मुंबई, दि. १६ नोव्हेंबर २०२६: यंदाच्या नैऋत्य मान्सून हंगामात पर्जन्यमानात घट घडवून आणणारा जागतिक हवामान घटक म्हणजेच 'एल निनो' (El Niño) २०२६ या वर्षाच्या अखेरीस आणखी तीव्र होण्याची शक्यता जागतिक आणि भारतीय हवामान संस्थांनी वर्तवली आहे. प्रशांत महासागरातील पाण्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढण्याच्या या प्रक्रियेमुळे आगामी हिवाळी हंगामात महाराष्ट्रात नेहमीपेक्षा अधिक उष्ण आणि उबदार वातावरण राहण्याची, तसेच कडाक्याच्या थंडीच्या लाटांचे प्रमाण आणि कालावधी कमी होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. मात्र, केवळ 'एल निनो'च्या जागतिक प्रभावावरून महाराष्ट्रातील हिवाळ्याचा अंतिम निष्कर्ष काढणे घाईचे ठरेल, असे स्पष्ट मत ज्येष्ठ हवामान शास्त्रज्ञ आणि स्वतंत्र हवामान अभ्यासकांनी नोंदवले आहे. राज्याच्या विविध विभागांतील थंडीचे प्रमाण हे प्रामुख्याने प्रादेशिक वाऱ्यांची दिशा, उत्तर भारतातून येणारे थंड वारे आणि पश्चिम विक्षोभ (Western Disturbances) या स्थानिक व देशांतर्गत हवामान प्रणालींवर अवलंबून असते. विशेष म्हणजे, एकीकडे 'एल निनो'ची चर्चा सुरू असतानाच, दुसरीकडे गेल्या काही दिवसांपासून मुंबईसह संपूर्ण महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागांत किमान तापमानात लक्षणीय घट नोंदवली गेली असून, गुलाबी थंडीची दमदार चाहूल लागली आहे.
१. राज्यात गुलाबी थंडीची दमदार सुरुवात; मुंबईत १९.२ तर बारामतीत ११.९ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद
नोव्हेंबर महिन्याच्या मध्यावर येताच महाराष्ट्राच्या वातावरणात सुखद गारवा जाणवू लागला आहे. गेल्या काही दिवसांपासून विशेषतः पहाटेच्या वेळी मुंबई, कोकण आणि राज्याच्या अंतर्गत भागांतील किमान तापमानात सातत्याने घट होत असल्याने यंदा हिवाळ्याची सुरुवात अत्यंत उत्साहवर्धक झाली आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) नोंदीनुसार, रविवारी मुंबईतील सांताक्रूझ वेधशाळेत किमान तापमान १९.२ अंश सेल्सिअस इतके नोंदवले गेले, जे या काळातील सरासरी तापमानापेक्षा तब्बल २.४ अंश सेल्सिअसने कमी आहे. राज्याची सांस्कृतिक राजधानी पुणे आणि उत्तर महाराष्ट्रातील नाशिक या शहरांमध्येही किमान तापमानाचा पारा १२ ते १३ अंश सेल्सिअसच्या दरम्यान स्थिरावला असून, हे तापमानही सरासरीपेक्षा खाली घसरले आहे. संपूर्ण राज्यात बारामती येथे नीचांकी ११.९ अंश सेल्सिअस तापमानाची नोंद झाली आहे. हवामान विभागाने मुंबई शहर आणि उपनगरांसाठी वर्तवलेल्या पुढील ४८ तासांच्या स्थानिक अंदाजानुसार, सकाळच्या सत्रात आकाश काहीसे धुकेयुक्त किंवा धुरकट राहील, तर दुपारी आणि सायंकाळी आकाश मुख्यतः निरभ्र राहील. या काळात मुंबईचे कमाल तापमान ३४ अंश सेल्सिअस, तर किमान तापमान २० अंश सेल्सिअसच्या आसपास राहण्याची शक्यता आहे.
