नर्मदा परिक्रमा लेखमाला लेख क्रमांक ८ : पायाखालची वाट : नर्मदा परिक्रमेतील अनवाणी चालण्याची खरी गोष्ट

रस्ता डोळ्यांना दिसतो; पण परिक्रमेची वाट पायांना कळते
नर्मदा परिक्रमेची कल्पना मनात आली की आपल्या डोळ्यांसमोर अनेक दृश्ये उभी राहतात. नर्मदामय्येचे विस्तीर्ण पात्र, काठावरचे घाट, मंदिरे, पहाटेचा प्रकाश, गावांच्या पायवाटा, दूरवर पसरलेली शेती, डोंगरांची रांग आणि एखाद्या वळणावर अचानक दिसणारा मय्येचा शांत प्रवाह.
पण या सगळ्या दृश्यांच्या मागे एक गोष्ट सतत घडत असते.
चालणे.
एक पाऊल पुढे. मग दुसरे. पुन्हा तिसरे.
दिवस संपतो, रात्र होते, पुन्हा सकाळ होते आणि पुन्हा तीच पायवाट धरावी लागते.
नर्मदा परिक्रमेचा हा सर्वांत साधा भाग आहे; पण कदाचित याच साधेपणात तिचा एक वेगळा अनुभव दडलेला आहे.
पायाखालची जमीन.
शहरात आपण रस्त्यावर चालतो; परिक्रमावासी मात्र अनेकदा रस्त्याच्या स्वभावालाच सामोरा जातो. कधी माती, कधी गोटे, कधी दगड, कधी धूळ, कधी शेताच्या बांधाची अरुंद वाट, तर कधी जंगलातून जाणारा मार्ग. मध्य प्रदेश पर्यटनाच्या अधिकृत वर्णनातही नर्मदा परिक्रमेच्या मार्गात जंगल, सपाट प्रदेश आणि विविध भूभागांमधून जाण्याचा उल्लेख आहे.
आणि पारंपरिक परिक्रमेच्या संदर्भात अनवाणी चालण्याचा उल्लेख अधिकृत सांस्कृतिक नोंदीतही आढळतो. संगीत नाटक अकादमीच्या नोंदीत नर्मदा परिक्रमेच्या दीर्घ पायी प्रवासाबरोबर अनवाणी चालण्याच्या अनुभवाला विशेष स्थान दिले आहे.
पण अनवाणी चालणे म्हणजे नेमके काय?
फक्त पायातील चप्पल काढणे?
की त्यापेक्षा काही वेगळे?
या प्रश्नाचे उत्तर एखाद्या धार्मिक व्याख्येत नाही. ते कदाचित पायाखालच्या पहिल्या दगडात आहे.

पायाला रस्ता आधी कळतो
आपण शहरात चालतो तेव्हा रस्ता आपल्यासाठी जवळजवळ अदृश्य असतो.
फरशीवरून चालताना फरशीचा पोत जाणवत नाही. डांबरी रस्त्यावरून जाताना खडी कुठे आहे, धूळ कुठे आहे, जमीन किती उष्ण आहे याची फारशी जाणीव होत नाही.
पाय आणि जमिनीच्या मध्ये पादत्राणांचा एक थर असतो.
परिक्रमेच्या वाटेवर हा थर कमी झाला की अनुभव बदलतो.
अनवाणी पाऊल मातीवर पडते.
माती मऊ आहे की कडक, ते कळते.
पुढे एखादा गोटा आहे, हे जाणवते.
दगडाचा कडा आहे, हे लक्षात येते.
जमीन ओलसर आहे की कोरडी, याची जाणीव होते.
चढ सुरू झाला की शरीराचा भार बदलतो.
उतार आला की पाऊल आपोआप सावध होते.
यात काही गूढ नाही.
ही शरीराची नैसर्गिक संवेदनशीलता आहे.
पण दीर्घ पायपीटीमध्ये याच संवेदनशीलतेला वेगळे महत्त्व मिळते.
पाय रस्ता वाचायला शिकतात.

