चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : मानवी संवेदना, कौटुंबिक बंध आणि एका मूक-बधिर दांपत्याची अमर प्रेमकथा: 'कोशिश' (१९७२)

 

• मुंबई, २५ सप्टेंबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा मूक भावनांची भाषा, अपंगत्वावर मात करणारी मानवी जिद्द आणि दांपत्य प्रेमाचे पवित्र रूप पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९७२ मध्ये प्रदर्शित झालेला थोर दिग्दर्शक-कवी गुलजार यांचा 'कोशिश' (Koshish) हा चित्रपट एका अद्वितीय दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. जपानी चित्रपट 'हॅपिनेस ऑफ अस अलोन' (Happiness of Us Alone) वरून प्रेरित असलेला हा चित्रपट केवळ एक सिनेमा नाही, तर समाजातील मूक-बधिर (Deaf & Mute) व्यक्तींच्या आंतरिक जगाचे आणि त्यांच्या स्वाभिमानाचे काळीज हेलावून टाकणारे महाकाव्य आहे.

  १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची कथा 'हरीचरण माथूर' (संजीव कुमार) आणि 'आरती' (जया भादुरी) या दोन मूक-बधिर जीवांभोवती फिरते. नियतीने दोघांचीही बोलण्याची आणि ऐकण्याची ताकद हिरावून घेतलेली असते. एका रस्त्यावरील अपघाताच्या प्रसंगात दोघांची भेट होते, आणि सांकेतिक खुणांच्या (Sign Language) माध्यमातून त्यांच्यात संवाद सुरू होतो. दोघेही एकमेकांच्या प्रेमात पडतात आणि लग्न करून आपला एक लहानसा, स्वाभिमानी संसार सुरू करतात.

  हरी एका मुद्रणालयात (Printing Press) प्रामाणिकपणे काम करतो. त्यांच्या संसारात एक मुलगा जन्माला येतो, जो सामान्य असतो आणि बोलू-ऐकू शकत असतो. परंतु, एका रात्री मुसळधार पावसात दाराची कडी वाजल्याचा भास होतो. मूल रडत असते, पण आई-वडील मूक-बधिर असल्याने त्यांना मुलाचा रडण्याचा आवाज ऐकू येत नाही. आरतीचा एक लालची, दारुड्या भाऊ घरात चोरी करण्याच्या नादात त्या लहान बाळाच्या तोंडात कापडाचा बोळा कोंबतो, ज्यामुळे त्या निष्पाप बाळाचा श्वास गुदमरून मृत्यू होतो.

  आपल्या मुलाचा आवाज ऐकू न आल्यानेच तो मरण पावला, या भयानक अपराधीपणाच्या भावनेने आरती आणि हरी आतून पूर्णपणे उद्ध्वस्त होतात. परंतु, ते हार मानत नाहीत; ते पुन्हा एकदा जगण्याची 'कोशिश' (प्रयत्न) करतात. त्यांना दुसरा मुलगा होतो. ते त्याला शिकवून मोठे करतात.

  चित्रपटाचा परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा मुलगा मोठा झाल्यावर एका मूक-बधिर मुलीशी लग्न करायला नकार देतो. तेव्हा त्याचे मूक-बधिर वडील हरीचरण त्याला हातांच्या खुणांनी आणि अश्रूंनी समजावून सांगतात की शारीरिक उणिवांपेक्षा मनाची शुद्धता किती मोठी असते! मुलाचे डोळे उघडतात आणि संपूर्ण कुटुंब पुन्हा एकत्र येते. हा शेवट प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहिल्याशिवाय ठेवत नाही.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • संजीव कुमार (हरीचरण): एकाही शब्दाचा उच्चार न करता केवळ डोळे, हातांच्या हालचाली आणि चेहऱ्यावरील भावमुद्रांतून संजीव कुमार यांनी जो अभिनय केला, त्याला भारतीय चित्रपट इतिहासात तोड नाही. यासाठी त्यांना २० व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला.

  • जया भादुरी (आरती): मुलाच्या मृत्यूनंतर डोळ्यांतील आक्रंदनाचा तो मूक प्रसंग जया भादुरी यांनी ज्या पराकोटीच्या ताकदीने साकारला, त्याने अवघ्या चित्रपटसृष्टीला सुन्न केले.

  • सहकलाकार: ओम शिवपुरी, असरानी आणि दीना पाठक यांनी आपापल्या भूमिकांतून चित्रपटाला मोठा वास्तववाद मिळवून दिला.

  ३. राष्ट्रीय पुरस्कार आणि दिग्दर्शन (Awards & Legacy)

  या चित्रपटाला २० व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये संजीव कुमार यांच्या अभिनयाव्यतिरिक्त 'सर्वोत्कृष्ट पटकथेचा राष्ट्रीय पुरस्कार' (गुलजार) मिळाला. कोणत्याही भडक नाट्याशिवाय साधेपणाने मांडलेली ही कथा भारतीय सिनेसृष्टीतील एक मैलाचा दगड मानली जाते.

  ४. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'कोशिश' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की निसर्गाने आपल्या शरीराला कितीही उणिवा दिल्या, तरी जर मनात स्वाभिमान, परस्परांवरील प्रेम आणि न थांबण्याची जिद्द असेल, तर माणूस जगातील सर्वात कठीण संकटांवरही मात करू शकतो!

• • Labels: Movie Review, Koshish 1972, Sanjeev Kumar, Jaya Bhaduri, Gulzar, Classic Bollywood, National Film Award Winner, Sign Language Cinema

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1972 landmark classic Bollywood movie 'Koshish' directed by Gulzar starring Sanjeev Kumar and Jaya Bhaduri. Narrative, performances, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Koshish1972 #SanjeevKumar #JayaBhaduri #Gulzar #NationalAwardWinner #ClassicCinema #MovieReviewMarathi #SignLanguageCinema