या आकडेवारीवरून असे दिसून येते की, जागतिक स्तरावर 'एल निनो' सक्रिय असला तरी, सध्या तरी महाराष्ट्रातील जमिनीवरील प्रत्यक्ष हवामान स्थिती थंडीला अनुकूल आहे. हवामान अभ्यासकांच्या मते, नोव्हेंबरच्या दुसऱ्या आठवड्यात उत्तर भारताकडून वाहणाऱ्या कोरड्या आणि थंड वाऱ्यांचा प्रवाह महाराष्ट्राच्या दिशेने सरकल्यामुळेच तापमानात ही घट पाहायला मिळत आहे. रात्रीच्या वेळी आकाश निरभ्र असल्यामुळे जमिनीतून उत्सर्जित होणारी उष्णता (Radiative Cooling) वेगाने वातावरणात निघून जाते, परिणामी पहाटेच्या वेळी गारठा वाढतो. हाच ट्रेंड डिसेंबर आणि जानेवारी महिन्यात कायम राहतो की 'एल निनो'चा उष्ण प्रभाव त्यावर मात करतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
२. 'एल निनो' म्हणजे नेमके काय आणि त्याचा भारतीय हवामानाशी कसा संबंध जोडला जातो?
'एल निनो' ही स्पॅनिश संज्ञा असून तिचा अर्थ 'लहान मुलगा' असा होतो. दक्षिण अमेरिकेतील पेरू आणि इक्वेडोरच्या किनारपट्टीवरील मच्छीमारांनी ख्रिसमसच्या सुमारास समुद्राचे पाणी गरम होण्याच्या घटनेला हे नाव दिले होते. विज्ञानाच्या भाषेत सांगायचे तर, विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील (Equatorial Pacific Ocean) मध्य आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान जेव्हा सामान्य पातळीपेक्षा लक्षणीयरीत्या वाढते, तेव्हा त्या स्थितीला 'एल निनो' असे म्हणतात. दैनंदिन जीवनातील उदाहरणाने समजून घ्यायचे तर, एखाद्या मोठ्या पातेल्यात एका बाजूला पाणी गरम केले, तर त्या पाण्याच्या वाफा आणि उष्णता संपूर्ण स्वयंपाकघरातील हवेचा दाब आणि वाऱ्याची दिशा बदलून टाकतात; अगदी तसेच प्रशांत महासागरातील हे गरम पाणी पृथ्वीवरील वातावरणाच्या अभिसरणावर (Atmospheric Circulation) मोठा परिणाम करते.
२०२६ च्या पावसाळ्यात याच 'एल निनो'च्या निर्मितीमुळे आणि विकासामुळे भारताच्या अनेक भागांत, विशेषतः महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस झाला आणि पावसाचे वितरण असमान राहिले. हवामान विभागाच्या ताज्या निरीक्षणानुसार आणि 'मान्सून मिशन कपल्ड फोरकास्ट सिस्टीम' (MMCFS) तसेच जागतिक हवामान मॉडेल्सच्या अंदाजानुसार, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर २०२६ दरम्यान प्रशांत महासागरात अत्यंत तीव्र (Very Strong) स्वरूपाची 'एल निनो' स्थिती निर्माण होण्याची शक्यता आहे. जेव्हा 'एल निनो' तीव्र होतो, तेव्हा जागतिक स्तरावर सरासरी तापमानात वाढ होते. भारतीय उपखंडाच्या संदर्भात विचार करता, 'एल निनो' वर्षांमध्ये हिवाळी हंगामात किमान तापमान सामान्यपेक्षा किंचित जास्त राहण्याची प्रवृत्ती अनेकदा दिसून आली आहे. मात्र, हा नियम प्रत्येक वेळी शंभर टक्के लागू होतोच असे नाही, कारण भारतीय उपखंडाची भौगोलिक रचना आणि हिमालयाची पर्वतरांग या जागतिक घटकांना अनेकदा स्थानिक पातळीवर रोखून धरते किंवा त्यांची दिशा बदलते.
