बीडमधील पुरुषोत्तमपुरी: भारतातील एकमेव पुरुषोत्तम मंदिराचा ऐतिहासिक वारसा आणि अधिक मासाचे धार्मिक महत्त्व

 

बीड/माजलगाव: भारतीय संस्कृतीत आणि सनातन धर्मात कालविभाजनाला अत्यंत वैज्ञानिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व दिले गेले आहे. सौर वर्ष आणि चांद्र वर्ष यांमधील अकरा दिवसांचा फरक भरून काढण्यासाठी दर तीन वर्षांनी येणारा 'अधिक मास' (Adhik Maas) म्हणजेच जनमानसात 'धोंड्याचा महिना' म्हणून ओळखला जाणारा काळ आजपासून सुरू होत आहे. या अत्यंत पवित्र महिन्याच्या प्रारंभासोबतच संपूर्ण महाराष्ट्राचे आणि देशाचे लक्ष बीड जिल्ह्यातील माजलगाव तालुक्याकडे वेधले गेले आहे. माजलगाव शहरापासून साधारण २२ किलोमीटर अंतरावर गोदावरी नदीच्या संथ प्रवाहाकाठी वसलेल्या पुरुषोत्तमपुरी या ऐतिहासिक गावात भगवान पुरुषोत्तमाचे जगातील एकमेव प्राचीन मंदिर अस्तित्वात आहे. अधिक मासाच्या निमित्ताने या ठिकाणी लाखो भाविकांची गर्दी होते आणि एका मोठ्या यात्रेचे स्वरूप या परिसराला प्राप्त होते. हा केवळ एक धार्मिक उत्सव नसून, महाराष्ट्राच्या भौगोलिक, ऐतिहासिक आणि स्थापत्यशास्त्राचा एक महान वारसा आहे, ज्याचे दस्तऐवजीकरण आणि विश्लेषण करणे इतिहासकारांसाठी तसेच सर्वसामान्य भाविकांसाठी अत्यंत कुतूहलाचा विषय ठरले आहे.

धार्मिक ग्रंथ आणि विशेषतः 'धोंडे महात्म्य' (Dhonde Mahatmya) या पवित्र ग्रंथातील उल्लेखांनुसार, वर्षाच्या बारा महिन्यांना हिंदू संस्कृतीने बारा स्वतंत्र देवतांचे स्वामित्व किंवा अधिकार बहाल केले आहेत. परंतु, जेव्हा सौर आणि चांद्र कालमापनातील त्रुटी दूर करण्यासाठी या अतिरिक्त महिन्याची निर्मिती झाली, तेव्हा या 'मलमास' किंवा अधिक मासाचे स्वामित्व स्वीकारण्यास कोणत्याही देवतेने तयारी दर्शवली नाही. स्वामी नसलेला हा महिना अत्यंत हीन आणि अपवित्र मानला जाऊ लागला. या समस्येचे निवारण करण्यासाठी भगवान विष्णूने स्वतः पुढे येऊन या अतिरिक्त महिन्याचे स्वामित्व स्वीकारले आणि त्याला स्वतःचे 'पुरुषोत्तम' हे नाव बहाल केले. म्हणूनच या महिन्याला 'पुरुषोत्तम मास' असे म्हटले जाते आणि या काळात केलेल्या नामस्मरणाला, दानाला आणि तीर्थस्नानाला इतर महिन्यांच्या तुलनेत अनंत पटीने जास्त पुण्य मिळते, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे. याच श्रद्धेपोटी दर तीन वर्षांनी जेव्हा अधिक मास येतो, तेव्हा पुरुषोत्तमपुरी येथील मंदिराला एका महातीर्थाचे स्वरूप प्राप्त होते.

या क्षेत्राच्या निर्मितीची पौराणिक पार्श्वभूमी थेट त्रेतायुगातील दंडकारण्याशी (Dandakaranya) जोडलेली आहे. पुरातन काळात गोदावरी नदीचा हा संपूर्ण परिसर अत्यंत घनदाट अशा दंडकारण्याचा भाग होता. या शांत आणि तपोभूमी असलेल्या परिसरात 'शार्दूल' नावाच्या एका अत्यंत क्रूर राक्षसाचे साम्राज्य होते. हा राक्षस येथील ऋषीमुनींना, सामान्य रयतेला आणि निसर्गाला मोठ्या प्रमाणावर त्रास देत असे, त्यांच्या यज्ञकार्यात अडथळे निर्माण करत असे. या त्रासातून रयतेची मुक्तता करण्यासाठी भगवान विष्णूने 'पुरुषोत्तम अवतार' धारण केला. एका अत्यंत भीषण युद्धात भगवान पुरुषोत्तमाने आपल्या हातातील सुदर्शनचक्राने (Sudarshan Chakra) शार्दूल राक्षसाचा वध केला आणि या परिसराला भयमुक्त केले. राक्षसाचा संहार केल्यानंतर देवाच्या हातातील सुदर्शनचक्र रक्ताने माखले होते. भगवान पुरुषोत्तमाने ते चक्र गोदावरी नदीच्या पात्रात ज्या ठिकाणी धुऊन स्वच्छ केले, त्या स्थानाला 'चक्रतीर्थ' (Chakra Teerth) असे नाव पडले. आजही मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून समोर पाहिले असता, गोदावरी नदीचे विस्तीर्ण पात्र आणि चक्रतीर्थाचे विलोभनीय दर्शन घडते, जे इतिहास आणि पुराणाचा जिवंत पुरावा मानले जाते.