नकाशावर एक रेषा; प्रत्यक्षात हजार रुपे
नकाशावर परिक्रमेचा मार्ग एक रेषा दिसतो.
पण प्रत्यक्ष जमिनीवर ती रेषा कधीच एकसारखी नसते.
एका भागात माती मऊ असते.
दुसरीकडे गोटे असतात.
कुठे दगडी चढ असतो.
कुठे गावातील सपाट रस्ता.
कुठे शेताच्या बांधावरून जावे लागते.
कुठे जंगलाचा भाग.
नर्मदा परिक्रमेच्या अधिकृत पर्यटनवर्णनातही मार्गाच्या भौगोलिक वैविध्याचा उल्लेख आहे काही भाग जंगलातून तर काही सपाट प्रदेशातून जातात.
म्हणून “आज दहा किलोमीटर चाललो” एवढ्याने त्या दिवसाचा अनुभव पूर्ण समजत नाही.
दहा किलोमीटर सपाट रस्त्यावर चालणे आणि दहा किलोमीटर खडबडीत पायवाटेवर चालणे शरीरासाठी एकसारखे नसते.
कागदावर अंतर समान.
पायांसाठी नाही.

अनवाणी पाऊल म्हणजे जमिनीशी थेट भेट
अनवाणी चालण्याचा सर्वांत साधा अर्थ म्हणजे पाय आणि जमिनीतील थेट संपर्क.
पण परिक्रमेच्या संदर्भात त्यातून एक वेगळी जाणीव निर्माण होते.
माणूस कितीही आधुनिक झाला, कितीही मोठ्या शहरात राहिला, तरी शेवटी त्याचे शरीर पृथ्वीवरच चालते.
शहरातील जीवनात हा संबंध अनेकदा लपून जातो.
परिक्रमेच्या वाटेवर तो पुन्हा स्पष्ट होतो.
धूळ पायाला लागते.
माती पायाला चिकटते.
लहान दगड टोचतो.
कधी पाऊल थंड जमिनीवर पडते.
कधी उष्ण जमिनीचा परिणाम जाणवतो.
कधी ओलसर माती पावलाला अलगद धरते.
ही पृथ्वीची मोठी तत्त्वज्ञानाची भाषा नाही.
हा अगदी साधा अनुभव आहे.
जमीन थेट जाणवू लागते.

परंपरेतील अनवाणी चालणे
नर्मदा परिक्रमा ही केवळ आधुनिक पर्यटनमार्गाची संकल्पना नाही. भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाच्या संगीत नाटक अकादमी मार्फत जतन केलेल्या National Inventory of Intangible Cultural Heritage मध्ये “नर्मदा परिक्रमा” या परंपरेची स्वतंत्र नोंद आहे.
अधिकृत घटक-नोंदीत परिक्रमेचा दीर्घ पायी प्रवास, तपश्चर्येचा भाव आणि अनवाणी चालण्याच्या अनुभवाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.
म्हणून अनवाणी चालणे हा परिक्रमेच्या पारंपरिक प्रतिमेतील महत्त्वाचा घटक आहे, हे म्हणता येते.
पण त्यातून एक महत्त्वाची सावधगिरीही आवश्यक आहे.
परंपरेतील उल्लेख आणि प्रत्येक व्यक्तीसाठी अनिवार्य आधुनिक नियम हे दोन वेगळे विषय आहेत.
एखाद्या व्यक्तीची शारीरिक क्षमता, वय, आरोग्य, हवामान आणि प्रत्यक्ष मार्गाची परिस्थिती वेगळी असू शकते.
त्यामुळे श्रद्धेचे मोजमाप फक्त पायात चप्पल आहे की नाही, यावर करणे योग्य नाही.
पायाला वेदना होतात
परिक्रमेबद्दल लिहिताना हा भाग लपवण्याची गरज नाही.
अनवाणी चालणे सुंदर वाटते.
पण ते सोपे असेलच असे नाही.
दीर्घ पायपीट म्हणजे शरीरावर सातत्याने येणारा ताण.
पायाचे तळवे, घोटे, गुडघे आणि पाठीवरही परिणाम होऊ शकतो.
दगडांचा मार्ग, उष्ण जमीन किंवा सतत चालण्यामुळे अस्वस्थता वाढू शकते.
म्हणून “कष्ट सहन केले तरच यात्रा खरी” असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.
परिक्रमा श्रद्धेची असली तरी शरीर दुर्लक्षित करण्याची परवानगी श्रद्धा देत नाही.
उलट दीर्घ प्रवासात शरीराची मर्यादा ओळखणे ही एक प्रकारची शिस्त आहे.
पाय दुखत असतील तर तेही ऐकणे आवश्यक आहे.