३. 'एल निनो'पेक्षा प्रादेशिक वारे आणि पश्चिम विक्षोभच ठरवणार महाराष्ट्राची थंडी: तज्ज्ञांचे स्पष्ट मत
'एल निनो'मुळे यंदा महाराष्ट्राला उबदार हिवाळ्याचा सामना करावा लागणार का, या प्रश्नावर हवामान तज्ज्ञांनी अत्यंत शास्त्रीय आणि संतुलित दृष्टिकोन मांडला आहे. तज्ज्ञांनी यासंदर्भात महत्त्वाचा फरक स्पष्ट केला आहे. त्यांच्या मते, "'एल निनो' हा घटक व्यापक वातावरणीय अभिसरणावर (Broader Atmospheric Circulation) नक्कीच प्रभाव टाकू शकतो, परंतु महाराष्ट्रातील हिवाळ्याचे तापमान हे प्रामुख्याने प्रादेशिक वाऱ्यांची दिशा (Regional Wind Patterns) आणि स्थानिक हवामान प्रणालींवर (Synoptic Conditions) अवलंबून असते."
तज्ज्ञांनी महाराष्ट्रातील विविध भौगोलिक विभागांचा सविस्तर आढावा घेताना सांगितले की, "येत्या काही दिवसांत पुणे आणि संपूर्ण मध्य महाराष्ट्रात रात्रीच्या वेळी आल्हाददायक थंडी जाणवेल, तसेच दिवसाचे कमाल आणि रात्रीचे किमान तापमान यांतील तफावत (Diurnal Temperature Range) मोठी राहील. उत्तर महाराष्ट्रातील नाशिक, धुळे आणि जळगाव या जिल्ह्यांमध्ये उत्तरेकडून थंड वाऱ्यांचे प्रवाह (Northerly Wind Incursions) सक्रिय झाल्यास तिथे तीव्र थंडीच्या लाटा अनुभवता येतील. विदर्भातील नागपूर आणि आसपासच्या परिसरातही हिवाळ्यातील किमान तापमानात मोठी घट होऊ शकते. याउलट, मुंबई आणि कोकण किनारपट्टीच्या भागात समुद्राच्या सान्निध्यामुळे (Maritime Influence) तापमानात खूप मोठी घट होण्यावर मर्यादा येतात; तरीही जेव्हा उत्तरेकडून किंवा ईशान्येकडून सातत्यपूर्ण थंड वारे वाहतात, तेव्हा मुंबईकरांनाही काही काळासाठी चांगल्या थंडीचा अनुभव येतो."
दुसरीकडे, तज्ज्ञांनी 'एल निनो' आणि हिवाळ्याच्या थेट संबंधाबाबत महत्त्वाचे स्पष्टीकरण दिले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, "हिवाळी हंगामासाठी 'एल निनो'च्या परिणामाचा थेट विचार केला जाऊ नये, कारण त्याचा मुख्य प्रभाव मान्सूनवर पडतो. मुंबई आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील थंडीचे प्रमाण हे प्रामुख्याने उत्तर भारतात येणारे पश्चिम विक्षोभ (Western Disturbances) आणि ईशान्य मान्सूनचा पाऊस या दोन घटकांवर अवलंबून असते."
येथे 'पश्चिम विक्षोभ' म्हणजे नेमके काय, हे समजून घेणे रंजक ठरेल. भूमध्य समुद्रातून (Mediterranean Sea) तयार होणारे बाष्पयुक्त वारे इराण, अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानमार्गे उत्तर भारतातील हिमालयीन राज्यांमध्ये धडकतात, त्यांना 'पश्चिम विक्षोभ' म्हणतात. जेव्हा हे विक्षोभ हिमालयात पोहोचतात, तेव्हा जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमध्ये जोरदार बर्फवृष्टी होते. ही बर्फवृष्टी थांबल्यानंतर त्या बर्फाळ पर्वतरांगांवरून अत्यंत थंड व कोरडे वारे मैदानी प्रदेशातून थेट मध्य भारत आणि महाराष्ट्राच्या दिशेने वाहू लागतात. या वाऱ्यांनाच आपण 'उत्तरेकडील शीतलहरी' म्हणतो. जर डिसेंबर आणि जानेवारी महिन्यात उत्तर भारतात सलग आणि तीव्र पश्चिम विक्षोभ आले, तर 'एल निनो' तीव्र असूनही महाराष्ट्रात कडाक्याची थंडी पडू शकते. याउलट, जर पश्चिम विक्षोभ कमकुवत राहिले, तर थंडीचा जोर कमी राहतो.
