जपानच्या पंतप्रधानांचा नवी दिल्ली दौरा; डॉलरला पर्याय म्हणून येन-रुपयात थेट व्यापारावर शिक्कामोर्तब?

नवी दिल्ली: जपानच्या नवनिर्वाचित पंतप्रधान साना टाकाई या आपल्या पहिल्या अधिकृत द्विपक्षीय दौऱ्यासाठी नवी दिल्लीत दाखल झाल्या आहेत. त्यांचा हा तीन दिवसांचा दौरा आशियातील अत्यंत महत्त्वाच्या धोरणात्मक आणि आर्थिक भागीदारीला एका नव्या उंचीवर नेणारा ठरणार आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि साना टाकाई यांच्यात होणाऱ्या वार्षिक भारत-जपान शिखर परिषदेत केवळ राजनैतिक चर्चाच होणार नाही, तर आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (AI), सेमीकंडक्टर उत्पादन, संरक्षण सहकार्य, सुरक्षित सप्लाय चेन्स आणि आर्थिक सुरक्षा यांसारख्या अनेक जागतिक स्तरावरील महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर थेट निर्णय घेतले जाणार आहेत. या शिखर परिषदेमध्ये तंत्रज्ञान आणि आर्थिक सुरक्षा या विषयांवर दोन्ही देश एक संयुक्त रोडमॅप आणि घोषणापत्र जाहीर करण्याची दाट शक्यता आहे.

या दौऱ्याला अत्यंत मोठे भू-राजकीय महत्त्व आहे. इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील वाढती स्पर्धा आणि अनिश्चितता लक्षात घेता, भारत आणि जपान हे दोन्ही देश या भागात शांतता, मुक्त व्यापार आणि नियमांवर आधारित व्यवस्थेसाठी कटिबद्ध आहेत. गेल्या वर्षी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी टोकियोचा दौरा केला होता, ज्यामध्ये जपानने आगामी दशकात भारतात १० ट्रिलियन येन म्हणजेच साधारण ६१ अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त गुंतवणूक करण्याचे आश्वासन दिले होते.  हा संबंध केवळ पारंपरिक व्यापार किंवा सांस्कृतिक देवाणघेवाणीपुरता मर्यादित नसून, तो भविष्यातील जागतिक सत्तेचा समतोल राखणारा ठरत आहे.

येन आणि रुपयामध्ये थेट व्यापाराचा ऐतिहासिक निर्णय

या शिखर परिषदेतील सर्वात मोठा आणि क्रांतिकारी निर्णय आर्थिक क्षेत्राशी संबंधित असण्याची शक्यता आहे. भारत आणि जपान यांच्यातील द्विपक्षीय व्यापार थेट जपानी येन आणि भारतीय रुपयामध्ये करण्याच्या प्रस्तावावर दोन्ही देशांमध्ये सखोल चर्चा सुरू आहे. जर हा निर्णय अंमलात आला, तर जागतिक बाजारपेठेतील अमेरिकन डॉलरवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणावर कमी होणार आहे. थेट राष्ट्रीय चलनांमध्ये व्यापार केल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यवहारांमधील कर आणि अतिरिक्त खर्च कमी होईल, ज्याचा थेट फायदा भारतातील आणि जपानमधील लहान व मध्यम आकाराच्या उद्योगांना (SMEs) होणार आहे. यामुळे दोन्ही देशांमधील आर्थिक संबंधांना एक नवी गती मिळेल.

 जपानच्या निवडणुकीत प्रचंड बहुमताने विजयी झाल्यानंतर पंतप्रधान साना टाकाई यांचा हा पहिलाच मोठा दौरा आहे. जपानच्या लिबरल डेमोक्रॅटिक पार्टीच्या (LDP) इतिहासात इतक्या मोठ्या बहुमताने निवडून आलेल्या त्या पहिल्या महिला नेत्या आहेत, त्यामुळे त्यांच्या निर्णयांना जपानमध्ये आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मोठे वजन असणार आहे.

चीन किंवा रशियाप्रमाणे भारताचा उद्देश डॉलरला जागतिक बाजारपेठेतून पूर्णपणे बाद करण्याचा नाही. भारत केवळ आपल्या व्यापार व्यवस्थेला अधिक स्पर्धात्मक आणि फायदेशीर बनवण्यासाठी राष्ट्रीय चलनांचा वापर करत आहे. डॉलरचे महत्त्व कमी झाल्यास चिनी युआन किंवा रॅन्मिन्बीसारख्या चलनांचे वर्चस्व वाढू नये, याकडेही भारताचे बारीक लक्ष आहे.

