'डीआरडीओ'ची क्षेपणास्त्रविरोधी कवच चाचणी यशस्वी; जागतिक महासत्तांच्या पंक्तीत मानाचे स्थान

•  मिशन 'सुदर्शन चक्र' आणि स्वावलंबन: ड्रॅगन व पाकिस्तानच्या आव्हानांना भारताचे चोख उत्तर

संरक्षण क्षेत्रातील आत्मनिर्भरतेच्या दृष्टीने भारताने १० आणि ११ जून रोजी एक नवा सुवर्णइतिहास रचला आहे. भारताच्या संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेने (Defence Research and Development Organisation - DRDO) ओडिसाच्या बालासोर किनाऱ्यावरील 'इंटीग्रेटेड टेस्ट रेंज' (Integrated Test Range - ITR) येथून अत्यंत प्रगत अशा 'मल्टी-लेयर्ड बॅलेस्टिक मिसाइल डिफेन्स' (Multi-layered Ballistic Missile Defense - BMD) प्रणालीचे यशस्वी प्रात्यक्षिक दाखवले. या ऐतिहासिक चाचणीमुळे शत्रूचे अण्वस्त्रवाहू आणि वेगवान बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र हवेतच नष्ट करण्याची क्षमता भारताने प्राप्त केली आहे. या अभूतपूर्व कामगिरीमुळे भारत आता जगातील अशा मोजक्या आणि निवडक महासत्तांच्या पंक्तीत जाऊन बसला आहे, ज्यांच्याकडे स्वतःचे अभेद्य क्षेपणास्त्रविरोधी सुरक्षा कवच आहे. पाकिस्तान आणि चीन या दोन्ही शेजारील देशांकडून वाढत्या क्षेपणास्त्र आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर ही बातमी प्रत्येक भारतीयाला सुखावणारी आणि देशाच्या सुरक्षेची हमी देणारी ठरली आहे.

संरक्षण मंत्रालयाने दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, या द्विदिवसीय चाचण्यांमध्ये भारताने आपल्या 'एडी-१' (AD-1) आणि 'एडी-२' (AD-2) या दोन्ही इंटरसेप्टर क्षेपणास्त्रांची यशस्वी चाचणी घेतली. यासोबतच भारतीय नौदलाच्या सामर्थ्यात भर घालणाऱ्या 'नेव्हल अँटी-शिप मिसाइल मीडियम रेंज' (Naval Anti-Ship Missile Medium Range - NASM-MR) या क्षेपणास्त्राचेही यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले. या चाचण्यांची व्याप्ती आणि संवेदनशीलता इतकी प्रचंड होती की, ओडिसातील चांदीपूर आणि बालासोर परिसरातील सुमारे ११ गावांमधील ११,००० पेक्षा जास्त नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आले होते. ही केवळ सुरक्षेची खबरदारी नव्हती, तर भारत अत्यंत अचूक आणि घातक अशा अंतराळ युद्धाच्या पातळीवरील तंत्रज्ञानाची चाचणी घेत होता, ज्यामध्ये किंचितही चूक देशाला परवडणारी नव्हती.

महाभारतातील तीरासारखा हवेतच अचूक वेध: बालासोर किनाऱ्यावरील थरार

या चाचणीचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी आपल्याला प्राचीन महाभारतातील युद्धाची कल्पना करावी लागेल, जिथे दोन पराक्रमी योद्ध्यांनी सोडलेले तीर हवेतच एकमेकांवर आदळून नष्ट व्हायचे. नेमका हाच प्रकार आधुनिक विज्ञानाच्या साहाय्याने ओडिसाच्या आकाशात घडवून आणण्यात आला. विश्वसनीय संरक्षण सूत्रांच्या आणि प्रसारमाध्यमांच्या अहवालानुसार, या चाचणीसाठी भारताचेच अत्यंत प्रतिष्ठित आणि सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे 'अग्नी' (Agni) श्रेणीतील एक बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र शत्रूचे क्षेपणास्त्र म्हणून डागण्यात आले होते. हे क्षेपणास्त्र वेगाने भारताच्या दिशेने येत असताना, भारताच्या स्वदेशी 'बीएमडी' प्रणालीने त्याचा अचूक शोध घेतला आणि हवेतच त्याचा थरारक वेध घेतला.

