माळव्याची लोकमाता: अहिल्यादेवी होळकरांचे अद्वितीय कार्य

 

अहिल्यादेवी होळकर: महिला सामर्थ्याचे अद्भुत प्रतीक

जामखेडच्या मातीतून निर्माण झालेल्या एका साधारण मुलीने इतिहासात अमर स्थान मिळवले. महिला सक्षमीकरणाचे प्रतीक असलेल्या अहिल्यादेवी होळकर यांनी राजकीय कौशल्य, सामाजिक जाणीव आणि धार्मिक सहिष्णुतेचा अपूर्व संगम घडवला.

३१ मे इ.स. १७२५ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील जामखेड तालुक्यातील चौंडी या छोट्याशा गावात अहिल्यादेवींचा जन्म झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे गावचे पाटील असून त्यांनी अहिल्याबाईंना लिहिणे-वाचणे शिकवले. स्त्रीशिक्षणाला फारसे महत्त्व दिले जात नसताना हे एक दुर्मिळ पाऊल होते.

अद्भुत संयोगाने मिळालेले राजघराणे

एका आख्यायिकेनुसार, मल्हारराव होळकर प्रवासादरम्यान चौंडी गावी थांबले असता त्यांनी आठ वर्षांच्या अहिल्याबाईंना एका देवळात पाहिले. त्यांच्यातील बुद्धिमत्ता आणि सौंदर्य पाहून प्रभावित होऊन त्यांनी आपल्या मुलाशी - खंडेराव होळकरांशी - अहिल्याबाईंचा विवाह लावला. परंतु नियतीला काही वेगळेच मंजूर होते.

इ.स. १७५४ मध्ये कुम्हेरच्या लढाईत अहिल्याबाईंचे पती खंडेराव शहीद झाले. त्यांच्या मृत्यूनंतर लवकरच त्यांचे सासरे मल्हारराव होळकर यांचाही निधन झाला. अशा कठीण परिस्थितीत अहिल्याबाईंनी माळवा प्रांताच्या सत्तेची धुरा स्वतःच्या खांद्यावर घेतली आणि पुढील तीस वर्षे अतिशय कुशलतेने राज्यकारभार चालवला.

न्यायप्रिय राज्यकर्त्याः प्रजेचे मन जिंकले

अहिल्याबाईंचे राज्य म्हणजे न्यायाचे आणि समाजसुधारणेचे एक जिवंत उदाहरण होते. त्यांच्या कारकिर्दीत महेश्वर आणि इंदूर ही शहरे समृद्धीची केंद्रे बनली. त्यांनी भारतभरात हिंदू मंदिरे, घाट, धर्मशाळा आणि विहिरींची निर्मिती करून समाजाच्या उन्नतीसाठी अतुलनीय योगदान दिले.

द्वारका, काशी, उज्जैन, नाशिक, परळी, बैलकुल्ला, हरिद्वार, सोमनाथ, वैजनाथ यांसारख्या अनेक तीर्थक्षेत्रांमध्ये त्यांच्या कार्याचे ठसे उमटले आहेत. त्यांच्या काळात रोजगार निर्मितीसाठी औद्योगिक धोरणांची आखणी करून आर्थिक विकासालाही चालना दिली.

जातिभेदाविरुद्ध झुंजणारी क्रांतिकारक

अहिल्याबाईंनी जातीभेदाला तिलांजली देऊन समाजसुधारणेचेही महत्त्वाचे पाऊल उचलले. त्यांनी आपल्या एकुलत्या एक मुलीचा विवाह यशवंत फणसे या मराठा सैनिकासोबत लावून जातीभेदावर उठलेली टीका निर्भयपणे झेलली. त्यांनी रूढींपेक्षा मानवतेला प्राधान्य देऊन सामाजिक परिवर्तनाची मुहूर्तमेढ रोवली.

लोककल्याणासाठी त्यांनी बाजीराव विहीर, पिटकेश्वर, पुष्कर, प्रयाग, बद्रीनारायण, वृंदावन यांसारख्या अनेक ठिकाणी जनोपयोगी बांधकामे केली. त्यांच्या सेवाभावी जीवनाने सर्वसामान्यांच्या मनात त्यांच्याबद्दल अपार आदर निर्माण झाला.

कुशल प्रशासक आणि व्यवहारकुशल नेत्या

अहिल्याबाईंनी तुकोजीराव होळकर यांची सेनापती म्हणून नियुक्ती करून राज्याची सुरक्षितता सुनिश्चित केली. त्यांनी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करून दरोडेखोरांचा बंदोबस्त केला. त्यांच्या कारकिर्दीत जनतेवर अतिरिक्त करांचा बोजा न टाकता राज्याचा खजिना समृद्ध ठेवण्याचे कौशल्य त्यांनी दाखवले.

त्यांनी स्वतःच्या खर्चात कपात करून खाजगी उत्पन्नही जनहितासाठी वापरले. अशा प्रकारे त्यांनी एक आदर्श राज्यकर्त्याचे उत्तम उदाहरण घालून दिले.

आजच्या पिढीसाठी प्रेरणास्रोत

अहिल्याबाईंचे जीवन हे धैर्य, साहस आणि सेवेचे अद्वितीय प्रतीक आहे. अनेक वैयक्तिक दुःखांना सामोरे जाऊनही त्यांनी प्रजेच्या कल्याणासाठीचा प्रवास थांबवला नाही. त्यांचे कार्य आजही महिला सक्षमीकरण, सामाजिक समता आणि धर्मनिरपेक्षतेचे प्रेरणास्रोत आहे.

अहिल्याबाईंच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ आजही अनेक उपक्रम राबवले जातात. त्यांच्या विचारांचा वारसा समकालीन समाजसुधारक आणि नेते आजही जपत आहेत. त्यांचे महान कार्य पुढील पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरत राहील.

--बाबू फिलीप डिसोजा कुमठेकर 

-------------------------------------------------------------------

#AhilyabaiHolkar #WomenEmpowerment #MarathaHistory #IndianHeritage #FemaleRuler #SocialReformer #IndoreHistory #HistoricalWomen #IndianHistory #WomenLeaders