नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक १५ : परिक्रमावासी चालत राहतो… काठावरचे हात कष्ट करत राहतात

 

जाळं टाकणारे हात, वाट चालणारे पाय

परिक्रमावासी आणि नर्मदामय्येच्या काठावरचे मच्छीमार जीवन

नर्मदा परिक्रमेचा विचार केला की आपल्या मनात सर्वप्रथम परिक्रमावासी येतो.....खांद्यावरची झोळी, हातात दंड, पायाखालची वाट आणि सोबत नर्मदामय्या.

पण त्या वाटेच्या दोन्ही बाजूंना आणखी एक जग सतत जगत असते.

ते जग परिक्रमा करत नसते.

ते नर्मदामय्येच्या काठावरच राहते.

कोणी शेतात गेलेले असते. कोणी गुरे घेऊन निघालेले असते. कुठे एखादी छोटी होडी बांधलेली असते. कुठे जाळे उन्हात वाळत घातलेले असते. कुणाच्या हातात वल्हे असते. कुणी घाटावर बसून पाण्याची पातळी पाहत असते.

परिक्रमावासीसाठी तो काठ प्रवासाचा भाग असतो.

काठावर राहणाऱ्या माणसासाठी तोच काठ घराचा भाग असतो.

या दोन नजरा जेव्हा एकमेकींना भेटतात, तेव्हा नर्मदा परिक्रमेची एक वेगळी कथा सुरू होते.

ती केवळ श्रद्धेची नाही.

ती उपजीविकेची, कौशल्याची आणि नर्मदामय्येशी रोजच्या संबंधाची कथा आहे.

मध्य प्रदेश पर्यटन विभागाच्या हंडिया या नर्मदाकाठच्या गावावरील अधिकृत माहितीनुसार हे गाव परिक्रमा प्रवाशांसाठी महत्त्वाचा थांबा मानले जाते. त्याच गावाच्या स्थानिक अर्थव्यवस्थेत शेती, मत्स्यव्यवसाय आणि पर्यटनाशी संबंधित कामांचा समावेश आहे; तेथे केवट समाजातील लोक मोठ्या प्रमाणावर मत्स्यव्यवसायावर अवलंबून असल्याचे पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे.

म्हणजेच परिक्रमेच्या वाटेवर भेटणारा प्रत्येक काठ हा फक्त “पुढचे ठिकाण” नसतो.

कधी तो एखाद्याचा उदरनिर्वाहाचा प्रदेश असतो.

परिक्रमा करणारा आणि काठावर जगणारा

परिक्रमावासी निघतो तेव्हा त्याच्यासमोर एक संकल्प असतो.

काठावर राहणाऱ्या माणसासमोर रोजची गरज असते.

एकाला पुढे जायचे असते.

दुसऱ्याला आजचा दिवस जगायचा असतो.

एकाला वाटेचे अंतर दिसते.

दुसऱ्याला पाण्याची खोली, प्रवाहाची चाल, हवामान आणि आपल्या कामाची वेळ दिसते.

या दोघांचे नर्मदामय्येशी नाते वेगळे आहे; पण ते परस्परविरोधी नाही.

एक नर्मदामय्येची परिक्रमा करतो.

दुसरा तिच्या काठावर जीवन जगतो.

म्हणून परिक्रमा समजून घेण्यासाठी केवळ परिक्रमावासीच्या पावलांकडे पाहणे पुरेसे नाही.

त्याच्या वाटेवर भेटणाऱ्या लोकांकडेही पाहावे लागते.

कारण एखाद्या प्रदेशाची खरी ओळख केवळ त्याच्या मंदिरांनी होत नाही.

ती तिथे रोज काम करणाऱ्या हातांनीही होते.

जाळे टाकण्याआधी पाण्याकडे पाहावे लागते

मच्छीमारी बाहेरून पाहताना अगदी सोपे दृश्य वाटू शकते.

जाळे आहे.

होडी आहे.

पाणी आहे.

माणूस आहे.

पण प्रत्यक्ष काम त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म असते.

पाण्याशी रोज संबंध असलेल्या माणसाला त्या परिसराची स्वतःची ओळख असते.

होडी कुठे ठेवायची?

काठाचा कोणता भाग सुरक्षित आहे?

पाण्याचा स्वभाव कधी बदलतो?

कुठे उतरणे सोपे आहे?

कुठे प्रवाहाचा अंदाज घेणे आवश्यक आहे?