बुलेट ट्रेनच्या पलीकडे जाणारे तंत्रज्ञान सहकार्य

भारत आणि जपानच्या सहकार्याचा उल्लेख होताच सामान्यतः मुंबई-अहमदाबाद बुलेट ट्रेन (शिनकानसेन) प्रकल्पाची चर्चा सर्वात आधी होते. परंतु, आता दोन्ही देशांमधील भागीदारी या फ्लॅगशिप प्रकल्पाच्या खूप पुढे गेली आहे. बदलत्या जागतिक परिस्थितीनुसार आता सेमीकंडक्टर, क्रिटिकल मिनरल्स (दुर्मिळ खनिजे), क्वांटम कम्प्युटिंग आणि आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स या अत्याधुनिक क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित केले जात आहे.

पंतप्रधान साना टाकाई या जपानच्या जुन्या शांततावादी धोरणांच्या पलीकडे जाऊन संरक्षण तंत्रज्ञान आणि निर्यातीच्या संधी वाढवण्याच्या विचारांच्या आहेत. भारत आणि जपान मिळून संरक्षण तंत्रज्ञान आणि क्षेपणास्त्र यंत्रणेवर सह-विकास करण्याचे नियोजन करत आहेत. तसेच, फेब्रुवारी महिन्यात भारतात झालेल्या 'एआय इम्पॅक्ट समिट'ला जपानी पंतप्रधान त्यांच्या देशातील निवडणूक प्रक्रियेमुळे उपस्थित राहू शकल्या नव्हत्या, तरीही त्यांनी या परिषदेसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा दूरदर्शन संदेश पाठवला होता. यावरूनच त्यांचा तंत्रज्ञान क्षेत्रातील सहकार्याबाबतचा दृष्टिकोन स्पष्ट होतो.

५ लाख नागरिकांची देवाणघेवाण आणि रोजगाराच्या संधी

दोन्ही देशांमधील संबंध अधिक दृढ करण्यासाठी केवळ व्यावसायिक करार पुरेसे नसून, जनतेमधील थेट संपर्क (People-to-People Ties) वाढवणे आवश्यक मानले गेले आहे. गेल्या शिखर परिषदेत ठरलेल्या आराखड्यानुसार, पुढील पाच वर्षांत भारत आणि जपान दरम्यान ५ लाख नागरिकांची देवाणघेवाण करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. यामध्ये भारतातील ५० हजार अत्यंत कुशल आणि निमकुशल व्यावसायिकांना जपानमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या जाणार आहेत.

जपान हा सध्या वेगाने वृद्धत्वाकडे झुकणारा समाज आहे आणि तिथे लोकसंख्येची मोठी घट होत आहे. याउलट, भारताकडे मोठ्या प्रमाणावर तरुण आणि तंत्रज्ञानकुशल मनुष्यबळ उपलब्ध आहे. हा समतोल साधण्यासाठी भारतात जपानी भाषा शिकण्याचे प्रमाणही वेगाने वाढत आहे.

याशिवाय, पर्यटन क्षेत्रातही दोन्ही देशांना मोठ्या संधी आहेत. आर्थिक सुबत्ता वाढल्यामुळे भारतीय नागरिक मोठ्या प्रमाणावर परदेश प्रवासाला पसंती देत आहेत आणि जपान हे भारतीयांसाठी एक प्रमुख आणि नवीन आवडते पर्यटन स्थळ म्हणून उदयास येत आहे. जपानी पंतप्रधानांच्या या दौऱ्यामुळे पर्यटन आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीला अधिक चालना मिळेल.

• Labels: India Japan Relations, Sana Takai India Visit, Modi Japan Summit, Yen Rupee Trade, Indo Pacific Strategy, Semiconductor AI Agreement

• Search Description: Japan PM Sana Takai visits India for a 3-day bilateral summit. Key talks center on AI, semiconductor manufacturing, and direct Yen-Rupee trade.

• Hashtags: #IndiaJapan #SanaTakai #PMModi #IndoPacific #AITechnology #Semiconductor #YenRupeeTrade #GlobalPolitics