अशा प्रकारच्या चाचण्यांमध्ये प्रचंड जोखीम असते. शत्रूचे आभासी क्षेपणास्त्र आणि त्याला नष्ट करणारे भारताचे इंटरसेप्टर क्षेपणास्त्र जेव्हा एकमेकांवर आदळतात, तेव्हा आकाशात प्रचंड विस्फोट होतो. जर या दोन्ही क्षेपणास्त्रांची टक्कर नियोजित कक्षेबाहेर झाली असती किंवा 'मिसफायर' (Misfire) झाले असते, तर मोठा अनर्थ ओढवू शकला असता. याच कारणामुळे संरक्षण प्रशासनाने आजूबाजूच्या गावातील नागरिकांना सुरक्षित स्थळी हलवून संपूर्ण परिसर रिकामा केला होता. भारताचे संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह यांनी या यशस्वी चाचणीनंतर संरक्षण शास्त्रज्ञांचे कौतुक करताना सांगितले की, भारताने आता बहुस्तरीय क्षेपणास्त्र संरक्षण क्षमता (Multi-layered BMD Capability) पूर्णपणे साध्य केली असून, देश आता लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांना नष्ट करण्यास सक्षम झाला आहे.

विज्ञानाचा अद्भुत चमत्कार: रडार, सुपर कॉम्प्युटर आणि इंटरसेप्टरची त्रिशूल युती

बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्राला हवेतच अचूक मारणे ही जगातील सर्वात क्लिष्ट वैज्ञानिक प्रक्रिया मानली जाते. कारण शत्रूचे क्षेपणास्त्र ताशी ५००० किलोमीटरपेक्षा जास्त वेगाने धावत असते. अशा वेगाने येणाऱ्या सुईच्या टोकासारख्या लक्ष्याला हवेत शोधणे आणि नष्ट करणे सोपे नसते. ही संपूर्ण प्रणाली प्रामुख्याने तीन अत्यंत महत्त्वाच्या घटकांच्या त्रिशूळ युतीवर काम करते. यामध्ये पहिला आणि अत्यंत महत्त्वाचा घटक म्हणजे रडार यंत्रणा होय. भारताकडे 'स्वॉर्डफिश' (Swordfish) सारखे अत्यंत शक्तिशाली 'लॉन्ग रेंज ट्रॅकिंग रडार' (Long Range Tracking Radar) उपलब्ध आहेत, जे हजारो किलोमीटर अंतरावरून येणाऱ्या अत्यंत छोट्या वस्तूवरही बारीक लक्ष ठेवू शकतात.

शत्रूच्या भूमीवरून क्षेपणास्त्र हवेत झेपावताच हे रडार त्याचा माग काढतात आणि ही माहिती तात्काळ नियंत्रण कक्षाला पाठवतात. यानंतर या प्रणालीतील दुसरा जादूई घटक कार्यान्वित होतो, तो म्हणजे 'सुपर कॉम्प्युटर' (Super Computer). हा सुपर कॉम्प्युटर काही मिलिसेकंदांच्या आत शत्रूच्या क्षेपणास्त्राचा वेग, त्याची दिशा, त्याचा मार्ग आणि ते भारताच्या कोणत्या शहरावर किंवा लष्करी तळावर पडणार आहे, याचे अचूक गणित (Trajectory Calculation) मांडतो. हे गणित पूर्ण होताच, सुपर कॉम्प्युटर तिसऱ्या घटकाला म्हणजेच 'इंटरसेप्टर मिसाइल'ला (Interceptor Missile) स्वयंचलित आदेश देतो. आदेश मिळताच भारताचे इंटरसेप्टर क्षेपणास्त्र प्रचंड वेगाने आकाशात झेपावते आणि शत्रूच्या क्षेपणास्त्राचा हवेतच चक्काचूर करते.

