चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : भारतीय सिनेसृष्टीचा मूक वारसा, विस्मृतीतील संघर्ष आणि एका सिनेसृष्टीच्या जनकाची गाथा: 'हरिश्चंद्राची फॅक्टरी' (२००९)

• 
  
  मुंबई, २७ ऑक्टोबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा आपल्या दृक-श्राव्य वारशाची (Audiovisual Heritage) सुरुवात, एका शतकापूर्वीचे मूकपटाचे सुवर्णयुग आणि एका माणसाच्या अद्भूत ध्यासातून आकाराला आलेले भारतीय सिनेमाचे स्वप्न पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा २००९ मध्ये प्रदर्शित झालेला परेश मोकाशी दिग्दर्शित 'हरिश्चंद्राची फॅक्टरी' (Harishchandrachi Factory) हा मराठी चित्रपट एका अद्वितीय आणि अभिजात शिखरासारखा उभा राहतो. आजच्या जागतिक दृक-श्राव्य वारसा दिनी हा चित्रपट भारतीय सिनेसृष्टीचे जनक धुंडिराज गोविंद ऊर्फ दादासाहेब फाळके यांच्या ऐतिहासिक संघर्षाला दिलेली सर्वात सुंदर, खुसखुशीत आणि मानाची सलामी ठरतो.

• १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची सुरुवात १९११ च्या मुंबईत होते. दादासाहेब फाळके (नंदू माधव) हे आपली छपाईची उत्तम चाललेली नोकरी सोडून नाटक आणि जादूच्या प्रयोगांमध्ये रमत असतात. एके दिवशी ते मुंबईतील अमेरिकन-इंडिया थिएटरमध्ये 'द लाइफ ऑफ क्राइस्ट' (The Life of Christ) हा परदेशी मूकपट पाहतात.

  पडद्यावर हलणाऱ्या माणसांच्या सावल्या पाहून दादासाहेबांच्या डोक्यात एक वीज चमकते! ते म्हणतात—"जर येशू ख्रिस्ताला पडद्यावर जिवंत करता येते, तर आपले प्रभू श्रीराम आणि राजा हरिश्चंद्र पडद्यावर का चालू शकत नाहीत?" इथून सुरू होतो दादासाहेबांचा एका भारतीय चित्रपटाच्या निर्मितीचा वेडा ध्यास!

  त्या काळी भारतात चित्रपट बनवण्याचे कोणतेही तंत्रज्ञान उपलब्ध नसते. लोक दादासाहेबांना 'वेडा' ठरवतात. सतत कॅमेऱ्याच्या लेन्सकडे पाहून प्रयोग करत असताना दादासाहेबांची दृष्टी जाते आणि ते काही काळ पूर्णपणे अंध होतात! परंतु, ते हार मानत नाहीत; औषधोपचारानंतर दृष्टी परत येताच ते आपल्या पत्नीच्या—सरस्वतीबाईंच्या (विभावरी देशपांडे)—दागिन्यांची विक्री करून लंडनला जाऊन कॅमेरा आणि कच्ची फिल्म विकत आणतात.

  इथून सुरू होतो प्रत्यक्ष 'राजा हरिश्चंद्र' चित्रपटाच्या शूटिंगचा थरार! त्या काळात स्त्रिया नाटकात किंवा चित्रपटात काम करणे हे अत्यंत निषिद्ध मानले जात असल्याने तारामतीच्या भूमिकेसाठी एकही स्त्री तयार होत नाही; शेवटी एका पुरुष आचाऱ्याला (अण्णा साळुंके) मिशा कापायला लावून तारामती बनवले जाते! सरस्वतीबाई स्वतः फिल्म डेव्हलप करण्याचे रसायन धुण्यापासून संपूर्ण युनिटच्या जेवणाची व्यवस्था करतात.

  चित्रपटाचा सर्वात अंगावर शहारे आणणारा परमोच्च प्रसंग (Climax) ३ मे १९१३ रोजी येतो, जेव्हा मुंबईच्या कोरोनेशन थिएटरमध्ये 'राजा हरिश्चंद्र' हा भारताचा पहिला मूकपट प्रदर्शित होतो! पडद्यावर जेव्हा हरिश्चंद्र प्रत्यक्ष चालताना दिसतो, तेव्हा प्रेक्षक थक्क होऊन पडद्याला हात जोडतात आणि नाण्यांचा पाऊस पाडतात! भारतीय सिनेसृष्टीचा जन्म होतो. हा क्षण पाहताना प्रत्येक भारतीयाचा ऊर अभिमानाने भरून येतो.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • नंदू माधव (दादासाहेब फाळके): डोळ्यांमधील निर्मितीचा वेडेपणा, चेहऱ्यावरील निरागस मिश्कील हास्य आणि संकटांशी लढताना कसलाही आव न आणता केलेला सहज अभिनय नंदू माधव यांनी असा साकारला की दादासाहेब प्रत्यक्ष पडद्यावर जिवंत झाल्याचा भास होतो.

  • विभावरी देशपांडे (सरस्वतीबाई फाळके): नवऱ्याच्या वेडेपणावर अढळ विश्वास ठेवणारी, पदर खोचून फिल्म धुणारी आणि संसाराचा गाडा ओढणारी पत्नी विभावरी यांनी अत्यंत ताकदीने व हळुवारपणे उभी केली.

  • भालचंद्र कदम (भाऊ कदम) आणि इतर कलाकार: मराठी रंगभूमीवरील कलाकारांनी मूकपटाच्या काळातील मुंबई आणि नाशिकचा अस्सल जिवंत माहौल उभा केला.

  ३. राष्ट्रीय गौरव आणि ऑस्करवारी (Awards & Oscars)

  या चित्रपटाला ५६ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट मराठी चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला. तसेच ८२ व्या ॲकॅडमी पुरस्कारांमध्ये (ऑस्कर - २००९) 'सर्वोत्कृष्ट परदेशी भाषा चित्रपट' या गटात भारताची अधिकृत प्रवेशिका (India's Official Entry to Oscars) म्हणून या चित्रपटाची निवड झाली होती.

  ४. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'हरिश्चंद्राची फॅक्टरी' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की साधनसामग्री नसली तरी जर ध्येयात प्रामाणिक वेडेपणा आणि अंतर्मनात अखंड विश्वास असेल, तर माणूस शून्यातूनही एका महाकाय वारशाची निर्मिती करू शकतो!

• • Labels: Movie Review, Harishchandrachi Factory 2009, Dadasaheb Phalke, Paresh Mokashi, Nandu Madhav, Vibhavari Deshpande, Indian Silent Cinema, India Official Entry Oscars, World Audiovisual Heritage Day

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 2009 Oscar-submitted classic Marathi masterpiece 'Harishchandrachi Factory' directed by Paresh Mokashi. Narrative, performances, and IMDb fact-check on Audiovisual Heritage Day.

  • Hashtags: #HarishchandrachiFactory #DadasahebPhalke #NanduMadhav #PareshMokashi #MarathiCinema #OscarsIndia #AudiovisualHeritage #NationalAwardWinner #MovieReviewMarathi