नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक ५ : मैय्याच्या काठावरची शेती : नर्मदाखोऱ्यातील कृषिसंस्कृतीची गोष्ट

नर्मदा परिक्रमा म्हटले की डोळ्यांसमोर सर्वप्रथम येतात ते घाट, मंदिरे, डोंगर, जंगल, पायवाटा, धूप-दीप, सकाळच्या आरत्या आणि मैय्येच्या दर्शनासाठी चालत जाणारा परिक्रमावासी. पण या सगळ्यांच्या थोडे मागे, थोडे बाजूला आणि अनेकदा अगदी जवळ एक वेगळे जग सतत आपले काम करत असते..शेतीचे जग.

मैय्येच्या काठाने चालताना एखाद्या क्षणी समोर हिरवेगार शेत दिसते. कुठे नुकतीच उगवलेली पिके असतात, कुठे कापणीची तयारी सुरू असते, कुठे काळी माती उन्हात शांत पडलेली असते, तर कुठे शेताच्या बांधावर उभे असलेले एखादे झाड संपूर्ण परिसराची ओळख बनून राहते. परिक्रमावासी पुढे निघून जातो; पण त्या शेतात दिवसाची कामे सुरूच असतात.

याच ठिकाणी नर्मदा परिक्रमेचा एक वेगळा अर्थ उलगडतो.

मैय्येभोवतीची परिक्रमा ही केवळ तीर्थस्थळांची यात्रा नाही; ती माती, पाणी, श्रम आणि ग्रामीण जीवनाशी भेट घडवणारी यात्रा देखील आहे.

नर्मदा खोऱ्याचा विस्तार मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र आणि गुजरात या राज्यांमध्ये आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२४ च्या Assessment of Water Resources of India अहवालानुसार नर्मदा खोऱ्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ९६,६५९.७९ चौ. किमी आहे. त्यातील सर्वाधिक भाग मध्य प्रदेशात, त्यानंतर गुजरात आणि महाराष्ट्रात येतो. 

इतक्या मोठ्या प्रदेशात शेतीचे एकच रूप असणे शक्यच नाही. भूभाग बदलतो, पावसाचे प्रमाण बदलते, मातीचे स्वरूप बदलते, पाण्याची उपलब्धता बदलते आणि त्याबरोबर पिकांचे स्वरूपही बदलते.

परिक्रमा मात्र या बदलांकडे एका वेगळ्या नजरेने पाहायला शिकवते.

परिक्रमेच्या वाटेवरचे पहिले शेत

शेत म्हणजे फक्त उत्पादनाची जागा नाही.

कागदावर पाहिले तर ते जमीन, पीक, पाणी, बियाणे, श्रम आणि बाजार यांचे गणित आहे. पण प्रत्यक्ष वाटेवरून जाताना शेताचे आणखी एक रूप दिसते ते एखाद्या कुटुंबाच्या वर्षभराच्या आशेचे ठिकाण असते.

परिक्रमावासी जेव्हा एखाद्या गावातून पुढे जातो, तेव्हा त्याला घरांच्या पलीकडे शेत दिसते. एखाद्या बांधावर बसलेला शेतकरी दिसतो. कुठे जनावरे दिसतात. कुठे पिकांमधून जाणारी अरुंद वाट दिसते. कधी तिथे घसरून पडावे लागते. कुठे विहीर किंवा पाण्याची सोय दिसते.

ही दृश्ये कोणत्याही पर्यटनस्थळाच्या यादीत नसतात.

त्यांना प्रवेशद्वार नसते. तिकीट नसते. माहितीफलक नसतो.

पण नर्मदा परिक्रमेच्या अनुभवात त्यांचे स्थान महत्त्वाचे असते.

कारण मैय्येच्या काठावर राहणाऱ्या समाजाचे जीवन केवळ घाटाभोवती फिरत नाही. जमीन, पाऊस, पाणी आणि पीक यांच्या चक्राभोवतीही ते फिरते.

एकाच खोऱ्यात शेतीची अनेक रूपे

नर्मदा खोरे भौगोलिकदृष्ट्या एकसंध दिसले तरी प्रत्यक्षात त्यात मोठी विविधता आहे.

केंद्रीय जल आयोगाच्या नर्मदा खोऱ्यावरील अभ्यासांमध्ये वरच्या भागात भाताचे महत्त्व, तर मध्य आणि खालच्या भागात गव्हाचे अधिक प्राबल्य असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. ज्वारी, बाजरी, मका, बार्ली आणि इतर पिकांचाही विविध भागांत सहभाग आहे. 