गती आणि गुरुत्वाकर्षणाचे आव्हान: बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांचा थरकाप उडवणारे तंत्रज्ञान

शत्रू देशांकडून प्रामुख्याने दोन प्रकारची क्षेपणास्त्रे वापरली जातात — क्रूझ क्षेपणास्त्र (Cruise Missile) आणि बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र (Ballistic Missile). क्रूझ क्षेपणास्त्रे जमिनीला समांतर आणि कमी उंचीवरून प्रवास करतात. मात्र, बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रे अत्यंत धोकादायक असतात. ती प्रक्षेपणांनंतर थेट अंतराळात (Out of Atmosphere) जातात आणि तिथून पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाचा (Gravity) वापर करून अत्यंत तीव्र कोनातून आणि अवाढव्य वेगाने जमिनीच्या दिशेने कोसळतात. जसा आपण एखादा दगड आकाशात फेकतो, तो वर जाताना त्याचा वेग कमी होतो; परंतु वरून खाली येताना गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याचा वेग प्रचंड वाढतो, तसेच काहीसे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्राच्या बाबतीत घडते.

खाली कोसळताना या क्षेपणास्त्राला गुरुत्वाकर्षणाचा वेग तर मिळतोच, सोबतीला त्याचे इंधन आणि रॉकेट इंजिन त्याला अतिरिक्त गती देतात. अशा वेळी या क्षेपणास्त्राचा वेग आवाजाच्या वेगापेक्षा कितीतरी पटीने जास्त (Hypersonic Speed) होतो. या प्रचंड गतीमुळे आणि त्यामध्ये असणाऱ्या अण्वस्त्रांच्या (Nuclear Warhead) क्षमतेमुळे ही क्षेपणास्त्रे संपूर्ण शहरे उद्ध्वस्त करू शकतात. भारताने या चाचणीच्या माध्यमातून अशा घातक क्षेपणास्त्रांना वातावरणाच्या बाहेर (Exo-atmospheric) किंवा वातावरणाच्या आत (Endo-atmospheric) म्हणजेच ५० ते ८० किलोमीटर किंवा त्याहून अधिक उंचीवरच नष्ट करण्याचे तंत्रज्ञान सिद्ध केले आहे. यामुळे शत्रूचे अण्वस्त्र भारताच्या जमिनीला स्पर्श करण्यापूर्वीच अंतराळात निरुपद्रवी ठरेल.

एस-४०० आणि बॅलेस्टिक मिसाइल डिफेन्स: संभ्रम आणि तांत्रिक वास्तव

या यशस्वी चाचणीनंतर अनेकांच्या मनात हा प्रश्न उपस्थित होत आहे की, भारताने रशियाकडून आधीच अब्जावधी डॉलर्स खर्च करून 'एस-४००' (S-400 Triumf) ही जगातील सर्वोत्तम हवाई संरक्षण प्रणाली खरेदी केली आहे, मग भारताला या नवीन बीएमडी प्रणालीची काय गरज होती? येथेच आपल्याला संरक्षण क्षेत्रातील तांत्रिक फरक समजून घ्यावा लागेल. 'एस-४००' ही एक 'मल्टी-टास्किंग' (Multi-tasking) म्हणजेच बहुउद्देशीय हवाई संरक्षण प्रणाली आहे. ती शत्रूची लढाऊ विमाने, ड्रोन, हेलिकॉप्टर्स आणि प्रामुख्याने क्रूझ क्षेपणास्त्रांना नष्ट करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे. मात्र, ५००० किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतरावरून येणाऱ्या आंतरखंडीय बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांना (Intercontinental Ballistic Missile - ICBM) रोखण्यासाठी एस-४०० ची क्षमता मर्यादित ठरते.

