चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : पुस्तकांचे मोल, शिक्षणाची ताकद आणि एका अनाथ मुलाचे भावविश्व उलगडणारी कलाकृती: 'किताब' (१९७७)

 

मुंबई, १५ ऑक्टोबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा लहान मुलांचे भावविश्व, औपचारिक शिक्षण पद्धतीतील तोचतोचपणा आणि पुस्तकी ज्ञानापलीकडे जाऊन खऱ्या आयुष्याचे 'पुस्तक' वाचण्याचा एका निष्पाप बालकाचा प्रवास पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९७७ मध्ये प्रदर्शित झालेला थोर दिग्दर्शक-कवी गुलजार यांचा 'किताब' (Kitaab) हा चित्रपट एका अद्वितीय दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. प्रख्यात बंगाली लेखक समरेश बसू यांच्या 'पथिक' या कथेवर आधारित असलेला हा चित्रपट आजच्या 'वाचन प्रेरणा दिनी' शिक्षण आणि मानवी जगण्याचा खरा अर्थ समजावून सांगणारा एक अत्यंत हळुवार, वास्तववादी आणि काळजाला भिडणारा सिनेमा आहे.

१. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

चित्रपटाची कथा एका लहान गावातून शहरात शिक्षणासाठी आलेल्या 'बबलू' (मास्टर राजू) नावाच्या एका सुमारे दहा वर्षांच्या निरागस, अवखळ आणि संवेदनशील मुलाभोवती फिरते. बबलू शहरात आपली मोठी बहीण 'कुसुम' (विद्या सिन्हा) आणि तिचे पती 'निखिल गुप्ता' (उत्तम कुमार) यांच्या घरी राहून एका नामांकित इंग्रजी शाळेत शिकत असतो.

शाळेतील पाठांतराची पद्धत, शिक्षकांची छडी, गणिताची अवघड आकडेमोड आणि घरातील मोठ्या माणसांचे सततचे नियम यांमध्ये बबलूचे बालपण गुदमरून जाते. त्याला पुस्तकांमधील छापील शब्दांपेक्षा झाडांवरचे पक्षी, वाऱ्याची झुळूक आणि रेल्वेचे इंजिन अधिक आकर्षित करत असते. घरात बहीण आणि दाजी यांच्यात होणारे लहान-सहान वाद बबलूच्या मनावर ताण निर्माण करतात.

एके दिवशी शाळेत गृहपाठ न केल्यामुळे शिक्षकांचा ओरडा खाल्ल्यावर बबलू शाळेतून दप्तर पाठीवर टाकून पळून जातो! त्याला आपल्या गावाकडील आईकडे परत जायचे असते. खिdestinyत एकही पैसा नसताना तो एका मालगाडीच्या डब्यात चढतो. इथून सुरू होतो बबलूचा पुस्तकी जगातून बाहेर पडून 'खऱ्या जगाचे पुस्तक' वाचण्याचा एक थरारक आणि अंगावर काटा आणणारा प्रवास!

रेल्वेच्या प्रवासात बबलूला समाजातील दारिद्र्य, भूक आणि क्रौर्याचे भीषण दर्शन घडते. त्याला एक आंधळा भिकारी (श्रीराम लागू) भेटतो, जो स्वतः उपाशी राहून दुसऱ्या लहान भिकाऱ्याला अन्न भरवतो. वाटेत त्याला रस्त्यावर कष्टाने जगणारी माणसे भेटतात. एका रात्री रेल्वेच्या रुळावर झोपलेल्या एका बेघर म्हातारीचा थंडीने कुडकुडून झालेला मृत्यू बबलू स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहतो.

चित्रपटाचा अत्यंत हृदयद्रावक परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा बबलूला जाणीव होते की गरिबी आणि अज्ञानाचा अंधार किती भयानक असतो; आणि आपल्या बहिणीने व दाजींनी आपल्याला शाळेत शिकण्यासाठी पाठवले होते, ते आपल्या भल्यासाठीच होते! बबलू घाबरून, भुकेने व्याकुळ होऊन शहरात आपल्या बहिणीच्या घरी परत येतो. घरात सर्वजण त्याच्या शोधात रडून बेहाल झालेले असतात. बबलू धावत जाऊन बहिणीच्या कुशीत शिरतो, दप्तर उघडतो आणि एकाग्रतेने अभ्यासाला बसतो. हा शेवट पाहताना प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतून नकळत पाणी वाहू लागते.

२. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)
मास्टर राजू (बबलू): डोळ्यांमधील निरागसता, शिक्षणाची भीती, रेल्वेच्या प्रवासात भुकेने झालेली लाचारी आणि शेवटी आलेली परिपक्वता मास्टर राजू यांनी ज्या अलौकिक सहजतेने साकारली, तो भारतीय सिनेमातील सर्वोत्कृष्ट बाल-अभिनयाचा नमुना मानला जातो.
उत्तम कुमार (निखिल दाजी): बंगाली सिनेसृष्टीचे महानायक उत्तम कुमार यांनी एका सुसंस्कृत, समंजस आणि प्रसंगी कडक शिस्तीच्या दाजींची भूमिका कमालीच्या संयमाने वठवली.
विद्या सिन्हा आणि डॉ. श्रीराम लागू: प्रेमळ बहिणीच्या भूमिकेत विद्या सिन्हा आणि आंधळ्या भिकाऱ्याच्या लहानशा भूमिकेत डॉ. श्रीराम लागू यांनी आपल्या अभिनयाची अद्वितीय छाप सोडली.

३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर गीते (Music, Lyrics & Singers)
चित्रपटाला आर. डी. बर्मन (पंचमदा) यांनी दिलेले संगीत आणि गुलजार यांचे शब्द लाभले आहेत: १. "मास्टरजी की आ गयी चिट्ठी..." - (गायिका: पद्मिनी कोल्हापुरे, शिवंगी कोल्हापुरे) : वर्गातील मुलांनी टेबल-बाकडी वाजवून गायलेले जगातील सर्वात लोकप्रिय बालगीत. २. "धन्नो की आँखों में रात का सुरमा..." - (गायक: आर. डी. बर्मन) : पंचमदांच्या आवाजातील आगळेवेगळे प्रायोगिक गीत. ३. "हर चक्कर में जीना है..." - (गायक: भूपेंद्र सिंग) : रेल्वेच्या चाकांसोबत धावणारे जीवनाचे तत्त्वज्ञान.

४. चित्रपटाचे सार (Conclusion)
'किताब' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की शिक्षण हे केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी नसते, तर ते माणसाला संवेदनशील बनवण्यासाठी असते; पुस्तके वाचण्यासोबतच सभोवतालच्या समाजातील माणसांची दुःखे वाचायला शिकणे हीच खरी वाचनाची आणि शिक्षणाची फलश्रुती असते!

• • Labels: Movie Review, Kitaab 1977, Master Raju, Uttam Kumar, Vidya Sinha, Gulzar, RD Burman, Classic Bollywood, Children Cinema, Vachan Prerna Diwas

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1977 classic Bollywood masterpiece 'Kitaab' directed by Gulzar starring Master Raju and Uttam Kumar on Vachan Prerna Diwas. Narrative, music, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Kitaab1977 #Gulzar #MasterRaju #UttamKumar #VidyaSinha #RDBurman #MasterjiKiAaGayiChitthi #ClassicCinema #MovieReviewMarathi #VachanPrernaDiwas