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक गावात एकच पीक असते.

याचा अर्थ एवढाच भूगोल शेतीची भाषा बदलतो.

वरच्या भागात पाऊस, माती आणि भूभागाचे स्वरूप एखाद्या पिकासाठी अनुकूल असेल तर ते पीक अधिक दिसू शकते. दुसऱ्या भागात सिंचनाची उपलब्धता, जमिनीचे स्वरूप आणि स्थानिक हवामान वेगळे असेल तर दुसऱ्या पिकाला महत्त्व मिळते.

म्हणून परिक्रमेच्या वाटेवर दिसणाऱ्या शेतीकडे केवळ हिरवाई म्हणून पाहणे अपुरे आहे.

त्या हिरवाईमागे भूगोल असतो.

त्या भूगोलामागे पाणी असते.

आणि त्या पाण्यामागे अनेक वर्षांची मानवी जुळवाजुळव असते.

‘माती’ ही फक्त जमीन नाही

शेतीची खरी गोष्ट पिकापासून सुरू होत नाही.

ती मातीपासून सुरू होते.

नर्मदा खोऱ्याच्या विविध भागांत मातीचे स्वरूप बदलते. त्यामुळे पिकांची निवड, पाण्याची गरज आणि शेतीची पद्धत यांतही फरक पडतो. संशोधनाधारित अभ्यासांमध्ये नर्मदा खोऱ्यात काळ्या, चिकणमातीप्रधान मातीच्या प्रदेशांचे महत्त्व नमूद झाले आहे.

शेतकऱ्यासाठी माती हा शब्द एखाद्या भूगोलाच्या पुस्तकातील घटक नाही.

माती म्हणजे हाताला लागणारी वस्तुस्थिती.

ती ओलसर आहे की कोरडी?

तिच्यात पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता किती?

पेरणीची वेळ कधी?

पीक कधी उगवेल?

पाऊस वेळेवर आला नाही तर काय?

पिकाला पाणी किती द्यायचे?

या प्रश्नांची उत्तरे अनेकदा शेतकऱ्याला रोजच्या अनुभवातून मिळत जातात.

परिक्रमावासी मात्र त्या मातीला काही क्षणांसाठी पाहतो.

पण त्या काही क्षणांत त्याला एक महत्त्वाची जाणीव होऊ शकते—

ज्या भूमीवरून आपण श्रद्धेने चालत आहोत, त्याच भूमीवर कोणीतरी श्रम करून उद्याचे अन्न निर्माण करत आहे.

ही जाणीव परिक्रमेच्या अनुभवाला एक वेगळी खोली देते.

पीक म्हणजे ऋतूचा खेळ

मागील लेखात ऋतूंच्या बदलामुळे परिक्रमेच्या अनुभवात होणाऱ्या बदलाचा विचार केला होता. शेतीकडे पाहताना त्याच ऋतूंचा अर्थ आणखी स्पष्ट होतो.

शेतासाठी ऋतू म्हणजे फक्त तापमान किंवा पाऊस नाही.

ऋतू म्हणजे कामाचे वेळापत्रक.

पेरणीची वेळ.

उगवणीची वाट पाहण्याची वेळ.

पिकाची निगा राखण्याची वेळ.

कापणीची वेळ.

आणि पुढच्या पिकासाठी पुन्हा जमिनीची तयारी करण्याची वेळ.

केंद्रीय जल आयोगाच्या नोंदींमध्ये नर्मदा खोऱ्यात खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी/झायड अशा विविध पिकांच्या हंगामांचा उल्लेख आहे. सिंचनाची उपलब्धता असलेल्या भागात अधिक दीर्घ कालावधीची किंवा एकापेक्षा अधिक पिकांची पद्धतही दिसते. 

यामुळे परिक्रमावासीला एखाद्या दिवसात दिसणारे शेत हे त्या क्षणाचे चित्र असते.

पण त्या चित्रामागे अनेक महिन्यांचा प्रवास दडलेला असतो.

आज हिरवे दिसणारे शेत काल मोकळे होते.

आज मोकळे दिसणारे शेत काही महिन्यांपूर्वी पिकाने भरलेले असू शकते.

म्हणजेच शेत स्थिर दिसते; प्रत्यक्षात ते सतत बदलत असते.

मैय्येच्या प्रवाहासारखेच.

