चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : "जिंदगी बडी होनी चाहिये, लंबी नही!": कर्करोगाच्या सावलीत जगण्याचा उत्सव शिकवणारी अमर कलाकृती 'आनंद' (१९७१)

 

 मुंबई, ०७ नोव्हेंबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा मानवी जीवनाची नश्वरता, कर्करोगासारख्या दुर्धर आजाराच्या उंबरठ्यावर उभे असतानाही चेहऱ्यावर हास्य ठेवून जगाला आनंदाची उधळण करण्याची शिकवण आणि दोन मित्रांमधील निस्सीम नात्याचा मूक आविष्कार पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९७१ मध्ये प्रदर्शित झालेला हृषिकेश मुखर्जी दिग्दर्शित 'आनंद' (Anand) हा चित्रपट एका अद्वितीय, दैवी आणि अमर दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. आजच्या 'राष्ट्रीय कर्करोग जनजागृती दिनी' आणि धनत्रयोदशीच्या पवित्र मुहूर्तावर हा चित्रपट जीवनाचा खरा अर्थ सांगणारा सर्वात मोठा अभिजात दस्तऐवज ठरतो.

• १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची सुरुवात एका डायरीच्या पानांवरून होते. 'डॉ. भास्कर बॅनर्जी' (अमिताभ बच्चन) हे एक अत्यंत प्रामाणिक, गरिबांवर मोफत उपचार करणारे; परंतु समाजातील दारिद्र्य आणि असहाय्यता पाहून सतत अस्वस्थ व गंभीर असणारे कर्कश स्वभावाचे डॉक्टर असतात. त्यांना त्यांचे मित्र प्रेमाने 'बाबू मोशाय' म्हणतात.

  डॉ. भास्कर यांच्या आयुष्यात डॉ. कुलकर्णी (रमेश देव) यांच्यामार्फत एका अत्यंत विलक्षण रुग्णाची एन्ट्री होते त्याचे नाव असते 'आनंद सहगल' (राजेश खन्ना)! आनंद हा दिल्लीहून आलेला एक अतिशय हसतमुख, खेळकर आणि बोलका तरुण असतो, ज्याला पोटाचा अत्यंत दुर्मिळ व असाध्य मानला जाणारा कर्करोग (Lymphosarcoma of the intestine) झालेला असतो. वैद्यकीय विज्ञानानुसार त्याच्या हातात जगण्यासाठी केवळ काही महिन्यांचा काळ उरलेला असतो!

  परंतु, आनंद आपल्या आजाराचे कोणतेही भांडवल करत नाही. तो म्हणतो "बाबू मोशाय, जिंदगी बडी होनी चाहिये, लंबी नही!" आनंद डॉ. भास्कर यांच्या घरात राहायला येतो. त्याच्या एका हास्याने, मिश्कील बोलण्याने तो अनोळखी माणसांना आपलेसे करतो. गंभीर आणि उदासीन असणाऱ्या डॉ. भास्कर यांच्या आयुष्यात तो प्रकाशाची नवी किरणे घेऊन येतो. डॉ. भास्कर त्याच्यावर जीवापाड प्रेम करू लागतात आणि त्याला वाचवण्यासाठी अहोरात्र वैद्यकीय धडपड सुरू करतात.

  आनंदच्या स्वतःच्या मनातही एक जुनी, विझलेली प्रेमकथा दडलेली असते; तरीही तो स्वतःच्या दुःखाचे प्रदर्शन न करता इतरांचे दुःख दूर करण्यात मग्न राहतो. तो डॉ. भास्कर आणि त्यांची प्रेयसी (सुमिता सन्याल) यांना एकत्र आणतो.

  चित्रपटाचा अत्यंत अंगावर काटा आणणारा आणि डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहवणारा परमोच्च प्रसंग (Climax) शेवटी येतो. आनंदची प्रकृती वेगाने खालावते. तो अंथरुणाला खिळतो. मृत्यू त्याच्या अगदी दारात उभा असतो. डॉ. भास्कर औषधे घेऊन धावत येतात; परंतु तोपर्यंत आनंदचा श्वास थांबलेला असतो!