स्थापत्यशास्त्र आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने विचार केल्यास, पुरुषोत्तमपुरीचे हे मंदिर महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन वैभवशाली परंपरेची साक्ष देते. नदीकाठापासून अवघ्या शंभर मीटर अंतरावर उभे असलेले हे मंदिर संपूर्णपणे 'हेमाडपंती' (Hemadpanti Architecture) शैलीत बांधलेले आहे. मंदिराचे तोंड पूर्व दिशेला असून, सूर्योदयाची पहिली किरणे थेट गर्भगृहाच्या दिशेने प्रवाहित होतात. मंदिराच्या अत्यंत सुरक्षित आणि शांत अशा गाभाऱ्यात काळ्या पाषाणातून (Black Basalt Stone) अत्यंत कौशल्याने कोरलेली भगवान पुरुषोत्तमाची उभी मूर्ती विराजमान आहे. साधारण तीन फूट उंचीची ही चतुर्भुज मूर्ती अत्यंत देखणी असून तिच्या चार हातांमध्ये अनुक्रमे शंख, चक्र, गदा आणि पद्म (कमळ) धारण केलेले आहे. मंदिराची अंतर्गत रचना, स्तंभांवरील कोरीव काम आणि छताची ठेवण ही यादवकालीन वास्तुकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे, या मंदिराच्या गाभाऱ्याची जी वास्तू प्रतिकृती आहे, ती थेट वृंदावनातील (Vrindavan) प्रसिद्ध कृष्णमंदिराशी साधर्म्य दर्शवणारी आहे. त्यामुळेच येथे येणाऱ्या उत्तर भारतीय भाविकांनाही हे क्षेत्र आपल्या अत्यंत जवळचे वाटते.

या मंदिराचे सर्वात मोठे आश्चर्य आणि भौगोलिक-धार्मिक वैशिष्ट्य म्हणजे येथे पाहायला मिळणारा अलौकिक 'त्रिवेणी संगम' (Triveni Sangam) होय. सामान्यतः त्रिवेणी संगम हा नद्यांचा असतो, परंतु पुरुषोत्तमपुरी येथे एकाच छताखाली तीन वेगवेगळ्या देवतेच्या शक्तींचे आणि प्रतिकांचे एकत्रीकरण पाहायला मिळते, जे संपूर्ण विश्वात इतरत्र कोठेही शोधूनही सापडत नाही. या मंदिराच्या परिसरात आणि मुख्य रचनेतच चार फूट उंचीची अत्यंत भव्य आणि प्रसन्न अशी 'वरदविनायक गणपतीची' (Varadvinayak) मूर्ती स्थापित आहे. त्याचबरोबर आदिमाया माता पार्वतीच्या अत्यंत पवित्र अशा पादूका या ठिकाणी पूजल्या जातात. या दोन शक्तींसोबतच, 'सहालक्षेश्वर' (Sahalaksheshwar) नावाचे अत्यंत प्राचीन शिवाचे लिंग म्हणजेच शिवपिंड याच मंदिरात स्थित आहे. गाणपत्य संप्रदाय, शाक्त संप्रदाय आणि शैव संप्रदाय या तिन्हींचा वैष्णव पंथाच्या मुख्य मंदिराशी झालेला हा मिलाफ भारताच्या धार्मिक समन्वयाचे आणि सर्वसमावेशकतेचे सर्वात मोठे प्रतीक मानले पाहिजे.

धार्मिक महत्त्वासोबतच या क्षेत्राला लाभलेला साहित्यिक आणि आध्यात्मिक आधार 'पद्मपुराण' (Padma Purana) या ग्रंथातून स्पष्ट होतो. या पुराणात उल्लेखलेले 'श्री पुरुषोत्तम स्तोत्रम्' हे मानवी मनाला शांतता आणि सकारात्मक ऊर्जा देणारे स्तोत्र मानले गेले आहे. "नमः पुरुषोत्तमाख्याय नमस्ते विश्र्वभावन" या श्लोकापासून सुरू होणारे हे स्तोत्र भगवान विष्णूच्या विविध अवतारांचे, जसे की वासुदेव, वराह, नृसिंह, वामन आणि कृष्ण यांचे स्मरण करते. या स्तोत्राच्या फलश्रुतीत असे स्पष्ट सांगितले आहे की, जो मनुष्य या स्तोत्राचे नित्य पठण करतो, तो सर्व पापातून मुक्त होऊन विष्णूलोकाला प्राप्त होतो. अधिक मासाच्या काळात या स्तोत्राच्या पठणाला पुरुषोत्तमपुरीच्या भूमीवर अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त होते, ज्यामुळे येथे येणाऱ्या भाविकांच्या मुखातून अखंडपणे हे मंत्रोच्चार ऐकायला मिळतात.