चालण्याची सवय शरीराला बदलते
पहिल्या दिवशीची चाल आणि अनेक दिवसांच्या अनुभवांनंतरची चाल यात फरक पडू शकतो.
शरीर नवीन हालचालीशी जुळवून घेते.
पायवाट ओळखू लागते.
चालण्याचा वेग स्थिर होऊ शकतो.
कुठे पाऊल मोठे टाकायचे आणि कुठे छोटे, याची सहज जाणीव निर्माण होऊ शकते.
पण हा अनुभव प्रत्येक व्यक्तीसाठी समान असेल, असे सांगता येत नाही.
कारण परिक्रमावासी एकसारखे नसतात.
कोणाची आधीपासून पायी चालण्याची सवय असते.
कोणी पहिल्यांदाच दीर्घ पायपीट करत असतो.
कोणाचे वय अधिक असते.
कोणाची शारीरिक क्षमता वेगळी असते.
म्हणून “इतक्या दिवसांत शरीर नक्की असे बदलेल” असे ठाम विधान करणे योग्य नाही.
परिक्रमेची वाट एकच असली तरी शरीरांची तयारी वेगळी असते.

जमीन बदलली की चाल बदलते
पायवाटेचा सर्वांत मोठा धडा कदाचित हाच.
जमीन बदलली की चाल बदलावी लागते.
मऊ मातीवर चालण्याचा वेग वेगळा.
गोट्यांवर वेगळा.
उतारावर वेगळा.
चढावर वेगळा.
गावाच्या रस्त्यावर वेगळा.
जंगलाच्या पायवाटेवर वेगळा.
म्हणजे परिक्रमा आपल्याला एकच चाल शिकवत नाही.
ती परिस्थितीनुसार चाल बदलायला शिकवते.
ही गोष्ट प्रवासापुरती मर्यादित नाही.
जीवनातही परिस्थिती बदलली की पद्धत बदलावी लागते.
मात्र हा लेख त्याला मोठे तत्त्वज्ञान देण्याचा प्रयत्न करत नाही.
कारण पायवाटेचा साधा अनुभव स्वतःच पुरेसा आहे.

पायाखालील धूळ म्हणजे दिवसाची डायरी
परिक्रमावासीयाची डायरी कागदावरच लिहिली जाते असे नाही.
काही नोंदी शरीरावरही साठतात.
कपड्यांवरची धूळ.
पायावरील माती.
दांड्यावरची झीज.
बॅगेवरचे डाग.
सूर्यामुळे बदललेली त्वचा.
या सगळ्या गोष्टी प्रवासाची मूक नोंद ठेवतात.
दिवस संपतो.
मुक्काम येतो.
माणूस थांबतो.
पण सकाळी पुन्हा त्याच शरीराला उठून चालायचे असते.
म्हणून कालचा दिवस आजच्या पावलात असतो.
परिक्रमेची डायरी कधी कधी शरीर लिहीत असते.

पायवाट आणि वेळ
शहरात वेळ घड्याळाने मोजला जातो.
परिक्रमेच्या वाटेवर वेळ अनेकदा पावलांनी जाणवतो.
सकाळी शरीर हलके असते.
दुपारच्या उन्हात चालण्याचा अनुभव बदलतो.
संध्याकाळी थकवा शरीरात उतरतो.
मग पायवाटेचे अंतर वेगळे वाटते.
एकाच अंतराचा अनुभव दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळेला बदलू शकतो.
म्हणून परिक्रमेचा वेळ फक्त घड्याळात नसतो.
तो शरीरातही असतो.
पहाटेचे पाऊल आणि संध्याकाळचे पाऊल एकसारखे नसते.

मय्येच्या काठावर चालताना
नर्मदामय्येच्या जवळून चालताना एक वेगळे दृश्य तयार होते.
एका बाजूला प्रवाह.
दुसऱ्या बाजूला जमीन.
पाणी सतत पुढे जाते.
माणूसही पुढे जातो.
पण दोघांची गती वेगळी.
मय्या आपला प्रवाह घेऊन पुढे जाते.
परिक्रमावासी मात्र पावलागणिक पुढे सरकतो.
कधी तो मय्येकडे पाहतो.
कधी पायवाटेकडे.
कधी दूरच्या झाडांकडे.
कधी स्वतःच्या पावलांकडे.
आणि कदाचित या चार दिशांमध्येच परिक्रमेचा मोठा अनुभव दडलेला आहे
बाहेरचा प्रदेश पाहणे आणि स्वतःची चाल सतत कायम राखणे.

