मराठी रंगभूमीचे सुवर्णयुग घडवणाऱ्या प्रयोगशील 'बाई': विजया मेहता

४ नोव्हेंबर १९३४ रोजी बडोदा येथील एका सुशिक्षित आणि सुसंस्कृत कुटुंबात जन्मलेल्या विजया जयवंत म्हणजेच आपल्या सर्वांच्या लाडक्या विजया मेहता. मराठी रंगभूमीला आधुनिकतेची जोड देणाऱ्या, प्रायोगिक आणि व्यावसायिक अशा दोन्ही क्षेत्रांत स्वतःचा स्वतंत्र ठसा उमटवणाऱ्या त्या एक अद्वितीय अध्वर्यू आहेत. दत्तात्रेय आणि भुराबाई यांच्या पोटी जन्मलेल्या विजयाबाईंचे वडील थिऑसॉफिकल सोसायटीमध्ये कार्यरत होते, ज्यामुळे त्यांच्यावर बालपणापासूनच उच्च वैचारिक संस्कार झाले. मुंबई विद्यापीठातून अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र या विषयांत पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी आपले लक्ष पूर्णपणे नाट्यशास्त्राकडे वळवले. दिल्लीच्या राष्ट्रीय नाट्य विद्यालयातून (National School of Drama) त्यांनी इब्राहिम अल्काझी आणि मर्झबान यांसारख्या महान नाट्यगुरूं कडून दिग्दर्शन आणि अभिनयाचे रीतसर तांत्रिक शिक्षण घेतले. हा केवळ एका अभिनेत्रीचा प्रवास नव्हता, तर मराठी रंगभूमीचा चेहरामोहरा बदलणाऱ्या एका युगाचा तो प्रारंभ होता.

विजयाबाईंचा अभिनय प्रवासाचा पाया मुंबई मराठी साहित्य संघाच्या नाट्यशाखेतून रचला गेला. १९५१ सालापासून त्यांनी भारतीय विद्याभवनाच्या नाटकांतून काम करण्यास सुरुवात केली होती. मात्र, त्यांच्या खऱ्या आणि ऐतिहासिक प्रवासाची सुरुवात १९५३ मधील 'ऑथेल्लो' नाटकाचे मराठी रूपांतर असलेल्या 'झुंजारराव' या नाटकातील 'कमळजे'च्या भूमिकेने झाली. साहित्य संघाच्या माध्यमातून त्यांनी 'संशयकल्लोळ' मधील कृत्तिका (१९५५), 'तुझे आहे तुजपाशी' मधील उषा (१९५६), आणि 'सुंदर मी होणार' मधील दीदीराजे व मेनका (१९६० ते १९६२) अशा अनेक अजरामर भूमिका साकारल्या. १९६० च्या दशकात विजया मेहता या मराठी रंगभूमीचा मुख्य चेहरा बनल्या होत्या आणि त्यांच्या अभिनयातील सहजता प्रेक्षकांना मंत्रमुग्ध करत असे.

नाट्यसृष्टीत निव्वळ अभिनय करण्यापेक्षा काहीतरी ठोस आणि वैचारिक बदल घडवून आणण्याची त्यांची तीव्र इच्छा होती. या विचारातूनच त्यांनी नाटककार विजय तेंडुलकर, दिग्दर्शक-अभिनेते अरविंद देशपांडे आणि महान अभिनेते डॉक्टर श्रीराम लागू यांच्या सहकार्याने १९६० मध्ये 'रंगायन' या संस्थेची स्थापना केली. रंगायन ही केवळ एक संस्था नव्हती, तर ती मराठी नाट्यसृष्टीतील एक अत्यंत प्रयोगशील चळवळ ठरली. या संस्थेच्या माध्यमातून मॅक्झिम गॉर्की यांच्या मूळ संहितेवर आधारित 'मदर आई' (१९६१), गो. नी. दांडेकर लिखित 'शितू' (१९६१), आयनेस्कोच्या कलाकृतीवरून प्रेरित 'खुर्च्या' (१९६२), आणि विजय तेंडुलकरांचे 'मादी' (१९६२) व 'मी जिंकलो, मी हरलो' (१९६३) यांसारखे एकापेक्षा एक सरस प्रयोग सादर करण्यात आले.