सामाजिक विश्लेषणाच्या दृष्टीने पाहिले असता, दर तीन वर्षांनी येणारी ही यात्रा स्थानिक अर्थव्यवस्थेला आणि पर्यटनाला मोठी गती देणारी ठरते. बीड जिल्हा हा तसा दुष्काळी आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला मानला जातो, परंतु या यात्रेच्या माध्यमातून हजारो लघु व्यावसायिक, दुकानदार, वाहतूकदार आणि स्थानिक शेतकऱ्यांना मोठ्या प्रमाणावर रोजगार मिळतो. प्रशासकीय पातळीवर जिल्हा प्रशासन आणि पोलीस यंत्रणेवर या काळात मोठा ताण असतो. गोदावरी नदीच्या पात्रातील पाण्याचे नियोजन, भाविकांसाठी पिण्याचे शुद्ध पाणी, आरोग्य छावण्या, वाहतूक कोंडी नियंत्रण आणि सुरक्षेच्या दृष्टीने चोख बंदोबस्त ठेवावा लागतो. गेल्या काही वर्षांत महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाने (MTDC) या क्षेत्राचा 'ब' वर्ग पर्यटन स्थळ म्हणून विकास करण्यास सुरुवात केली असली, तरी आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय स्तरावर या एकमेव मंदिराचा जितका प्रसार व्हायला हवा होता, तितका तो झालेला दिसत नाही.

निष्पक्ष दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, या ऐतिहासिक वास्तूचे जतन पुरातत्व विभागाकडून (Archaeological Survey) अधिक चांगल्या प्रकारे होण्याची गरज आहे. हेमाडपंती मंदिराच्या मूळ रचनेला धक्का न लावता, त्याचा परिसर सुशोभित करणे, भाविकांसाठी आधुनिक निवास व्यवस्था निर्माण करणे आणि चक्रतीर्थाच्या घाटांचे मजबुतीकरण करणे अत्यंत आवश्यक आहे. अनेकदा अशा मोठ्या यात्रांच्या काळात नदीपात्रात प्रदूषण वाढण्याचा धोका असतो, त्यासाठी पर्यावरणपूरक उपाययोजना राबवणे ही प्रशासनाची आणि स्थानिक नागरिकांची संयुक्त जबाबदारी आहे.

शेवटी, पुरुषोत्तमपुरी येथील भगवान पुरुषोत्तमाचे हे मंदिर केवळ एका विशिष्ट समाजाच्या किंवा जिल्ह्याच्या श्रद्धेचा विषय नाही, तर तो संपूर्ण देशाच्या सांस्कृतिक एकात्मतेचा आणि समृद्ध इतिहासाचा अनमोल ठेवा आहे. कालमापनातील त्रुटी सुधारणाऱ्या अधिक मासाचे स्वामित्व स्वीकारणाऱ्या या देवतेचे दर्शन मानवी जीवनातील अनिश्चितता आणि उणिवा दूर करून जगण्याला नवीन दिशा देते, हाच या यात्रेचा आणि परंपरेचा मुख्य संदेश आहे. चालू वर्षाच्या अधिक मासात या पवित्र चक्रतीर्थावर स्नान करून पुरुषोत्तमाचे दर्शन घेणे हा एक आत्मिक आणि बौद्धिक समाधानाचा अनुभव ठरेल, यात शंका नाही.

---

LABELS: Purushottampuri Beed, Adhik Maas 2026, Purushottam Temple Maharashtra, Hemadpanti Temples, Beed Tourism, Godavari River Chakrateerth, Dhonde Mahatmya, Indian Mythology and Culture, Maharashtra Historical Places, Lord Vishnu Avatars.

SEARCH DESCRIPTION: Discover the history of Purushottampuri in Beed, home to India's only Lord Purushottam temple. Learn about Adhik Maas, Chakrateerth, and Hemadpanti architecture.

HASHTAGS: #Purushottampuri #AdhikMaas2026 #BeedTourism #PurushottamMandir #MaharashtraTemples #Hemadpanti #Chakrateerth #LordVishnu #DhondeMahatmya #HistoricalMaharashtra #GodavariRiver #SpiritualIndia