पाण्याचा अर्थ : दर्शनापासून जीवनापर्यंत

नर्मदा परिक्रमेतील पाण्याला आध्यात्मिक अर्थ आहे. मैय्येचे दर्शन, स्नान, पूजन आणि तिच्या काठावरील धार्मिक परंपरा यांना भक्तिभावाचे स्थान आहे.

पण शेतकऱ्यासाठी पाण्याचा आणखी एक अर्थ आहे.

उत्पादनाचा आधार.

या दोन अर्थव्यवस्था वेगवेगळ्या असल्या तरी त्यांचे मूळ एकाच नैसर्गिक प्रणालीमध्ये आहे.

म्हणून परिक्रमा करताना पाण्याकडे केवळ पवित्र जल म्हणून पाहणे आणि त्याच वेळी त्याच्या सामाजिक-आर्थिक भूमिकेकडे दुर्लक्ष करणे ही दृष्टी अपुरी ठरते.

मैय्येचा प्रवाह अनेक लोकांसाठी श्रद्धेचा विषय आहे.

तोच जलस्रोत शेती, पिण्याचे पाणी, स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरणीय प्रणालीशीही जोडलेला आहे.

केंद्रीय जल आयोगाच्या २०२४ च्या अहवालात नर्मदा खोऱ्याच्या २०२२-२३ च्या भू-वापर नोंदींमध्ये खरीप क्षेत्र, रब्बी क्षेत्र, दुहेरी/त्रिगुण पीक क्षेत्र, पडीत जमीन, वनक्षेत्र आणि जलसाठे अशा विविध श्रेणींची नोंद आहे. त्यात Double/Triple/Annual crop land सुमारे ३३.२१ टक्के आणि Kharif only क्षेत्र सुमारे १३.३७ टक्के नोंदले आहे.

या आकडेवारीचा अर्थ सावधपणे घ्यायला हवा. ही भू-वापर व भू-आच्छादन वर्गवारी आहे; ती प्रत्येक शेतकऱ्याच्या प्रत्यक्ष पिकांच्या स्थितीचा थेट पर्याय नाही.

पण ती एक मोठे चित्र दाखवते—

नर्मदा खोरे हे शेतीशी खोलवर जोडलेले भूभाग आहे.

परिक्रमावासी आणि शेतकरी : दोन वेगळे प्रवास

परिक्रमावासी चालत असतो.

शेतकरीही चालत असतो.

दोघांच्या पावलांची दिशा मात्र वेगळी असते.

परिक्रमावासीच्या प्रवासाला आध्यात्मिक ध्येय असते. शेतकऱ्याच्या दिवसाला उत्पादनाचे, कुटुंबाचे आणि जमिनीचे प्रश्न असतात.

परिक्रमावासी एका गावातून पुढे जातो.

शेतकरी त्याच गावात राहतो.

परिक्रमावासीला आजची वाट महत्त्वाची असते.

शेतकऱ्याला पुढच्या हंगामाची चिंता असते.

या दोघांची भेट अनेकदा काही क्षणांची असते.

कदाचित एखादा नमस्कार.

कदाचित वाट विचारणे.

कदाचित शेताच्या बांधावरून पुढे जाणे.

कदाचित काहीच नाही.

पण या क्षणिक भेटीत एक मोठा समान धागा आहे—

दोघांनाही पुढे जावे लागते.

एकाला परिक्रमा पूर्ण करण्यासाठी.

दुसऱ्याला जीवन पुढे नेण्यासाठी.

शेतीचा रंग बदलतो तेव्हा गावाचाही रंग बदलतो

शेती ही गावाच्या अर्थव्यवस्थेपासून वेगळी नसते.

पिक आले की बाजार हलतो.

कापणी झाली की वाहतूक वाढते.

काम वाढले की मजुरीची गरज वाढते.

पीक कमी झाले तर त्याचा परिणाम घरगुती अर्थकारणावर होतो.

या सगळ्या प्रक्रियांचा परिक्रमावासी प्रत्यक्ष साक्षीदार होऊ शकतो. जरी तो त्यांचा आर्थिक अभ्यास करण्यासाठी निघालेला नसला तरी.

त्याला रस्त्याच्या कडेला शेतीची साधने दिसू शकतात.

शेताकडे जाणारी वाट दिसू शकते.

धान्य किंवा भाजीपाला वाहून नेणारी वाहने दिसू शकतात.