या प्रश्नांची उत्तरे केवळ नकाशावर मिळत नाहीत.

ती दीर्घ अनुभवातून तयार होतात.

याच कारणामुळे परिक्रमावासीयाला काठावरचा स्थानिक माणूस अनेकदा केवळ “गावकरी” म्हणून दिसू नये.

तो त्या प्रदेशाचा अनुभवी वाचक असू शकतो.

त्याला पुस्तकात लिहिलेली भौगोलिक माहिती कदाचित माहीत नसेल; पण त्याच्या रोजच्या कामातून त्याला काठाची व्यवहारातील भाषा कळलेली असते.

ही भाषा शब्दांची नसते.

ती पाण्याची असते.

हंडियाच्या काठावरची एक महत्त्वाची गोष्ट

मध्य प्रदेश पर्यटन विभाग हंडियाला नर्मदाकाठचे श्रद्धा, इतिहास आणि स्थानिक जीवन यांचे मिश्र रूप असलेले गाव म्हणून वर्णन करतो. तेथे परिक्रमा करणारे प्रवासी येतात, तर स्थानिक अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायालाही स्थान आहे. केवट समाजातील लोक मत्स्यव्यवसायावर अवलंबून असल्याचे अधिकृत पर्यटन माहितीत नमूद केले आहे.

ही नोंद छोटी आहे.

पण तिच्यामागे मोठे वास्तव आहे.

परिक्रमेच्या लेखनात आपण अनेकदा “परिक्रमावासी गावातून जातो” असे म्हणतो.

पण त्या गावासाठी परिक्रमावासी म्हणजे काय?

तो प्रवासी आहे.

कदाचित पाहुणा आहे.

कधी ग्राहक आहे.

कधी एखाद्या स्थानिक सेवेला आधार देणारा माणूस आहे.

आणि काही ठिकाणी तो गावाच्या दैनंदिन जीवनाचा तात्पुरता भाग बनतो.

यामुळे परिक्रमा ही केवळ एका व्यक्तीची धार्मिक यात्रा राहत नाही.

ती काठावरील समाजाशी सतत संवाद साधणारी प्रक्रिया बनते.

जाळे आणि झोळी यांच्यातला फरक

परिक्रमावासीच्या खांद्यावर झोळी असते.

मच्छीमाराच्या हातात जाळे.

दोन्ही वस्तू प्रवासात दिसतात.

पण त्यांचे अर्थ पूर्णपणे वेगळे आहेत.

झोळी परिक्रमावासीला पुढच्या दिवसापर्यंत पोहोचण्यासाठी लागणाऱ्या गोष्टी वाहते.

जाळे काठावरच्या कुटुंबाच्या उपजीविकेचा भाग असते.

एक वस्तू प्रवासाची सोबत आहे.

दुसरी कामाचे साधन.

हा फरक समजून घेतला की नर्मदामय्येच्या काठाचे चित्र बदलते.

आपण ज्या पाण्याकडे आध्यात्मिक दृष्टीने पाहतो, त्याच पाण्याकडे दुसरा माणूस कामाच्या दृष्टीनेही पाहत असतो.

यात कोणतीही विसंगती नाही.

भारतीय जीवनात पवित्रता आणि व्यवहार अनेकदा एकमेकांच्या शेजारी जगतात.

घाटावर पूजा असते.

त्याच परिसरात बाजार असतो.

एखादा माणूस स्नानासाठी उतरतो.

दुसरा होडी बांधतो.

कोणी दर्शनासाठी येतो.

कोणी रोजच्या कामासाठी.

नर्मदामय्येच्या काठाचे हेच बहुरंगी जीवन आहे.

पाण्याशी रोजचा संबंध

परिक्रमावासीयाला नर्मदामय्येचा प्रवाह काही दिवसांनी, काही आठवड्यांनी किंवा प्रवासाच्या वेगानुसार वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये भेटतो.

मच्छीमारासाठी मात्र तो बदल रोजच्या जगण्याचा भाग असतो.

पाण्याचा स्वभाव बदलला तर काम बदलते.

हवामान बदलले तर वेळ बदलतो.

काठाची परिस्थिती बदलली तर हालचाल बदलते.

म्हणून काठावरचा उपजीविकेचा संबंध आपल्याला नर्मदामय्येकडे एका वेगळ्या नजरेने पाहायला शिकवतो.

