जगातील सर्वात धोकादायक शत्रूला संपवण्यासाठी अमेरिकेत सोडले जाणार ३.२ कोटी डास

 

• जनतेचा आक्रोश आणि पर्यावरणवाद्यांचा विरोध: निसर्गाच्या चक्रात मानवी हस्तक्षेप?

जगातील सर्वात हिंस्त्र प्राणी कोणता, असा प्रश्न विचारल्यास अनेकांच्या डोळ्यांसमोर सिंह, वाघ, साप किंवा शार्क मासा येतो. परंतु, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (World Health Organization - WHO) अहवालानुसार, जगातील सर्व हिंस्त्र प्राण्यांच्या हल्ल्यात होणाऱ्या एकूण मृत्यूंपेक्षा कित्येक पटीने जास्त मृत्यू एका चिमूटभर आकाराच्या जिवामुळे होतात, तो जीव म्हणजे डास. दरवर्षी जगभरात डासांमुळे पसरणाऱ्या विविध आजारांमुळे तब्बल ७ लाख (7,00,000) लोकांचा मृत्यू होतो. हाच डासांचा हैदोस रोखण्यासाठी आता तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अग्रगण्य कंपनी गुगलशी (Google) संबंधित एका संस्थेने एक अत्यंत धक्कादायक आणि तितकीच क्रांतिकारी योजना आखली आहे. या योजनेअंतर्गत अमेरिकेतील दोन राज्यांमध्ये तब्बल ३ कोटी २० लाख विशेष प्रयोगशाळेत तयार केलेले डास निसर्गात सोडण्यात येणार आहेत.

गुगलची मूळ कंपनी असलेल्या 'अल्फाबेट'च्या (Alphabet) अंतर्गत 'व्हेरिलाय' (Verily) नावाचे एक जीवन विज्ञान (Life Sciences) प्रतिष्ठान कार्यरत आहे. या प्रतिष्ठानने अमेरिकेच्या पर्यावरण संरक्षण संस्थेकडे (Environmental Protection Agency - EPA) पुढील दोन वर्षांत कॅलिफोर्निया आणि फ्लोरिडा या राज्यांच्या काही भागांमध्ये कोट्यवधी नर डास सोडण्याची परवानगी मागितली आहे. ही बातमी समोर आल्यानंतर जगभरात आणि विशेषतः अमेरिकेत विज्ञान, पर्यावरण आणि सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये एकच खळबळ उडाली असून, यावरून तीव्र वादविवाद सुरू झाले आहेत. एका बाजूला शास्त्रज्ञ याला जीवघेण्या आजारांविरुद्धचे मोठे अस्त्र मानत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला पर्यावरणवादी याला निसर्गाच्या नियमांविरोधात जाणारे एक धोकादायक पाऊल मानत आहेत.

या संपूर्ण मोहिमेच्या केंद्रस्थानी 'वोल्बाचिया' (Wolbachia) नावाचा एक नैसर्गिक जिवाणू (Bacteria) आहे, जो निसर्गातील अनेक कीटकांमध्ये आधीपासूनच आढळतो. व्हेरिलाय कंपनीच्या शास्त्रज्ञांनी प्रयोगशाळेत नर डासांच्या शरीरात या विशिष्ट जिवाणूचे संसर्ग रोपण केले आहे. निसर्गातील एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, केवळ मादी डास मानवाला चावतात आणि रक्त शोषून घेतात, तर नर डास कधीही मानवाला चावत नाहीत आणि ते फक्त फुलांमधील रसावर जगतात. त्यामुळे प्रयोगशाळेत तयार केलेले हे ३.२ कोटी नर डास मानवाला चावणार नाहीत किंवा त्यांच्यामुळे थेट कोणताही आजार पसरणार नाही, असा दावा शास्त्रज्ञांनी केला आहे. जेव्हा हे वोल्बाचियायुक्त नर डास निसर्गातील सामान्य मादी डासांशी संकर (Mating) करतील, तेव्हा निर्माण होणारी अंडी पूर्णपणे निकामी ठरतील आणि त्यातून नवीन डासांची उत्पत्ती होणार नाही.

शास्त्रज्ञांच्या मते, ही एक अत्यंत सुरक्षित, स्वयंचलित आणि शाश्वत नियंत्रण पद्धत (Self-sustaining method) आहे. एकदा का हे डास निसर्गात सोडले की, त्यांच्या पुढील पिढ्या तयार न झाल्यामुळे हळूहळू डासांची लोकसंख्या अत्यंत वेगाने घटू लागेल. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे हा वोल्बाचिया जिवाणू मानवी शरीरात कधीही प्रवेश करू शकत नाही आणि त्यामुळे मानवी आरोग्याला कोणताही धोका निर्माण होत नाही, असा निर्वाळा संशोधकांनी दिला आहे. ही पद्धत रासायनिक कीटकनाशकांपेक्षा (Pesticides) कितीतरी पटीने श्रेष्ठ आहे, कारण यामुळे पर्यावरणातील इतर उपयुक्त कीटकांना किंवा प्राण्यांना कोणतीही इजा पोहोचत नाही.