याउलट, डीआरडीओने विकसित केलेली 'बीएमडी' (AD-1 आणि AD-2) प्रणाली ही केवळ आणि केवळ दूरवरून येणाऱ्या वेगवान बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रांना पाडण्यासाठी तयार करण्यात आलेली एक समर्पित (Dedicated Purpose) यंत्रणा आहे. यापूर्वी भारताकडे 'पृथ्वी एअर डिफेन्स' (Prithvi Air Defense - PAD) आणि 'अॅडव्हान्स्ड एअर डिफेन्स' (Advanced Air Defense - AAD) सारख्या प्रणाली होत्या, ज्यांना 'अश्विन' या नावानेही ओळखले जायचे. परंतु, त्यांची क्षमता २००० किलोमीटर अंतराच्या मर्यादेत येणाऱ्या क्षेपणास्त्रांपुरतीच होती. आता विकसित झालेला हा 'फेज-२' (Phase-2 BMD) थेट चीनच्या अंतर्गत भागातून डागण्यात येणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या आणि धोकादायक क्षेपणास्त्रांनाही रोखण्यास पूर्णपणे सक्षम आहे.

मिशन 'सुदर्शन चक्र' आणि स्वावलंबन: ड्रॅगन व पाकिस्तानच्या आव्हानांना भारताचे चोख उत्तर

जागतिक स्तरावर विचार केल्यास, अशा प्रकारचे बॅलेस्टिक मिसाइल डिफेन्स तंत्रज्ञान जगातील बोटांवर मोजण्याइतक्या देशांकडेच उपलब्ध आहे. अमेरिकेची 'थाड' (THAAD) आणि 'पॅट्रियट' (Patriot) प्रणाली, इस्रायलची 'अॅरो' (Arrow) आणि 'आयर्न डोम' (Iron Dome) प्रणाली, आणि रशियाची यंत्रणा या क्षेत्रात आघाडीवर आहेत. अनेकदा इस्रायलच्या आयर्न डोमची तुलना या प्रणालीशी केली जाते; परंतु आयर्न डोम हा लहान पल्ल्याच्या रॉकेट्सना रोखणारा एक छोटा अवतार आहे, तर भारताची ही नवीन प्रणाली थेट अंतराळातील महाकाय क्षेपणास्त्रांशी स्पर्धा करणारी आहे. सर्वात अभिमानास्पद बाब म्हणजे, भारताने हे तंत्रज्ञान कोणत्याही परदेशी देशाच्या मदतीशिवाय, पूर्णपणे स्वदेशी (Indigenously Developed) पद्धतीने विकसित केले आहे.

भारताने २०२५ मध्ये 'मिशन सुदर्शन चक्र' (Project Kusha / Sudarshan Chakra) अंतर्गत देशाभोवती एक अभेद्य हवाई कवच निर्माण करण्याची घोषणा केली होती. या चाचणीमुळे त्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाला आता प्रचंड गती मिळाली आहे. चीनकडे सध्या 'डीएफ-२१' (DF-21) आणि 'डीएफ-४१' (DF-41) सारखी घातक आंतरखंडीय बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्रे आहेत, जी भारताच्या कोणत्याही शहराला लक्ष्य करू शकतात. दुसरीकडे, पाकिस्तानही सातत्याने आपल्या क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा विस्तार करत आहे. अशा दुहेरी संकटाच्या (Two-Front War Scenario) काळात डीआरडीओचे हे यश भारताला एक सामरिक कवच प्रदान करते. या यशामुळे भारताचे केवळ संरक्षणच मजबूत झाले नाही, तर जागतिक भू-राजकारणात (Geopolitics) भारताची सौदेबाजीची आणि लष्करी वकुबाची ताकद अनेक पटींनी वाढली आहे. हे यश भारताच्या भविष्यातील शांतता आणि अखंडतेची सर्वात मोठी गुरुकिल्ली ठरेल यात शंका नाही.

LABELS :

Defense News, DRDO, Ballistic Missile Defense, Indian Armed Forces, Missile Test Odisha, India China Defense, AD1 AD2 Interceptor, Indian Technology, Geopolitics News, National Security

SEARCH DESCRIPTION :

DRDO successfully tests Phase-2 Multi-Layered Ballistic Missile Defense system in Odisha, launching India into an elite global club of anti-missile tech.

HASHTAGS :

#DRDO #MissileDefense #IndianDefense #MakeInIndia #AD1Interceptor #BalasoreTest #IndianArmy #NationalSecurity #IndiaStrikesBack #संरक्षणक्षेत्र #डीआरडीओ #मराठीबातम्या