गावाच्या चौकात शेतीविषयक चर्चा ऐकू येऊ शकतात.

ही दृश्ये परिक्रमेच्या अधिकृत धार्मिक नकाशावर नसतात.

पण स्थानिक जीवनाचा खरा नकाशा त्यांच्याशिवाय पूर्ण होत नाही.

पारंपरिक पिकांपासून आधुनिक शेतीपर्यंत

कृषीचे स्वरूप काळानुसार बदलत असते.

पाणी उपलब्ध झाले की पीकपद्धती बदलू शकते.

बाजाराची मागणी बदलली की शेतकरी वेगळे पीक घेऊ शकतो.

नवीन तंत्रज्ञान आले की शेतीची पद्धत बदलू शकते.

याचा नर्मदा खोऱ्यातील काही भागांवरही परिणाम झाला आहे.

भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेच्या Indian Institute of Remote Sensing ने २०२५ मध्ये प्रकाशित केलेल्या विश्लेषणात नर्मदा खोऱ्यातील काही जिल्ह्यांमध्ये उन्हाळी पिकांचे क्षेत्र मागील दशकात वाढल्याचे नमूद केले आहे. नर्मदापुरम, नरसिंहपूर, जबलपूर, हरदा, सीहोर आणि रायसेन या भागांमध्ये उन्हाळी मूग लागवडीच्या क्षेत्रात वाढीचा कल उपग्रहाधारित निरीक्षणात नोंदवला गेला. 

हा बदल केवळ एका पिकाची कथा नाही.

तो पाण्याची उपलब्धता, बाजार, तंत्रज्ञान आणि शेतकऱ्याच्या निर्णयक्षमतेतील बदलांचा संकेत म्हणून पाहता येतो.

मात्र इथेही एक महत्त्वाची सावधगिरी आवश्यक आहे.

अधिक उत्पादन म्हणजे प्रत्येक बाबतीत अधिक चांगली शेती असे सरळ समीकरण नाही.

जमिनीवरचा ताण, पाण्याचा वापर, रासायनिक निविष्ठा, जमिनीची गुणवत्ता आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचारही तितकाच महत्त्वाचा आहे.

हिरवाई पाहताना तिच्यामागचे गणितही पाहावे

परिक्रमावासीला हिरवे शेत सुंदर दिसते.

ते सुंदर आहेच.

पण त्या हिरवाईकडे फक्त दृश्य म्हणून पाहणे अपुरे आहे.

त्या हिरवाईसाठी किती पाणी लागले?

पाऊस पुरेसा झाला का?

सिंचन कुठून झाले?

पीक एकाच हंगामाचे आहे की दुहेरी?

मातीला विश्रांती मिळते का?

या प्रश्नांची उत्तरे प्रत्येक ठिकाणी सारखी नसतील.

म्हणूनच परिक्रमा आपल्याला निरीक्षणाची सवय लावते.

दृश्य पाहायचे, पण त्यामागची प्रक्रिया समजून घ्यायची.

ही दृष्टी धार्मिक यात्रेलाही अधिक समृद्ध करते.

शेताच्या बांधावरचे झाड

कधीकधी संपूर्ण शेतापेक्षा त्याच्या बांधावरचे एक झाड जास्त लक्ष वेधून घेते.

ते झाड सावली देते.

पक्ष्यांना आसरा देते.

शेताच्या सीमेला ओळख देते.

मातीला धरून ठेवण्यास मदत करते.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे. ते शेताला एक मानवी चेहरा देते.

शेताच्या बांधावरची झाडे ही कृषी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधाची साधी पण प्रभावी आठवण आहेत.

नर्मदा खोऱ्यात वनक्षेत्रही मोठ्या प्रमाणावर आहे. केंद्रीय जल आयोगाच्या जुन्या भू-वापर नोंदींमध्ये वनक्षेत्राचे महत्त्व स्पष्ट होते, तर नव्या २०२२-२३ च्या LULC वर्गीकरणात विविध प्रकारच्या woodland श्रेणींची नोंद आहे.

शेत आणि जंगल यांच्यात स्पष्ट भिंत नसते.

एका ठिकाणी शेती संपते आणि दुसऱ्या ठिकाणी झाडी सुरू होते.

मध्ये एखादी पायवाट जाते.

त्या पायवाटेवरून परिक्रमावासी चालतो.

आणि तेव्हाच त्याला जाणवते.