ही संकल्पना जरी एखाद्या विज्ञान कादंबरीसारखी किंवा काल्पनिक चित्रपटासारखी वाटत असली, तरी शास्त्रज्ञांनी यापूर्वी याचे यशस्वी प्रयोग केले आहेत. गुगलच्या या भागीदार कंपनीने २०१७ मध्ये कॅलिफोर्नियामध्ये सुमारे १० लाख अशा निर्बीज केलेल्या (Sterile) डासांचा यशस्वी प्रयोग केला होता. त्यानंतर २०२२ मध्ये ब्रिटनच्या 'ऑक्सिटेक' (Oxitec) या कंपनीनेही अशाच प्रकारचा एक प्रयोग केला होता, ज्याला पर्यावरण संस्थेने यशस्वी घोषित केले होते. या पूर्वइतिहासामुळेच शास्त्रज्ञांचा आत्मविश्वास वाढला असून, आता ते हा प्रयोग अतिशय मोठ्या प्रमाणावर (Massive scale) राबवण्याच्या तयारीत आहेत. डासांमुळे होणारे डेंग्यू, मलेरिया, झिका आणि चिकनगुनिया यांसारखे जीवघेणे आजार मुळापासून उपटून टाकण्यासाठी हा प्रकल्प गेम-चेंजर ठरू शकतो, असा विश्वास समर्थकांनी व्यक्त केला आहे.

दुसऱ्या बाजूला, या महाप्रकल्पाने अमेरिकेतील राजकीय आणि सामाजिक वर्तुळात चिंतेचे वातावरण निर्माण केले आहे. टेनेसी राज्याचे रिपब्लिकन पक्षाचे खासदार टिम बर्चेट (Tim Burchett) यांनी या संपूर्ण प्रक्रियेवर जाहीर शंका उपस्थित केली असून, निसर्गाच्या अंतर्गत रचनेत अशा प्रकारे मानवाने ढवळाढवळ करणे अत्यंत घातक ठरू शकते, असा इशारा दिला आहे. अनेक पर्यावरणवादी संघटनांच्या मते, डास हा अन्नसाखळीतील (Food chain) एक अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे, ज्याच्यावर अनेक पक्षी, बेडूक आणि मासे जगतात. जर अचानक एखाद्या भागातील डासांची लोकसंख्या पूर्णपणे नष्ट झाली, तर संपूर्ण परिसंस्थेचे (Ecosystem) संतुलन बिघडू शकते, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे.

या वैज्ञानिक प्रयोगाला विरोध करणाऱ्या लोकांचा दुसरा मोठा आक्षेप हा सुरक्षिततेच्या अनिश्चिततेवर आहे. टीकाकारांच्या मते, प्रयोगशाळेतील मर्यादित वातावरणात यशस्वी ठरलेले प्रयोग जेव्हा प्रत्यक्ष निसर्गाच्या अथांग आणि अनियंत्रित वातावरणात (Real world experiment) आणले जातात, तेव्हा त्याचे परिणाम अनपेक्षित असू शकतात. जर या जिवाणूमध्ये काही जनुकीय बदल (Genetic mutation) झाले, तर भविष्यात कोणते नवीन संकट उभे राहील, याचे उत्तर आज विज्ञानाकडे नाही. त्यामुळे हा कोट्यवधी डासांचा प्रयोग म्हणजे अमेरिकेतील नागरिकांना विश्वासात न घेता त्यांच्यावर चालवलेली एक मोठी वैज्ञानिक चाचणी आहे, असा आरोप केला जात आहे.

या संपूर्ण वादाचा विचार केल्यास, विज्ञानाची प्रगती आणि निसर्गाची सुरक्षा या दोन्ही गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत. डासांमुळे दरवर्षी लाखो निष्पाप लोकांचे जाणारे बळी रोखणे हे मानवतेसमोरील मोठे आव्हान आहे आणि त्यासाठी नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे अपरिहार्य आहे. परंतु, हा स्वीकार करताना स्थानिक जनतेचा सार्वजनिक विश्वास (Public trust) संपादन करणे तितकेच गरजेचे आहे. गुगलचा हा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प विज्ञानाचा मानवी कल्याणासाठी लागलेला एक महान शोध ठरतो की निसर्गाशी खेळल्यामुळे उद्भवलेले नवे संकट, हे येणारा काळच ठरवेल. परंतु तूर्तास, हे कोट्यवधी डास जागतिक विज्ञान आणि सुरक्षिततेच्या एका मोठ्या युद्धाचे केंद्रबिंदू बनले आहेत, हे मात्र निश्चित.

LABELS: Google Mosquito Project, Verily Life Sciences, Wolbachia Bacteria, Mosquito Borne Diseases, Science and Technology, Environmental Safety, Public Health News, Alphabet Inc, US Environment News

SEARCH DESCRIPTION: Google-linked firm Verily plans to release 32 million mosquitoes infected with Wolbachia bacteria in the US to curb deadly diseases, sparking a fierce debate.

HASHTAGS: #GoogleMosquitoProject #Wolbachia #ScienceNews #PublicHealth #Environment #MosquitoMenace #Alphabet #TechNews #MarathiNews #ScienceAndNature #Ecosystem #USNews