४. थंडीसोबतच वाढले प्रदूषणाचे संकट: मुंबई महानगर क्षेत्रातील हवेचा दर्जा 'मध्यम' स्तरावर, काही भागांत स्थिती चिंताजनक
हिवाळ्याची चाहूल लागताच वातावरणात कोरडेपणा वाढतो आणि वाऱ्याचा वेग मंदावतो, ज्याचा थेट परिणाम शहरी भागातील हवेच्या गुणवत्तेवर (Air Quality Index - AQI) होतो. मुंबई आणि आसपासच्या महानगर क्षेत्रात (MMR) सध्या थंड व कोरड्या हवामानामुळे धूलिकण जमिनीलगत अडकून राहण्याचे प्रमाण वाढले आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने (CPCB) जाहीर केलेल्या आकडेवारीनुसार, रविवारी मुंबई शहराचा एकूण हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) १३६ इतका नोंदवला गेला, जो 'मध्यम' (Moderate) श्रेणीत मोडतो. मुंबईला लागून असलेल्या नवी मुंबईचा निर्देशांक १३३, तर ठाणे शहराचा निर्देशांक ११३ इतका नोंदवला गेला आहे.
मात्र, शहराचा सरासरी निर्देशांक मध्यम श्रेणीत असला तरी, मुंबईतील काही विशिष्ट उपनगरांमध्ये आणि भागांमध्ये हवेची गुणवत्ता 'खराब' (Poor) श्रेणीत पोहोचली आहे, ही आरोग्य यंत्रणांसाठी चिंतेची बाब आहे. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या माहितीनुसार, सर्वात खराब हवा गुणवत्ता नोंदवल्या गेलेल्या केंद्रांमध्ये नेव्ही नगर-कुलाबा येथे सर्वाधिक २४३ AQI ची नोंद झाली आहे. त्याखालोखाल देवनार (१९७), घाटकोपर (१८२), चेंबूर (१६८) आणि मालाड पश्चिम (१६४) या भागांतील हवा प्रदूषित असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, हिवाळ्यात 'तापमान व्यस्तता' (Temperature Inversion) नावाची एक नैसर्गिक प्रक्रिया घडते. सामान्यतः जमिनीलगतची हवा गरम असते आणि ती हलकी असल्यामुळे वर जाते, ज्यामुळे तिच्यासोबत धूर आणि धूलिकणही वातावरणाच्या वरच्या थरात विरून जातात. परंतु, हिवाळ्यात रात्रीच्या वेळी जमीन वेगाने थंड होते आणि जमिनीलगतच्या थंड व जड हवेवर वरच्या बाजूला उबदार हवेचा एक अदृश्य थर तयार होतो. हा उबदार थर एखाद्या झाकणासारखे काम करतो, ज्यामुळे वाहनांचा धूर, बांधकामांची धूळ आणि औद्योगिक उत्सर्जन वर जाऊ शकत नाही आणि ते जमिनीलगत साचून राहते. त्यामुळे सकाळच्या वेळी मुंबईत धुके आणि धूर यांचे मिश्रण असलेले 'धुरके' (Smog) पाहायला मिळत आहे. नागरिकांनी विशेषतः पहाटेच्या वेळी मैदानी व्यायाम करताना किंवा प्रवास करताना काळजी घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
५. रब्बी हंगाम, जलसाठे आणि मानवी आरोग्यावर संभाव्य परिणाम: काय काळजी घ्यावी?