पाण्याशी श्रद्धेचे नाते असू शकते; पण पाण्याशी व्यवहाराचे नातेही तितकेच वास्तविक असते.

यात श्रद्धा कमी होत नाही.

उलट, नर्मदामय्येचे महत्त्व अधिक व्यापक दिसते.

ती केवळ दर्शनाची जागा नाही.

ती काही कुटुंबांच्या दैनंदिन अर्थव्यवस्थेचा आधारही असू शकते.

परिक्रमा आणि स्थानिक कौशल्य

परिक्रमावासीला वाट माहीत असणे आवश्यक असते.

पण काठावरच्या लोकांना अनेकदा त्या प्रदेशाची दुसऱ्या प्रकारची माहिती असते.

कोठे होडी उतरते?

कोणता घाट वापरात आहे?

कुठे गाव जवळ आहे?

कुठे पाण्याशी संबंधित कामे होतात?

कुठे स्थानिक लोकांचा दैनंदिन वावर आहे?

ही माहिती “पर्यटन स्थळांची यादी” नसते.

ती स्थानिक जीवनातून आलेली असते.

मध्य प्रदेश पर्यटन विभागाच्या हंडिया आणि बथू यांसारख्या गावांच्या माहितीत स्थानिक जीवन, होडी, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि परिक्रमा मार्गाशी असलेला संबंध वेगवेगळ्या प्रकारे नोंदवला आहे. बथू हे नर्मदामय्येच्या काठावरील “Boat Village” म्हणून वर्णन केले असून परिक्रमा करणारे यात्रेकरू तेथून जात असल्याचे नमूद केले आहे.

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक परिक्रमा प्रवासी प्रत्येक मच्छीमाराशी संवाद साधतो.

असा सार्वत्रिक दावा करण्यासाठी पुरेशी माहिती उपलब्ध नाही.

पण एवढे स्पष्ट आहे की परिक्रमेची वाट ही रिकाम्या भूभागातून जात नाही.

ती जिवंत मानवी प्रदेशातून जाते.

होडी : वाहतुकीचे साधन की जगण्याची ओळख?

नर्मदामय्येच्या काठावर होडी दिसली की शहरातून आलेल्या माणसाला ती पर्यटनाचा भाग वाटू शकते.

फोटो काढण्यासारखे सुंदर दृश्य.

पण होडी चालवणाऱ्या माणसासाठी ती कामाची जागा असू शकते.

कधी प्रवासी नेणे.

कधी स्थानिक वाहतूक.

कधी नदीकाठच्या व्यवहाराचा भाग.

कधी उपजीविकेचे साधन.

महेश्वर परिसरातील केवट समाज आणि होडी व्यवसायाबद्दल अलीकडील वृत्तांतही या पारंपरिक व्यवसायाच्या सामाजिक महत्त्वाकडे निर्देश करतात. २०२६ मध्ये महेश्वर परिसरातील होडी चालवण्याच्या हक्कासंबंधी वादात केवट समाजाच्या प्रतिनिधींनी हा व्यवसाय प्रभू श्रीरामाच्या काळापासून त्यांचे पूर्वज करत आल्याचे सांगितले होते; हा संबंधित पक्षाचा दावा असल्याने तो स्वतंत्र सत्यापित इतिहास म्हणून नव्हे, तर नोंदवलेले म्हणणे म्हणून पाहणे योग्य आहे.

ही घटना आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते.....

होडी म्हणजे फक्त पाण्यावरची वस्तू नाही.

काही कुटुंबांसाठी ती सामाजिक आणि आर्थिक ओळखीचा भाग असू शकते.

परिक्रमा करणाऱ्याने त्या होडीत बसले किंवा न बसले तरी त्याच्या वाटेवर दिसणाऱ्या त्या होडीमागे एक कुटुंब, एक कौशल्य आणि एक इतिहास असू शकतो.

पाण्याचा उपयोग आणि पाण्याची जबाबदारी

नर्मदामय्येवर अवलंबून असलेल्या जीवनाचा विचार करताना एक दुसरा प्रश्नही उभा राहतो......

ज्या पाण्यावर उपजीविका आहे, ते स्वच्छ कसे राखायचे?

हा प्रश्न केवळ पर्यावरणाचा नाही.

तो अर्थव्यवस्थेचाही आहे.