अनवाणी चालण्याला केवळ कष्ट समजू नका
अनवाणी चालणे पाहताना बाहेरचा माणूस कदाचित प्रथम कष्ट पाहतो.
पायावरची धूळ.क
खडबडीत वाट.
दगड.
उन्ह.
लांब अंतर.
पण परिक्रमावासीयासाठी त्यात दुसरी बाजूही असू शकते.
पाय आणि जमीन यांच्यातील जवळीक.
चालण्यातील साधेपणा.
आपल्या शरीराची जाणीव.
प्रवासाच्या प्रत्येक टप्प्याशी प्रत्यक्ष संपर्क.
ही अनुभूती वैयक्तिक आहे.
म्हणून ती प्रत्येकावर लादता येणार नाही.
पण ती समजून घेण्यासाठी एका गोष्टीची गरज आहे
पायवाटेकडे रस्ता म्हणून नव्हे, अनुभव म्हणून पाहणे.

परिक्रमा आपल्याला वेग विसरायला लावते
आजच्या जगात वेग महत्त्वाचा आहे.
जलद वाहन.
जलद इंटरनेट.
जलद संदेश.
जलद प्रवास.
पण परिक्रमेची मूलभूत गती वेगळी आहे.
एक पाऊल.
मग दुसरे.
मग तिसरे.
महीने गेले तरी चालणे सुरू.
नकाशावरचा मार्ग एका क्षणात पाहता येतो.
पण तो पायांनी पार करायला वेळ लागतो.
याच कारणामुळे परिक्रमा आणि आधुनिक “डेस्टिनेशन ट्रॅव्हल” यात मूलभूत फरक जाणवतो.
इथे ठिकाण गाठणेच सर्वकाही नाही.
ठिकाणाकडे जाण्याची प्रक्रिया महत्त्वाची ठरते.

पाय थांबले की प्रवास थांबतो
ही गोष्ट अगदी साधी आहे.
परिक्रमेचा मार्ग कितीही पवित्र असो.
घाट कितीही सुंदर असो.
मंदिर कितीही प्राचीन असो.
दृश्य कितीही मोहक असो.
पण परिक्रमावासी चालत नसेल तर यात्रा पुढे जात नाही.
म्हणून या संपूर्ण यात्रेत पायांची भूमिका गौण नाही.
ते यात्रेचे वाहन आहेत.
तेच शरीराला पुढे नेतात.
आणि शरीरच अनुभव घेते.
म्हणून नर्मदा परिक्रमेची कथा सांगताना मय्येच्या काठाबरोबर त्या काठावर चालणाऱ्या पावलांचीही कथा सांगावी लागते.

मातीवर लिहिलेली परिक्रमा
नर्मदा परिक्रमा मोठ्या शब्दांत सांगता येते.
श्रद्धा.
संकल्प.
तपश्चर्या.
परंपरा.
अध्यात्म.
निसर्ग.
संस्कृती.
पण या सगळ्या शब्दांच्या खाली एक साधी कृती सतत सुरू असते
चालणे.
आणि चालण्याच्या खाली आणखी एक साधी गोष्ट असते
जमीन.
माती.
दगड.
धूळ.
गोटे.
पायवाट.
त्या जमिनीला पाय स्पर्श करतो आणि प्रवास पुढे सरकतो.
कदाचित म्हणूनच नर्मदा परिक्रमेची एक कथा घाटांमध्ये लिहिली जाते, एक मंदिरांमध्ये, एक लोकांच्या आठवणीत आणि एक पायाखालच्या मातीवर.
ही शेवटची कथा कुठल्याही पुस्तकात पूर्णपणे लिहिता येत नाही.
कारण ती चालावी लागते.
आणि मगच समजते
रस्ता पाहता येतो; पण वाट अनुभवावी लागते.
नर्मदामय्येच्या काठाने चालणाऱ्या प्रत्येक पावलाला म्हणूनच एक वेगळी किंमत आहे.
ते पाऊल किती अंतर चालले, यापेक्षा
त्या पावलाने वाट किती जाणली, हे कदाचित अधिक महत्त्वाचे ठरते.

Labels:
Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Narmada Yatra, Barefoot Pilgrimage, Narmada Parikrama Experience, Walking Pilgrimage, Narmada Parikrama Marathi, Narmade Har

Search Description:
An article exploring the Narmada circumnavigation of barefoot walking, the changing footpath, the experience of the body and the direct connection with the land.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #NarmadeHar #NarmadaYatra #BarefootPilgrimage #NarmadaParikramaMarathi #PadYatra #NarmadaParikramaExperience