  डॉ. भास्कर आनंदच्या मृतदेहाला हलवून आक्रोश करतात—"आनंद, उठ! तू असा जाऊ शकत नाहीस! बोल माझ्याशी!" आणि त्याच शांत, सुन्न खोलीत अचानक टेपरेकॉर्डर चालू होतो! टेपरेकॉर्डरमधून आनंदचा तोच खळाळता, जिवंत आवाज घुमतो "बाबू मोशाय, जिंदगी और मौत ऊपरवाले के हाथ है जहाँपनाह, जिसे न आप बदल सकते हैं न मैं... हम सब रंगमंच की कठपुतलियाँ हैं जिनकी डोर ऊपरवाले की उँगलियों में बंधी है... कब कौन कैसे उठेगा कोई नहीं जानता!" हा प्रसंग पाहताना थिएटरमधील प्रत्येक प्रेक्षकाचे काळीज अक्षरशः पिळवटून निघाले होते.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • राजेश खन्ना (आनंद): आजाराचे दुःख डोळ्यांत ठेवून चेहऱ्यावर खळाळते हास्य, बोलण्यातील गोडवा आणि मृत्यूच्या क्षणी शांतपणे मिटलेले डोळे राजेश खन्ना यांनी इतक्या अलौकिक ताकदीने साकारले की त्यांना 'सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार' मिळाला. हा त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च अभिनय मानला जातो.

  • अमिताभ बच्चन (डॉ. भास्कर): एका गंभीर, समंजस आणि मित्राच्या जाण्याने आतून तुटलेल्या डॉक्टरांचा संयमी अभिनय अमिताभ बच्चन यांनी ज्या ताकदीने केला, त्याने त्यांच्या भावी महानायकाची पायाभरणी केली. यासाठी त्यांना 'सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार' मिळाला.

  • रमेश देव, सीमा देव, ललिता पवार आणि जॉनी वॉकर: यांनी आपापल्या भूमिकांतून मानवी नात्यांचा अप्रतिम गोडवा उभा केला.

  ३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर गीते (Music, Lyrics & Singers)

  चित्रपटाला महान संगीतकार सलील चौधरी यांनी संगीत दिले असून, योगेश आणि गुलजार यांच्या शब्दांनी अमर इतिहास घडवला: १. "कही दूर जब दिन ढल जाये, साँझ की दुल्हन बदन चुराये..." - (गायक: मुकेश) : संथ संध्याकाळचे आणि जीवनाच्या नश्वरतेचे जगातील सर्वात महान तत्त्वज्ञान गीत. २. "जिंदगी कैसी है पहेली हाये, कभी तो हँसाये कभी ये रुलाये..." - (गायक: मन्ना डे) : फुगे उडवताना समुद्राच्या काठी गायलेले अमर गीत. ३. "मैने तेरे लिये ही सात रंग के सपने चुने..." - (गायक: मुकेश) : नात्यांमधील हळुवार विश्वासाचे गीत.

  ४. राष्ट्रीय गौरव आणि वारसा (Awards & Legacy)

  या चित्रपटाला १९ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला. तसेच फिल्मफेअरमध्ये सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, अभिनेता, दिग्दर्शक आणि कथेसह तब्बल ६ पुरस्कार मिळाले.

  ५. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'आनंद' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की मरण अटळ असले तरी माणसाच्या हातात आजचा दिवस कसा जगायचा हे नक्कीच असते; जो दुसऱ्यांच्या ओठांवर हास्य फुलवून जातो, तो शरीराने गेला तरी आठवणींच्या रूपाने सदैव अमर राहतो!

• • Labels: Movie Review, Anand 1971, Rajesh Khanna, Amitabh Bachchan, Hrishikesh Mukherjee, Salil Chowdhury, Mukesh, Manna Dey, National Cancer Awareness Day, Classic Bollywood

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1971 National Award-winning classic Bollywood masterpiece 'Anand' starring Rajesh Khanna and Amitabh Bachchan on National Cancer Awareness Day. Narrative, music, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Anand1971 #RajeshKhanna #AmitabhBachchan #HrishikeshMukherjee #SalilChowdhury #KahinDoorJabDinDhalJaye #CancerAwareness #ClassicCinema #MovieReviewMarathi