परिक्रमा म्हणजे फक्त मैय्येच्या जलप्रवाहाची प्रदक्षिणा नाही; तिच्या संपूर्ण जीवनप्रदेशाची ओळख करून घेण्याची संधी आहे.

अन्नाच्या मागे असलेले श्रम

आपण अन्न खातो.

पण अन्न कुठून येते याचा विचार रोजच्या जीवनात अनेकदा मागे पडतो.

परिक्रमेच्या वाटेवर मात्र हा प्रश्न अचानक समोर उभा राहू शकतो.

शेत दिसते.

पिक दिसते.

कापणी दिसते.

माती दिसते.

आणि मग आपल्या ताटातील धान्याची कथा काही क्षणांसाठी अधिक स्पष्ट होते.

शेती म्हणजे फक्त पिक उगवणे नाही.

त्यात जमिनीची तयारी, बियाणे, पेरणी, पाणी, तणनियंत्रण, निगा, कापणी, साठवणूक, वाहतूक आणि बाजाराशी संबंध अशा अनेक टप्प्यांचा समावेश असतो.

या सगळ्या प्रक्रियेतील प्रत्येक घटक परिक्रमावासीला प्रत्यक्ष दिसेलच असे नाही.

पण त्या प्रक्रियेचा परिणाम त्याच्या वाटेवर दिसत राहतो.

म्हणून परिक्रमेच्या अनुभवात ‘शेत’ हा एक दृश्य घटक नसून अन्नाच्या संपूर्ण प्रवासाची आठवण आहे.

मैय्येच्या काठावरची शेती आणि पर्यावरण

शेती आणि जलप्रवाह यांचे नाते अतिशय संवेदनशील आहे.

शेताला पाणी हवे.

पण जलस्रोताचे आरोग्यही टिकले पाहिजे.

जमिनीला उत्पादन द्यायचे.

पण मातीची सुपीकता दीर्घकाळ टिकली पाहिजे.

उत्पादन वाढवायचे.

पण त्यासाठी नैसर्गिक संसाधनांवर असह्य दबाव येऊ नये.

हा समतोल साधणे सोपे नाही.

म्हणून नर्मदा परिक्रमेतील पर्यावरणीय भान केवळ जंगल, प्लास्टिक किंवा स्वच्छतेपुरते मर्यादित ठेवता कामा नये.

शेतीकडेही पर्यावरणाच्या दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे.

कुठे पाण्याची बचत होते?

कुठे जमिनीचा वापर बदलतो?

कुठे पीकपद्धती अधिक तीव्र होते?

कुठे पारंपरिक पद्धती टिकून आहेत?

कुठे जंगल आणि शेतीची सीमा बदलते?

हे प्रश्न मोठ्या धोरणात्मक चर्चेचे विषय असले तरी परिक्रमावासीसाठी त्यांची सुरुवात एका साध्या निरीक्षणापासून होऊ शकते.

“या भूमीवर काय उगवत आहे आणि ते का?”

माती शिकवते संयम

परिक्रमा चालण्याचा प्रवास आहे.

शेती प्रतीक्षेचा प्रवास आहे.

परिक्रमावासी आज चालतो आणि उद्याचा टप्पा गाठतो.

शेतकरी आज पेरतो; पण पीक लगेच हातात येत नाही.

तो वाट पाहतो.

पावसाची.

उगवणीची.

पिकाच्या वाढीची.

कापणीची.

म्हणूनच शेतीकडे पाहताना परिक्रमेचा एक धडा समोर येतो.

सगळ्या गोष्टी आपल्या वेगाने घडत नाहीत.

काही गोष्टी चालत मिळतात.

काही गोष्टी थांबून मिळतात.

काही गोष्टी प्रतीक्षेतून मिळतात.

परिक्रमा आणि शेती यांचा हा संबंध मला सर्वाधिक अर्थपूर्ण वाटतो.

एकामध्ये पायांची शिस्त आहे.

दुसऱ्यामध्ये काळाची शिस्त आहे.

परिक्रमा संपली तरी मातीचा प्रवास सुरू राहतो

परिक्रमावासी एक दिवस आपली यात्रा पूर्ण करेल.

मैय्येला नमस्कार करेल.

घरी परतेल.

फोटो राहतील.

स्मृती राहतील.

घाटांची आठवण राहील.

पण ज्या शेतातून तो कधीतरी गेला असेल, त्या शेताचा प्रवास तिथे थांबणार नाही.

पुढचा हंगाम येईल.

पीक बदलेल.