रंगायनच्या माध्यमातून सादर झालेल्या नाटकांचे तंत्र, विषय आणि आशय पूर्वीच्या पारंपरिक नाटकांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि पुरोगामी होते. प्रेक्षकांची अभिरुची समृद्ध करणे आणि त्यांना दर्जेदार जागतिक साहित्याची ओळख करून देणे हा या संस्थेचा मुख्य हेतू होता. चिं. त्र्यं. खानोलकर लिखित 'एक शून्य बाजीराव' (१९६६) आणि बट्रोल्ट ब्रेख्त यांच्या मूळ संहितेवरून व्यंकटेश माडगूळकर यांनी अनुवादित केलेले 'देवाजीने करुणा केली' (१९७२) या नाटकांनी रंगभूमीवर इतिहास घडवला. १९६० ते १९७२ अशी सलग १२ वर्षे ही संस्था कार्यरत होती, परंतु दुर्दैवाने अंतर्गत मतभेदांमुळे १९७२ मध्ये ती अधिकृतरीत्या बंद करण्यात आली. असे असले तरी, रंगायनने लावलेले हे रोपटे पुढे मराठी नाटकाला एका वेगळ्या उंचीवर घेऊन गेले.

वैयक्तिक आयुष्यात विजयाबाईंनी प्रसिद्ध अभिनेत्री दुर्गा खोटे यांचे सुपुत्र हरीन खोटे यांच्याशी विवाह केला. त्यांना रवी आणि देवेन अशी दोन मुले झाली, परंतु हरीन खोटे यांच्या अकाली निधनामुळे त्यांच्यावर दुःखाचा डोंगर कोसळला. या कठीण प्रसंगातून स्वतःला सावरत त्यांनी पुढे फारोख मेहता यांच्याशी पुनर्विवाह केला, ज्यांच्यापासून त्यांना अनाहिता ही कन्या झाली. कौटुंबिक जबाबदाऱ्या सांभाळत असतानाच त्यांनी नाट्य क्षेत्रातील आपले योगदान कधीही कमी होऊ दिले नाही. १९७३ मध्ये त्यांनी जर्मन दिग्दर्शक फ्रिट्झ बेनेव्हिट्झ यांच्या सहकार्याने ब्रेख्तच्या 'कॉकेशियन चॉक सर्कल' या जगप्रसिद्ध नाटकाचा मराठी अनुवाद 'अजब न्याय वर्तुळाचा' (अनुवादक: चिं. त्र्यं. खानोलकर) रंगभूमीवर आणला आणि मराठी प्रेक्षकांना पहिल्यांदाच 'ब्रेख्तियन' (Brechtian Style) अभिनय व दिग्दर्शन शैलीचा प्रत्यक्ष अनुभव दिला.

विजयाबाईंनी आपल्या संपूर्ण कारकिर्दीत साठहून अधिक नाटकांमध्ये अभिनेत्री आणि दिग्दर्शिका म्हणून मोलाचे योगदान दिले आहे. १९६९-७० च्या काळात त्यांनी 'शीघ्राभिनय' किंवा 'उत्स्फूर्त नाट्याविष्कार' (Improvisation) या पाश्चात्त्य तंत्राचा वापर करून अनेक एकांकिकांचे दिग्दर्शन केले. मराठी रंगभूमीवर अशा प्रकारच्या प्रायोगिक तंत्राचा वापर करण्याचा हा पहिलाच यशस्वी प्रयोग होता. १९७३ ते १९९६ हा काळ त्यांनी व्यावसायिक रंगभूमीला समृद्ध करण्यासाठी वाहिला. या काळात त्यांनी 'मला उत्तर हवंय' (१९७२), 'एका घरात होती' (१९७२), 'संध्याछाया' (१९७३), 'जास्वंदी' (१९७४), 'अखेरचा सवाल' (१९७४), 'हमीदाबाईची कोठी' (१९६७), 'बॅरिस्टर' (१९७७), 'सावित्री' (१९७८), 'पुरुष' (१९८०), आणि 'वाडा चिरेबंदी' (१९८६) यांसारखी अजरामर आणि व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी नाटके दिली.