मध्य प्रदेश शासनाच्या नर्मदा संरक्षण मोहिमेच्या अधिकृत माहितीत तटीय भागातील ग्रामस्थ, शेतकरी आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग, जल-मृदा संरक्षण, स्वच्छता आणि प्रदूषण रोखण्याची गरज यावर भर दिला आहे. म्हणजे नर्मदामय्येचे संरक्षण हे फक्त श्रद्धेचा विषय नाही.

काठावर राहणाऱ्या माणसाच्या भविष्यासाठीही ते महत्त्वाचे आहे.

जर पाण्याची गुणवत्ता बिघडली तर त्याचा परिणाम केवळ पूजा किंवा पर्यटनावर होत नाही.

तो स्थानिक जीवनावरही होऊ शकतो.

म्हणून परिक्रमा करणाऱ्या व्यक्तीने नर्मदामय्येचा काठ पाहताना एक गोष्ट लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.......

हा काठ कोणाचातरी घराचा परिसर आहे.

इथे टाकलेला कचरा एखाद्याच्या दैनंदिन जीवनात परत येऊ शकतो.

इथे केलेले प्रदूषण एखाद्या उपजीविकेवर परिणाम करू शकते.

ही जाणीव परिक्रमेच्या अनुभवाला अधिक जबाबदार बनवते.

मच्छीमाराला नर्मदामय्या कशी दिसते?

हा प्रश्न ऐकायला सोपा आहे.

पण त्याचे एकच उत्तर नाही.

एखाद्या श्रद्धाळूसाठी नर्मदामय्या माता असू शकते.

परिक्रमावासीयासाठी ती यात्रेची केंद्रबिंदू असू शकते.

मच्छीमारासाठी ती उपजीविकेचा आधार असू शकते.

गावातील मुलासाठी ती खेळण्याची जागा असू शकते.

शेतकऱ्यासाठी पाण्याचा स्रोत.

नावाड्यासाठी मार्ग.

कलाकारासाठी दृश्य.

पर्यटकासाठी आकर्षण.

या सगळ्या नजरा एकाच वेळी अस्तित्वात असू शकतात.

यात कोणती नजर “खरी” आणि कोणती “खोटी” असा प्रश्नच नाही.

कारण नर्मदामय्या.....माणसांच्या जीवनात अनेक भूमिका घेऊन येते.

परिक्रमा या विविध नात्यांना पाहण्याची संधी देते.

काठावरचे काम आणि यात्रेचा अर्थ

परिक्रमावासी चालतो.

मच्छीमार थांबून काम करतो.

पहिल्या नजरेला दोघांचे जीवन परस्परविरोधी वाटू शकते.

एक प्रवासात.

एक स्थिर.

पण दोघेही नर्मदामय्येशी जोडलेले.

परिक्रमावासी काठाला पार्श्वभूमी बनवतो.

मच्छीमार त्याच काठाला कामाची जागा बनवतो.

एकाला पुढचे गाव महत्त्वाचे.

दुसऱ्याला आजची पकड.

एकाला संकल्प पूर्ण करायचा.

दुसऱ्याला घर चालवायचे.

यामुळे परिक्रमेचा अर्थ अधिक मानवी होतो.

कारण कोणतीही मोठी यात्रा रिकाम्या अवकाशातून होत नाही.

ती माणसांच्या जगातून जाते.

त्या जगाचा आदर नसेल तर यात्रेचे आध्यात्मिक सौंदर्यही अपुरे राहते.

जाळ्यात अडकलेले पाणी नाही, अनुभव असतो

मच्छीमार जाळे टाकतो.

जाळे पाण्यात जाते.

थोड्या वेळाने ते परत येते.

त्यात काय असेल, हे आधीच निश्चित नसते.

परिक्रमेतील अनुभवही काहीसा तसाच असतो.

माणूस प्रवासाला निघताना काही अपेक्षा घेऊन निघतो.

पण वाट त्याला नेमके काय देईल, हे पूर्णपणे ठरलेले नसते.

कुठे एखाद्या गावाची ओळख होते.

कुठे अनोळखी माणूस मदत करतो.

कुठे काठ शांत असतो.

कुठे जीवनाची धावपळ दिसते.

कुठे एखादा स्थानिक कामात मग्न असतो.

कधी एखाद्या छोट्या दृश्याची आठवण मोठ्या तीर्थदर्शनापेक्षा जास्त काळ राहते.

यामुळे परिक्रमा केवळ प्रसिद्ध स्थळांची मालिका राहत नाही.

ती लहान भेटींचीही मालिका बनते.

परिक्रमेच्या कथेत मच्छीमार कुठे आहे?

आपण परिक्रमेच्या कथा लिहिताना अनेकदा मोठी ठिकाणे शोधतो.

अमरकंटक.

ओंकारेश्वर.

महेश्वर.

घाट.

मंदिरे.

ऐतिहासिक वास्तू.

पण त्या सगळ्यांच्या मधे एक साधा माणूस जाळे दुरुस्त करत बसलेला असू शकतो.

त्याचे नाव कदाचित आपल्याला माहीत नसते.

त्याची कथा एखाद्या पर्यटन पुस्तिकेत नसेल.

त्याचा फोटोही कदाचित कोणी काढला नसेल.

पण तो त्या प्रदेशाच्या वास्तवाचा भाग आहे.

अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या राष्ट्रीय नोंदीत नर्मदा परिक्रमा स्वतंत्र सांस्कृतिक घटक म्हणून नोंदलेली आहे. अशा वारशाचे महत्त्व केवळ विधीमध्ये नसून समुदायांच्या जिवंत परंपरा, ज्ञान आणि कौशल्यांच्या सातत्यातही असते, असे सांस्कृतिक वारसा चौकट स्पष्ट करते. 

यामुळे परिक्रमेची कथा लिहिताना काठावरच्या लोकांचे जीवनही लक्षात घेणे महत्त्वाचे ठरते.

कारण परिक्रमा चालणाऱ्या माणसाची कथा आहे; पण ती ज्या भूभागातून जाते, तो भूभागही जिवंत आहे.

परिक्रमावासीयाने काठावर काय पाहावे?

फक्त पाणी नाही.

फक्त घाट नाही.

फक्त मंदिर नाही.

तर...

जाळे वाळत घातलेले आहे का?

होडी कुठे बांधलेली आहे?

घाटावर कोण काम करत आहे?

स्थानिक लोक पाण्याशी कसे वागतात?

गावातील रोजचे जीवन कसे चालते?

या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी वेगळा अभ्यास करावा लागत नाही.

थोडे थांबावे लागते.

निरीक्षण करावे लागते.

आणि सर्वात महत्त्वाचे.....आपण यात्रेकरू आहोत म्हणून समोरचा माणूस केवळ आपल्या यात्रेचा भाग नाही, हे लक्षात ठेवावे लागते.

तो स्वतःच्या आयुष्याचा नायक आहे.

त्याची स्वतःची चिंता आहे.

त्याचे स्वतःचे काम आहे.

त्याचे स्वतःचे नर्मदामय्येशी नाते आहे.

श्रद्धा आणि उपजीविका एकाच काठावर

भारतीय संस्कृतीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे जीवनातील विविध स्तर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे राहत नाहीत.

घाटावर पूजा होते.

त्याच पाण्यावर होडी चालते.

काठावर यात्रेकरू बसतो.

त्याच काठावर स्थानिक माणूस काम करतो.

एखाद्या दिवशी हजारो लोक दर्शनासाठी येऊ शकतात.

दुसऱ्या दिवशी काठ पुन्हा शांत होतो आणि रोजचे काम सुरू राहते.

हीच नर्मदामय्येच्या काठाची वास्तविकता आहे.

परिक्रमा त्या वास्तविकतेतूनच जाते.

म्हणून परिक्रमेचा आध्यात्मिक अर्थ समजून घेताना काठावरील व्यवहार विसरता कामा नये.

देवत्व आणि दैनंदिन जीवन यांच्यामध्ये भिंत नसते.

कधी देवळाच्या पायऱ्यांखालीच एखादी होडी बांधलेली असते.

कधी आरतीच्या आवाजापासून काही अंतरावर जाळे दुरुस्त होत असते.

कधी यात्रेकरू “नर्मदे हर” म्हणत पुढे जातो आणि त्याच वेळी एखादा नावाडी आपल्या कामात मग्न असतो.

दोन्ही दृश्ये एकाच काठाची आहेत.

नर्मदामय्येचे काठ वाचताना

परिक्रमा म्हणजे नर्मदामय्येभोवती चालणे.

पण तिचा अनुभव फक्त चालण्यात नाही.

तो पाहण्यात आहे.

काठावरचे जीवन पाहण्यात.

त्या जीवनाला आपल्या आध्यात्मिक अनुभवाच्या चौकटीत जबरदस्तीने बसवू नये.

मच्छीमाराला पाहून त्याच्यावर एखादी काल्पनिक आध्यात्मिक कथा लादण्याची गरज नाही.

