्रदेश राजकीय मर्यादेचा संदर्भ बनतो. 

पण काही शतके पुढे गेले की चित्र बदलते.

पहिला बाजीराव माळव्याकडे धाव घेतो.

चिमाजी आप्पा आमझेरात मोगल सत्तेला पराभूत करतात.

मराठ्यांचा प्रभाव नर्मदेच्या उत्तरेस स्थिरावतो.

मल्हारराव होळकर माळव्यात सत्ताकेंद्र उभे करतात.

अहिल्याबाई महेश्वरला सांस्कृतिक आणि प्रशासकीय वैभव देतात.

राणोजी शिंदे माळव्यात पाय रोवतात.

महादजी शिंदे उत्तर भारतात मराठ्यांचा प्रभाव वाढवतात आणि दिल्लीच्या राजकारणात महत्त्वाचे स्थान मिळवतात.

आनंदराव पवार धारमध्ये सत्ता उभारताना दिसतात.

तुकोजीराव आणि जिवाजीराव पवारांच्या शाखांमधून देवासची संस्थाने आकार घेतात.

या सगळ्या इतिहासात नर्मदा मय्या एका ठिकाणी थांबत नाही.

राजे बदलतात.

सत्ताकेंद्रे बदलतात.

सीमा बदलतात.

सरदार संस्थानिक होतात.

ब्रिटिश येतात.

संस्थाने विलीन होतात.

आधुनिक राज्यांची निर्मिती होते.

पण मय्या?

ती वाहत राहते.

म्हणूनच नर्मदा परिक्रमेच्या या टप्प्यावर कदाचित आपल्या प्रश्नाचे उत्तर मिळते.

नर्मदा मय्या राज्यांची सीमा होती का?

होे....काही विशिष्ट कालखंडात, काही राजकीय संदर्भात.

ती संस्कृतींचा दुवा होती का?

होे....कारण तिच्या काठावर व्यापार, वस्ती, श्रद्धा, प्रशासन, कला आणि मानवी संपर्क सतत घडत राहिला.

ती मराठ्यांच्या उत्तरभार्तातील विस्ताराला अडथळा ठरली का?

कायमस्वरूपी नाही.

उलट अठराव्या शतकात मराठ्यांनी हा भौगोलिक पट ओलांडून माळवा आणि त्यापुढे आपला प्रभाव निर्माण केला.

मग खरी ओळख कोणती?

कदाचित.....सीमा आणि दुवा यांच्यामधली.

नदीला सीमा बनवणारे राजे होते.

तिच्यावर पूल घालणारे किंवा घाट तयार करणारे समाज होते.

तिच्या काठाने व्यापार करणारे व्यापारी होते.

तिच्या काठावर राजधानी उभारणारे राज्यकर्ते होते.

तिच्या दर्शनासाठी येणारे यात्रेकरू आहेत.

पण मय्या स्वतः?

ती कोणाच्याही चौकटीत थांबलेली नाहीे.

यामुळे नर्मदा परिक्रमा ही केवळ धार्मिक प्रदक्षिणा राहत नाही.

ती भारतीय इतिहासाच्या बदलत्या नकाशाची प्रदक्षिणाही बनते.

एका बाजूला हर्ष.

दुसऱ्या बाजूला पुलकेशि.

पुढे बाजीराव.

मग होळकर.

शिंदे.

पवार.

आणि पुढे ब्रिटिश.

प्रत्येकाने या भूभागाचा अर्थ वेगळा केला.

पण कोणाचाही अर्थ अंतिम ठरला नाही.

नर्मदा मय्या प्रत्येक युगाला सामावून घेऊन पुढे वाहत राहि्ली.

कदाचित म्हणूनच त्यांच्या काठावर उभे राहून इतिहासाकडे पाहताना आपण फक्त भूतकाळ पाहत नाही.

आपण सत्ता किती क्षणभंगुर आहे आणि भूगोल किती दीर्घकाळ टिकतो, हेही पाहतो.

राजे निघून जातात.

साम्राज्ये कोसळतात.

नकाशे बदलतात.

संस्थाने संपतात.

पण नदी राहते.

म्हणून नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर पुढे जाताना एक जाणीव मनात घेऊन चालावी.....

नदीला सीमा मानू नका; तिच्या प्रवाहातून इतिहास समजून घ्या.

कारण नर्मदा मय्या आपल्याला केवळ दोन काठ दाखवत नाही.

ती आपल्याला दोन काठांमध्ये सतत तयार होत राहणारे नाते दाखवते.

आणि कदाचित तिचे सर्वांत मोठे सामर्थ्य हेच आहे.....

ती राज्यांच्या सीमांना ओलांडून संस्कृतीची सलगता जिवंत ठेवते.

॥ नर्मदे हर ॥

Labels:
Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Maratha History, Peshwa Era, Malwa History, Holkar Dynasty, Scindia Dynasty, Pawar Dynasty, Indore Holkars, Gwalior Scindias, Dhar Pawars, Dewas Pawars, Maheshwar, North Indian Maratha Influence, Indian Political History

Search Description:
A detailed Marathi feature examining the changing political role of Narmada Maiya from an ancient frontier between northern and Deccan powers to a crucial landscape in the Maratha expansion of the eighteenth century. The article traces the Peshwas, Holkars of Indore and Maheshwar, Scindias of Gwalior, Pawars of Dhar and Dewas, and the wider transformation of Malwa and North Indian politics.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #MarathaHistory #Peshwa #Malwa #Holkar #Scindia #Pawar #Indore #Maheshwar #Gwalior #Dhar #Dewas #MarathaEmpire #IndianHistory