विजया मेहता यांचे कार्य केवळ भारतापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर (International Theatre) भारतीय संस्कृतीचा ध्वज फडकावला. 'इंडो-जर्मन थिएटर्स प्रोजेक्ट' (Indo-German Theatre Project) अंतर्गत त्यांनी 'मुद्राराक्षस' (१९७६), 'शाकुंतल' (१९८०), 'हयवदन' (१९८४), आणि 'नागमंडल' (१९९२-९३) ही नाटके जर्मन रंगभूमीवर फ्रिट्झ बेनेव्हिट्झ यांच्यासोबत अत्यंत प्रभावीपणे सादर केली. या प्रयोगांमुळे दोन भिन्न देशांच्या, संस्कृतींच्या आणि अभिनय पद्धतींच्या मिलाफाचा एक नवा सुवर्णकाळ जागतिक रंगभूमीला पाहायला मिळाला. पाश्चात्त्य नाट्य विश्वात भारतीय अभिजात नाटकांचे इतके अचूक आणि सुंदर सादरीकरण यापूर्वी कधीही झाले नव्हते.

नाट्य क्षेत्रासोबतच त्यांनी चित्रपट, टेलिफिल्म्स (Telefilms) आणि दूरदर्शन मालिकांमध्येही आपल्या दिग्दर्शनाचा आणि अभिनयाचा कस दाखवला. त्यांनी दिग्दर्शित केलेले 'स्मृतिचित्रे' (१९८२), 'रावसाहेब' (१९८६) आणि 'पेस्तनजी' (१९८८) हे चित्रपट आजही भारतीय चित्रपटसृष्टीतील मैलाचे दगड मानले जातात. तसेच गोविंद निहलानी दिग्दर्शित 'पार्टी' (१९८४) आणि अमोल पालेकर दिग्दर्शित 'क्वेस्ट' (२००६) या चित्रपटांमधील त्यांच्या कसदार अभिनयाचे प्रचंड कौतुक झाले. राष्ट्रीय संगीत नृत्य-नाट्य केंद्र, मुंबई (NCPA) येथे संचालिका म्हणून (१९९३ ते २०१०) आणि राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय (NSD), नवी दिल्ली येथे अध्यक्षा म्हणून त्यांनी केलेली प्रशासकीय व शैक्षणिक कामगिरी अत्यंत मोलाची आहे. त्यांनी रशियन नाट्यगुरू काँस्टँटिन स्टॅनिस्लॅव्हस्की यांच्या अभिनय पद्धतीवर (Stanislavski's System) दिलेली व्याख्याने आजही तरुण कलाकारांसाठी मार्गदर्शक ठरतात.

त्यांच्या या प्रदीर्घ आणि अमूल्य सेवेसाठी त्यांना पद्मश्री (१९७५), संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (१९७५), कालिदास सन्मान (१९९१), विष्णुदास भावे सुवर्णपदक (१९९३), आणि महाराष्ट्र शासनाचा जीवनगौरव पुरस्कार (२००७) यांसारख्या अनेक सर्वोच्च पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. त्यांचे 'झिम्मा: आठवणींचा गोफ' हे आत्मचरित्र म्हणजे मराठी नाट्य विश्वाचा एक जिवंत दस्तऐवज आहे. विजयाबाईंनी मराठी रंगभूमीला दिलेली वैचारिक खोली, प्रयोगशीलता आणि जागतिक दर्जा यामुळेच त्यांना आजही संपूर्ण नाट्यसृष्टी अत्यंत आदराने 'बाई' म्हणून संबोधिते. आजच्या तरुण पिढीने त्यांच्या या समृद्ध वारशाचा अभ्यास करणे हीच त्यांना खरी मानवंदना ठरेल.

LABELS:

Vijaya Mehta, Marathi Theatre, Indian Cinema, National School of Drama, Rangayan, Marathi Drama Directors, Experimental Theatre, Women in Indian Theatre, Biography

SEARCH DESCRIPTION:

Explore the legendary journey of Vijaya Mehta (Bai), the pioneer of modern Marathi theatre, experimental drama, and National Award-winning cinema director.

HASHTAGS:

#VijayaMehta #MarathiTheatre #Rangayan #IndianCinema #DramaDirector #MarathiNatak #Photojournalism #NationalSchoolOfDrama #TheatreLegend #MarathiBhasha