तो जाळे टाकतो कारण त्याला काम करायचे आहे.

तो होडी चालवतो कारण त्याला उपजीविका करायची आहे.

त्याचे नर्मदामय्येशी नाते श्रद्धेचे असेलही; पण तेवढेच ते रोजच्या व्यवहाराचेही आहे.

ही साधी वस्तुस्थितीच अधिक सुंदर आहे.

कारण त्यात जीवन आहे.

एका काठावर दोन प्रवास

परिक्रमावासीचा प्रवास पुढे जातो.

मच्छीमाराचा प्रवास तिथेच राहून पुढे जातो.

एकाच्या पावलांची दिशा बदलते.

दुसऱ्याच्या कामाची वेळ बदलते.

एक नवीन गाव शोधतो.

दुसरा त्याच गावात नवीन दिवस जगतो.

एकासाठी नर्मदामय्या मार्गदर्शक आहे.

दुसऱ्यासाठी ती जीवनाचा आधार.

पण दोघांच्या आयुष्यात तिची उपस्थिती आहे.

याच ठिकाणी नर्मदा परिक्रमेची कथा अधिक मोठी होते.

ती केवळ “मी कुठे गेलो?” या प्रश्नाची राहत नाही.

ती विचारते.......

“ज्या भूमीतून मी गेलो, तिथे कोण जगत होते?”

हा प्रश्न यात्रेला वेगळी खोली देतो.

शेवटचा विचार

नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर कधी एखादा परिक्रमावासी थांबेल.

समोर नर्मदामय्या असेल.

काठावर होडी असेल.

जवळ एखादा मच्छीमार जाळे आवरत असेल.

दोघांनाही कदाचित एकमेकांबद्दल फारसे काही माहीत नसेल.

एक काही दिवसांनी पुढे निघून जाईल.

दुसरा दुसऱ्या सकाळी पुन्हा त्याच काठावर येईल.

पण त्या क्षणात एक समान गोष्ट असेल.....

दोघेही नर्मदामय्येच्या सहवासात असतील.

एक तिची परिक्रमा करत असेल.

दुसरा तिच्या काठावर आपले जीवन विणत असेल.

यात्रेकरूला त्या क्षणी कदाचित जाणवेल की नर्मदा परिक्रमा म्हणजे केवळ स्वतःच्या संकल्पाची वाट नाही.

ही वाट ज्या लोकांमधून जाते, त्यांच्या जगालाही नमस्कार करण्याची संधी आहे.

मच्छीमाराचे जाळे, नावाड्याचे वल्हे, काठावरची छोटी होडी, घाटावरचे दैनंदिन काम.....हे सारे परिक्रमेच्या मोठ्या कथेतले शांत अध्याय आहेत.

त्यांना मोठ्या आवाजात स्वतःची ओळख सांगावी लागत नाही.

ते रोजच्या कामातून नर्मदामय्येशी जोडलेले असतात.

परिक्रमावासी पुढे जातो.

काठ मागे सरकतो.

पण एखादे दृश्य मनात राहते.....

पाण्याच्या काठावर जाळे दुरुस्त करणारे दोन हात.

आणि त्याच वाटेवर पुढे जाणारे दोन पाय.

दोघांचे काम वेगळे.

दोघांची दिशा वेगळी.

पण दोघांच्या जगाच्या मध्यभागी......

नर्मदामय्या.

आणि कदाचित परिक्रमेचा एक सुंदर अर्थ इथेच सापडतो.....

ज्या भूमीभोवती आपण चालतो, तिच्यावर जगणाऱ्या माणसांनाही पाहणे.

॥ नर्मदे हर ॥

Labels

Narmada Parikrama, Narmada Maiyya, Narmade Har, Narmada Culture, Narmada Communities, Fishermen, Boatmen, Kewat Community, Riverine Life, Madhya Pradesh, Indian Pilgrimage, Narmada Heritage

Search Description

An exploration of the lives of the fishing and boatman communities encountered along the Narmada Parikrama route...a human story encompassing the pilgrims, local livelihoods, boats, nets, and the daily bond shared with Mother Narmada.

Hashtags

#NarmadaParikrama #NarmadaMaiyya #NarmadeHar #NarmadaCulture #NarmadaCommunities #Fishermen #Boatmen #KewatCommunity #NarmadaHeritage #IndianPilgrimage #MadhyaPradesh