कदाचित जमीन काही काळ पडीत राहील.

कदाचित दुसरे पीक येईल.

कदाचित पाण्याची परिस्थिती बदलेल.

कदाचित शेतकऱ्याचा निर्णय बदलेल.

म्हणजे परिक्रमा पूर्ण झाली तरी मैय्येच्या खोऱ्यातील जीवनाची परिक्रमा सुरूच राहते.

हीच या कृषिजीवनाची सुंदरता आहे.

परिक्रमेची एक नवी दृष्टी

नर्मदा परिक्रमा करताना घाट मोजता येतात.

तीर्थे नोंदवता येतात.

गावे लक्षात ठेवता येतात.

डोंगर, जंगल आणि पायवाटा आठवता येतात.

पण शेतीकडे पाहण्याची दृष्टी वेगळी आहे.

तिथे काहीही ‘स्मारक’ नसते.

शेताचे उद्घाटन होत नाही.

पिकावर नावाची पाटी नसते.

माती स्वतःची जाहिरात करत नाही.

शेतकरी रोज त्याच भूमीवर काम करतो.

आणि म्हणूनच कदाचित शेती परिक्रमेतील सर्वांत शांत कथा सांगते.

मैय्येच्या काठावर श्रद्धा आहे; पण श्रद्धेच्या सावलीत श्रमही आहेत.

घाटांवर पूजा आहे; पण घाटांच्या पलीकडे पेरणीही आहे.

मैय्येचे दर्शन आहे; पण तिच्या खोऱ्यातून उगवणाऱ्या अन्नाचीही कथा आहे.

या सगळ्यांना एकत्र पाहिले की नर्मदा परिक्रमेचा अर्थ अधिक व्यापक होतो.

ती फक्त देवळांची यात्रा राहत नाही.

ती माणूस आणि भूमी यांच्यातील नाते पाहण्याची यात्रा बनते.

शेवट : पिके बदलतात; मातीशी मातेचे नाते राहते

नर्मदामय्येच्या काठाने चालताना एखादे शेत मागे पडते.

परिक्रमावासी पुढे जातो.

कदाचित त्याला पुढे एखादा घाट मिळेल.

कदाचित मंदिर.

कदाचित जंगल.

कदाचित एखादे छोटे गाव.

पण मागे राहिलेल्या त्या शेताची कथा मात्र तिथेच सुरू असते.

आजचे पीक उद्या नसेल.

उद्याची पेरणी आज दिसणार नाही.

आजचा बांध उद्या बदललेला असेल.

पाण्याचा प्रवाह बदलू शकतो.

शेतकऱ्याचा निर्णय बदलू शकतो.

हंगाम बदलू शकतो.

पण माती आणि माणूस यांचे नाते तुटत नाही; ते नव्या रूपात पुढे जाते.

नर्मदा परिक्रमेचा खरा विस्तार कदाचित इथेच आहे.

मैय्येला पाहणे म्हणजे फक्त तिच्या जलरूपाकडे पाहणे नव्हे. तिच्या काठावर जगणाऱ्या माणसांकडे, त्यांच्या श्रमांकडे, शेतांकडे आणि त्या भूमीच्या भविष्याकडे पाहणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

परिक्रमेची पायवाट जेव्हा शेताच्या बांधावरून जाते, तेव्हा ती दोन जगांना जोडते.

एक जग श्रद्धेचे.

दुसरे श्रमाचे.

आणि या दोन्ही जगांच्या मध्ये उभी असते माती.

शांत.

निःशब्द.

पण सतत काहीतरी सांगत असलेली.

पिके बदलतात… ऋतू बदलतात… माणसे बदलतात…
पण मातीची भाषा ऐकणाऱ्याला मैय्येच्या खोऱ्याची कथा कधीच संपत नाही.

• 
  

  Labels:
  Narmada Parikrama, Narmada Valley, Narmada Agriculture, Rural Life, Indian Farming, Narmada Yatra, Spiritual Journey, Agricultural Culture, River Basin, Marathi Feature

  Search Description:
  An in-depth Marathi feature on agriculture, soil, water, cropping patterns and rural life across the Narmada Valley, viewed through the experience of Narmada Parikrama.

  Hashtags:
  #narmadaparikrama #narmadamayya #narmada #narmadayatra #farming #soil #agriculture #narmadakhore #grammeelife#NarmadaParikrama #NarmadaValley #IndianAgriculture #MarathiFeature