यंदा मान्सूनच्या पावसाने दिलेली ओढ आणि आता हिवाळ्यात 'एल निनो'च्या तीव्र होण्याच्या शक्यतेमुळे राज्याच्या कृषी आणि जलसंपदा क्षेत्रासमोर दुहेरी आव्हान उभे राहिले आहे. महाराष्ट्रात रब्बी हंगामातील पिकांची पेरणी सध्या वेगाने सुरू आहे. गहू, हरभरा, रब्बी ज्वारी, कांदा आणि द्राक्षे यांसारख्या पिकांसाठी थंड आणि पोषक हवामानाची नितांत आवश्यकता असते. विशेषतः गव्हाच्या फुटव्यांसाठी आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत किमान तापमान कमी राहणे गरजेचे असते. जर डिसेंबर-जानेवारीमध्ये 'एल निनो'च्या प्रभावामुळे तापमान अचानक वाढले किंवा थंडीचा कालावधी कमी राहिला, तर रब्बी पिकांच्या उत्पादकतेवर त्याचा प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. तसेच, ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरच्या सुरुवातीला ईशान्य मान्सूनचा पाऊसही देशात सरासरीपेक्षा ३२ टक्क्यांनी कमी राहिल्याने जमिनीतील ओलावा झपाट्याने कमी होत आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी सूक्ष्म सिंचन पद्धतींचा वापर करणे आणि कृषी विद्यापीठांच्या सल्ल्यानुसार पिकांचे नियोजन करणे अत्यंत आवश्यक ठरणार आहे.
त्याचबरोबर, दिवसा कडक ऊन (कमाल तापमान ३४ अंश सेल्सिअस) आणि पहाटे गारवा (किमान तापमान १२ ते १९ अंश सेल्सिअस) या तापमानातील मोठ्या चढ-उताराचा मानवी आरोग्यावरही परिणाम होत आहे. मुंबई, पुणे आणि नाशिकसारख्या शहरांतील रुग्णालयांमध्ये सर्दी, खोकला, घशाचे संसर्ग, दमा आणि ॲलर्जीच्या रुग्णांच्या संख्येत वाढ होताना दिसत आहे. वाढत्या वायू प्रदूषणामुळे श्वसनाचे विकार असलेल्या रुग्णांना आणि लहान मुलांना व ज्येष्ठ नागरिकांना अधिक त्रास होऊ शकतो. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार, नागरिकांनी पुरेसे पाणी पिणे, पहाटे बाहेर पडताना उबदार कपडे वापरणे आणि प्रदूषण अधिक असलेल्या भागांत मास्कचा वापर करणे हिताचे ठरेल.
एकंदरीत पाहता, २०२६ च्या अखेरीस तीव्र होणारा 'एल निनो' हा जागतिक हवामान नकाशावर चर्चेचा केंद्रबिंदू असला, तरी महाराष्ट्राचा हिवाळा कसा असेल याचे अंतिम चित्र उत्तर भारतातील बर्फवृष्टी आणि प्रादेशिक वाऱ्यांच्या प्रवाहावरच ठरणार आहे. सध्यातरी राज्यात गुलाबी थंडीने दस्तक दिली असून, निसर्गाच्या या बदलत्या चक्रावर हवामान विभागाचे बारकाईने लक्ष लागून राहिले आहे.
Labels: Maharashtra Weather, El Nino 2026, Mumbai Winter, Pune Weather, IMD Forecast, Air Quality Index Mumbai, Climate Change, Marathi News
Search Description: El Niño is projected to strengthen by the end of 2026, sparking concerns of a warmer winter in Maharashtra. Read what IMD experts and meteorologists say about regional wind patterns, temperature drops in Mumbai, Pune, and Nashik, and rising AQI levels.
Hashtags: #ElNino2026 #MaharashtraWeather #MumbaiWinter #IMDForecast #PuneCold #MumbaiAQI #WeatherUpdate #MarathiNews
२०२६ च्या अखेरीस 'एल निनो' अधिक तीव्र होणार: महाराष्ट्रात यंदा थंडी कमी?
Reviewed by ANN news network
on
११/१६/२०२६ ०८:५९:०० AM
Rating:
Reviewed by ANN news network
on
११/१६/२०२६ ०८:५९:०० AM
Rating:

कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: