संतांच्या नर्मदा परिक्रमेतील अलौकिक अनुभव — भाग १ : ब्रह्मर्षी कमल भारती महाराज आणि जमातवाले बाबा श्री गौरीशंकर महाराज यांच्या परिक्रमेतील अद्भुत अनुभव

 

शिवदर्शनाच्या ध्यासाने निघालेला साधू… आणि अखेर स्वतः नर्मदा मय्येने धरलेला हात!

नर्मदा मय्येच्या काठाने चालताना काही वाटा अशा असतात की त्या पावलांनी चालल्या जात नाहीत. त्या आतून चालल्या जातात. पाय पुढे सरकत असतात, पण खरा प्रवास मनाचा सुरू असतो. दिवसामागून दिवस जातात. गावं मागे पडतात. जंगलं संपतात. डोंगर ओलांडले जातात. कधी पोटाशी भाकर नसते, कधी डोक्यावर छप्पर नसते. तरीही परिक्रमावासी चालत राहतो.

कारण त्याच्या पुढे फक्त एक नदी नसते.

त्याच्या पुढे मय्या असते.

शतकानुशतके या वाटेवरून साधू गेले. तपस्वी गेले. संन्यासी गेले. गुरू गेले. गृहस्थ गेले. कोणाला अन्न मिळाले, कोणाला आश्रय मिळाला, कोणाला संकटातून मार्ग सापडला; तर कोणाच्या वाट्याला असे अनुभव आले की ते सांगताना शब्दही कमी पडतात.

या दीर्घ परंपरेत आपण आता सर्वात जुन्या काळाकडून पुढच्या काळाकडे पाहणार आहोत.

या कालक्रमानुसारच्या मालिकेचा आरंभ होतो तो ब्रह्मर्षी कमल भारती महाराजांच्या परंपरेपासून आणि त्यांच्या पट्टशिष्य जमातवाले बाबा श्री गौरीशंकर महाराजांपासून.

आणि या पहिल्याच अध्यायात एक प्रश्न आपल्याला सतत छळत राहतो....

भगवान शिवाच्या दर्शनासाठी आयुष्यभर नर्मदा मय्येची परिक्रमा करणाऱ्या त्या साधूला अखेर दर्शन कुणाचे झाले?

उत्तर आहे....

जिच्या काठाने तो चालत होता, तिचेच.

नर्मदा मय्येच्या परंपरेतील एक महत्त्वाचा धागा — कमल भारती महाराज

गौरीशंकर महाराजांची कथा समजून घ्यायची असेल तर त्याआधी त्यांच्या गुरूंच्या परंपरेचा धागा पकडावा लागतो.

नर्मदा परिक्रमेच्या परंपरेशी जोडलेल्या कथनांमध्ये ब्रह्मर्षी कमल भारती महाराजांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. उपलब्ध परंपरागत नोंदींनुसार ते नर्मदा मय्येचे मोठे उपासक होते आणि त्यांनी परिक्रमेची परंपरा अधिक संघटित स्वरूपात पुढे नेण्यास मोठी भूमिका बजावली. एका नर्मदा-विषयक ग्रंथीय नोंदीत त्यांचा संबंध कोकसरशी जोडला असून, त्यांच्या पुढील कार्याची जबाबदारी त्यांनी आपल्या प्रमुख शिष्यांकडे सोपविल्याचे नमूद आहे. 

ही केवळ गुरु-शिष्य परंपरा नव्हती.

ती नर्मदा मय्येवरच्या पूर्ण विश्वासाची परंपरा होती.

कमल भारती महाराजांच्या परंपरेतील एक मूलभूत भावना अशी सांगितली जाते की नर्मदा मय्येच्या दर्शनातच पवित्रतेची अनुभूती आहे. परिक्रमा ही केवळ कठीण भौगोलिक यात्रा नाही; ती मय्येवर स्वतःला सोपविण्याची साधना आहे. 

याच परंपरेतून पुढे प्रकट होतात......

जमातवाले बाबा श्री गौरीशंकर महाराज.

काबूलपासून नर्मदा तीरापर्यंत

गौरीशंकर महाराजांच्या जीवनाबद्दल उपलब्ध कथनांमध्ये एक विलक्षण गोष्ट सांगितली जाते.

त्यांचा संबंध अफगाणिस्तानातील काबूलशी होता. तरुणपणीच त्यांच्या मनात भगवान शिवाच्या साक्षात्काराची तीव्र आकांक्षा निर्माण झाली होती. पूजा होती. साधना होती. मनातील आर्तता होती. परंतु अपेक्षित दर्शन होत नव्हते.

मग सुरू झाला प्रवास.

जन्मभूमी मागे पडली.

समोर अनोळखी भूमी.

आणि मनात फक्त एकच ध्यास.....

“मला शंकराचे दर्शन हवे.”

अनेक साधुसंतांच्या भेटी घेत, विविध आश्रमांतून मार्गक्रमण करत ते भारतभूमीत आले, असे त्यांच्या जीवनकथनात वर्णिले जाते. अखेर त्यांना एक मंत्रासारखा संदेश मिळाला......

“नर्मदा कंकर, सभी शंकर.”

नर्मदा मय्येच्या काठावरील प्रत्येक दगडात शंकराचे दर्शन आहे.

हा वाक्यांश त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा दिशादर्शक ठरला.

आज एखाद्याला ही ओळ साधी वाटू शकते. पण एका शिवभक्त साधूसाठी तिचा अर्थ फार मोठा होता.

शिवाला एका मंदिरात शोधू नका.
एका मूर्तीत शोधू नका.
नर्मदा मय्येच्या प्रत्येक कणात शोधा.

आणि मग ते नर्मदा तीरावर आले.

तिथून सुरू झाला एका आयुष्याचा असा प्रवास, ज्याने पुढे नर्मदा परिक्रमेच्या इतिहासात स्वतंत्र ठसा उमटविला. उपलब्ध जीवनकथनानुसार त्यांनी साधुसंतांची मोठी जमात उभी केली आणि नर्मदा परिक्रमेचे नेतृत्व केले. या जमातीत मोठ्या संख्येने साधू, घोडे, वाहने, ध्वज व इतर व्यवस्था असत.

एक साधू नव्हे… चालती-बोलती परिक्रमा

गौरीशंकर महाराजांना पुढे “जमातवाले बाबा” असे नाव मिळाले.

हे नाव केवळ त्यांच्या सोबतच्या साधूंच्या संख्येमुळे नव्हते.

त्या नावामागे एक संपूर्ण जीवनपद्धती होती.

जमात निघाली की तिच्यासोबत साधू असत. व्यवस्था असे. अन्नाची तयारी असे. प्रवास असे. मुक्काम असे. आणि सर्वांच्या पुढे एकच ध्येय....

नर्मदा मय्येची परिक्रमा.

उपलब्ध नर्मदा-परंपरेतील वर्णनांनुसार, त्यांच्या जमातीत शेकडो साधूंचा समावेश असे आणि परिक्रमा अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने होत असे.

कल्पना करा....

आजच्या काळातील रस्ते नाहीत.

मोबाईल नाही.

GPS नाही.

दूरध्वनी नाही.

हॉटेल नाही.

ऑनलाइन नकाशे नाहीत.

पावसाचा अंदाज नाही.

जंगलाचा पुढचा टप्पा किती कठीण असेल, याची खात्री नाही.

तरीही ही मंडळी चालत होती.

आणि या साऱ्या प्रवासाचा केंद्रबिंदू होता....

मय्येवरचा विश्वास.

शंकरदर्शनाची ओढ… आणि वाढत गेलेली परिक्रमा

गौरीशंकर महाराजांच्या परिक्रमेची कथा वाचताना एक गोष्ट सतत प्रकर्षाने जाणवते....

त्यांच्यासाठी परिक्रमा म्हणजे पर्यटन नव्हते.

नुसते तीर्थक्षेत्र गाठणे नव्हते.

नुसते पुण्य मिळविण्याचे साधन नव्हते.

ते चालत होते दर्शनासाठी.

त्यांचा ध्यास एकच....

“मला भगवान शंकर दिसले पाहिजेत.”

म्हणूनच नर्मदा मय्येचा प्रत्येक वळण त्यांच्यासाठी प्रश्न होता.

आज दर्शन होईल?

या घाटावर?

त्या जंगलात?

या दगडामध्ये?

त्या साधूच्या रूपात?

कुठे?

कधी?

हा शोध दिवसेंदिवस वाढत गेला.

परंपरागत कथनांमध्ये त्यांनी नर्मदा मय्येच्या अनेक परिक्रमा केल्याचे सांगितले जाते. एका विस्तृत जीवनवर्णनात तीन पूर्ण परिक्रमा आणि सुमारे छत्तीस वर्षांच्या कठोर भटकंतीचा उल्लेख आहे. 

छत्तीस वर्षे!

आज एखाद्या व्यक्तीला एखादा तीर्थप्रवास सहा दिवस उशिरा झाला तरी अस्वस्थता येते.

पण एक मनुष्य वर्षानुवर्षे एका ध्यासाने चालत राहतो—

शिवदर्शनासाठी.

जितकी परिक्रमा वाढली, तितकी आतली अस्वस्थता वाढली

परिक्रमा सुरू केली की माणसाला बाहेरचा रस्ता दिसतो.

पण वर्षानुवर्षे चालल्यानंतर एक दिवस असा येतो की बाहेरचा रस्ता संपतो आणि आतला रस्ता सुरू होतो.

गौरीशंकर महाराजांच्या कथेतही हा टप्पा येतो.

दीर्घ तपश्चर्या झाली.

अखंड परिक्रमा झाली.

जमात वाढली.

नर्मदा मय्येच्या काठाशी असंख्य दिवस गेले.

पण ज्यासाठी हा सर्व प्रवास केला होता ते शिवदर्शन अद्याप झाले नव्हते.

आणि तेव्हा एक महान साधकाच्या मनातही माणूसपणाचा क्षण आला.

“इतके केले… तरी मला दर्शन का होत नाही?”

ही अवस्था किती खोल असेल?

ज्याने आपले संपूर्ण जीवन एका ध्येयासाठी वाहून घेतले, त्या ध्येयाचा दरवाजा उघडत नाही.

भोवताली शिष्य आहेत.

जमात आहे.

लोकांचा सन्मान आहे.

परिक्रमा आहे.

नर्मदा मय्येचा अखंड प्रवाह आहे.

पण आत एक पोकळी आहे.

“शंकर कुठे आहेत?”

तो पहाटेचा काळोख

मग येतो या कथेतला सर्वाधिक हृदयस्पर्शी क्षण.

साइखेडाजवळच्या मुक्कामाशी जोडलेल्या परंपरागत कथनानुसार, गौरीशंकर महाराजांच्या मनात जलसमाधी घेण्याचा विचार आला. हा संकल्प त्यांनी आपल्या जमातीतील इतरांना सांगितला नव्हता.

पहाटेची वेळ.

नेहमीपेक्षा थोडे लवकर उठणे.

नर्मदा मय्येकडे चालत जाणे.

बाहेर शांतता.

जमात झोपलेली.

आकाश अजून पूर्ण उजाडलेले नाही.

नर्मदा मय्या मात्र जागी.

ती कायम जागीच असते.

गौरीशंकर महाराज पुढे जातात.

मनात एकच विचार—

“शिवदर्शन झाले नाही… आता या देहाचा उपयोग काय?”

काठ जवळ येतो.

पाण्याचा मंद आवाज ऐकू येतो.

एक पाऊल पुढे पडणार एवढ्यात.....

मागून आलेली ती छोटी मुलगी

मागून कोणीतरी करंगळी धरते.

गौरीशंकर महाराज थांबतात.

मागे वळून पाहतात.

एक लहान मुलगी.

परंपरेतील कथनात ती तीन-चार वर्षांची असल्याचे वर्णन येते. आणि ती त्यांना विचारते....

“क्यों? डुबने जा रहा है? मरने जा रहा है?” 

क्षणभर काळ थांबला असेल.

ज्याचा विचार त्यांनी कुणालाही सांगितला नव्हता…

तो प्रश्न एका लहान मुलीने विचारला!

महाराजांच्या मनात काय वादळ उठले असेल?

“ही कोण?”

“तिला माझ्या मनातले कसे कळले?”

“मी इथे कशासाठी आलो आहे हे तिला कसे माहीत?”

ती मुलगी त्यांचा हात धरते.

महाराज विचारतात....

“तुम कौन?”

उत्तर येते.....

“मैं नर्मदा.” 

“मी नर्मदा आहे…”

हे दोन शब्द या संपूर्ण कथेला वेगळेच परिमाण देतात.

नर्मदा मय्या म्हणजे काय?

पाणी?

प्रवाह?

दरीतून जाणारी एक नदी?

की आपल्या भक्ताला त्याच्या सर्वांत असहाय क्षणी हाताने थांबविणारी माता?

गौरीशंकर महाराजांच्या अनुभवकथेत त्या क्षणी नर्मदा मय्या पाण्यात नव्हती.

ती एका बालिकेच्या रूपात उभी होती.

एक बालिका, जिला समोरच्या साधूच्या मनातील निर्णय माहीत होता.

एक बालिका, जिला त्याचा हात धरता आला.

एक बालिका, जिला त्याला मृत्यूच्या दिशेने आणखी एक पाऊल पडू द्यायचे नव्हते.

महाराजांचा विश्वास बसत नाही.

ते पुन्हा विचारतात.

समोरची बालिका पुन्हा स्वतःची ओळख सांगते....

“मीच नर्मदा.”

आणि पुढे या अनुभवात मय्येने त्यांना आपल्या दिव्य रूपाचे दर्शन दिल्याचे वर्णन येते.

भक्ताला वाचविण्यासाठी आलेली माता

या प्रसंगाकडे फक्त चमत्कार म्हणून पाहिलं तर कथेचा अर्धाच अर्थ समजतो.

यामध्ये एक वेगळीच आध्यात्मिक रेषा आहे.

गौरीशंकर महाराज शिवाचा शोध घेत होते.

परंतु त्यांना थांबवायला कोण आले?

नर्मदा मय्या.

ज्याला आपण “नदी” म्हणून पाहतो, तीच त्यांच्या कथेत माता झाली.

ज्याच्या पाण्यात ते स्वतःला अर्पण करण्यासाठी निघाले होते, त्याच मय्येने आधी त्यांचा हात पकडला.

हा प्रसंग म्हणूनच नर्मदा परिक्रमेच्या अनुभवकथांमध्ये इतका मोठा बनतो.

कारण इथे भक्त मय्येला शोधत नाही.

मय्या स्वतः भक्ताला शोधत येते.

“तू शोधतोयस ज्याला… तो तुझ्याजवळच आहे”

या कथनातील पुढील संदेश आणखी विलक्षण आहे.

गौरीशंकर महाराजांची शिवदर्शनाची आस पाहून नर्मदा मय्या त्यांना त्यांच्या जमातीतील एका तरुण साधूकडे निर्देश करते—

केशव.

याच केशवाला पुढे दादाजी धुनीवाले म्हणून ओळखले गेले, अशी परंपरा आहे. गौरीशंकर महाराज आणि केशव यांच्या भेटीचे वर्णन नर्मदा-परंपरेतील अनेक कथांमध्ये येते. 

यातून या कथेला दुसरा अध्याय मिळतो.

गौरीशंकर महाराजांचा शोध होता....

शंकराचा.

मय्येने त्यांना सांगितले...

ज्याला तू शोधतोयस, त्याची झलक तुझ्या स्वतःच्या जमातीत आहे.

हे ऐकून ते केशवकडे गेले.

आणि परंपरेतील कथनानुसार, त्या भेटीत केशवच्या रूपात शिवस्वरूपाचे दर्शन झाल्याचा अनुभव गौरीशंकर महाराजांना आला. याच केशवला पुढे धुनीवाले दादाजी म्हणून मोठ्या भक्तिभावाने स्मरण केले गेले. 

गुरूने शिष्यामध्ये पाहिलेले शिवरूप

हा प्रसंग भारतीय संतपरंपरेतील गुरु-शिष्य नात्याला एक गूढ अर्थ देतो.

सामान्यतः गुरु शिष्याला मार्ग दाखवतो.

इथे मात्र ज्येष्ठ साधकाला त्याच्या स्वतःच्या ध्यासाचे उत्तर शिष्याच्या रूपात मिळते.

गौरीशंकर महाराजांच्या आयुष्यभराच्या शोधाला या क्षणी एक वेगळे वळण मिळते.

“शिव कुठे आहे?” हा प्रश्न बदलतो.

आता प्रश्न असा राहात नाही.

“शिवाला मी कुठे शोधू?”

त्याऐवजी तो होतो....

“शिवाला ओळखण्याची दृष्टी मला आली आहे का?”

यापुढे परिक्रमा फक्त भौगोलिक राहत नाही.

ती दृष्टीची परिक्रमा बनते.

जमातवाले बाबांची आणखी एक लीला — भंडाऱ्यात तूप संपले तेव्हा

गौरीशंकर महाराजांच्या नर्मदा-परंपरेशी जोडलेल्या कथांमध्ये एक वेगळी आणि अत्यंत लोकप्रिय कथा सांगितली जाते.

मोठी जमात.

शेकडो साधू.

भोजनाची व्यवस्था.

भंडारा.

आणि अचानक स्वयंपाक करणारे सांगतात....

घी संपले आहे.

अशा वेळी एखाद्या व्यवस्थापकाने काय करावे?

धावाधाव करावी.

कोणाकडे मागावे.

गाव शोधावे.

सामान आणावे.

पण गौरीशंकर महाराजांची प्रतिक्रिया वेगळी होती.

ते म्हणाले....

“मय्याकडून मागा.”

मोठ्या पात्रात नर्मदा मय्येचे पाणी आणले जाई.

आणि परंपरेतील कथनानुसार, स्वयंपाकात ते पाणी घातल्यावर ते घीमध्ये रूपांतरित होत असे, असे सांगितले जाते. नंतर जेव्हा भक्तांकडून घी मिळे, तेव्हा मय्येला ते परत अर्पण केल्याचेही कथन आहे. 

ही कथा ऐकताना लक्षात राहणारी गोष्ट म्हणजे केवळ “पाणी घी झाले” हा चमत्कार नाही.

लक्षात राहते ती त्यामागची वृत्ती....

“मय्या देईल.”

असा विश्वास.

पूर्ण.

निर्विवाद.

स्वतःच्या शक्तीवर नाही.

व्यवस्थेवर नाही.

साठ्यावर नाही.

मय्येवर.

भंडारा म्हणजे फक्त अन्न नव्हते

गौरीशंकर महाराजांच्या काळातील मोठ्या जमातींच्या परिक्रमेची कल्पना केली तर त्या भंडाऱ्याचे महत्त्व समजते.

आज आपण दुकानात जाऊन सामान आणू शकतो.

तेव्हा जंगलात चालणाऱ्या शेकडो साधूंची व्यवस्था करणे म्हणजे एक स्वतंत्र तपश्चर्याच होती.

धान्य कुठून येणार?

पाणी कुठून?

इंधन कुठून?

भाजी कुठून?

घी कुठून?

रात्रीचा मुक्काम कुठे?

आजारी पडलेल्या साधूची काळजी कोण घेणार?

आणि या प्रश्नांची उत्तरे एका वाक्यात शोधली जात....

“मय्या पाहील.”

कदाचित म्हणूनच मोठी जमात फक्त साधूंचा समूह राहिली नाही.

ती गावोगावी जात असे तेव्हा एक वेगळेच दृश्य निर्माण होई.

परंपरेतील वर्णनांमध्ये गौरीशंकर महाराजांच्या जमातीमुळे नर्मदा परिक्रमेचे व्यापक सामाजिक रूप अधिक दृढ झाले आणि परिक्रमावासीयांच्या सेवेला चालना मिळाली, असा उल्लेख आढळतो. 

आणि मग आला शूलपाणीचा गूढ प्रदेश

नर्मदा परिक्रमेच्या इतिहासात शूलपाणी झाडीचे नाव घेतले की आजही परिक्रमावासी थबकतात.

घनदाट जंगल.

दुर्गम वाटा.

कठीण भूभाग.

अनेक कथा.

आणि त्या कथांमध्ये गौरीशंकर महाराजांचेही नाव येते.

उपलब्ध नर्मदा-परंपरागत अनुभववर्णनात शूलपाणीच्या झाडीत त्यांना अश्वत्थाम्याचे दर्शन झाल्याचे सांगितले जाते. 

ही कथा त्यांच्या शिवदर्शनाच्या शोधाशी एका वेगळ्या पातळीवर जोडली जाते.

नर्मदा मय्येचा काठ.

जंगल.

अपरिचित प्रदेश.

आणि हजारो वर्षांच्या भारतीय स्मृतीत जिवंत असलेल्या एका चिरंजीव व्यक्तिमत्त्वाची अनुभूती.

त्या काळातील साधकासाठी हे दृश्य कसे असेल?

रात्र जवळ येत आहे.

जंगलाचा गडद होत जाणारा अंधार.

दूरवरून येणारे आवाज.

हातात दंड.

ओठांवर मंत्र.

मनात मय्येचे नाव.

आणि अचानक समोर एक अपरिचित, गूढ व्यक्तिमत्त्व.

परिक्रमा म्हणजे मग नकाशावरचा मार्ग राहत नाही.

ती अज्ञाताच्या दारात प्रवेश करण्याची तयारी होते.

काट्याची वेदना… आणि मय्येवरचा विश्वास

गौरीशंकर महाराजांशी जोडलेल्या आणखी एका अनुभवकथेत एक अत्यंत साधा प्रसंग आहे.

पहाटे स्नानासाठी जाताना त्यांच्या पायात काटा रुततो.

वेदना होतात.

ते रस्त्यातच बसतात.

शिष्य त्यांना पाहतात.

काटा काढण्यास सांगतात.

पण महाराज म्हणतात....

“मय्याच हा काटा काढेल.”

शिष्य आश्रमात परत जातात.

ते मात्र तिथेच बसून राहतात.

नर्मदा मय्येवरचा हा विश्वास कोणत्या पातळीचा होता, याची कल्पना यावरून येते.

कथनानुसार, नर्मदा मय्येने त्यांच्या भक्ताची वेदना पाहून त्यांना कृपादर्शन दिले आणि काटा काढल्याचे वर्णन आहे. पुढे कोकसर येथे देहत्याग करण्याची आज्ञाही मय्येकडून मिळाल्याचे या परंपरागत अनुभवकथेत सांगितले जाते. 

कोकसर — जिथे परिक्रमेचा एक महत्त्वाचा अध्याय संपला

गौरीशंकर महाराजांच्या जीवनातील अंतिम टप्प्याशी कोकसर हे स्थान जोडले जाते.

आजही तिथे त्यांच्या समाधीस्थानाचा उल्लेख केला जातो. परिक्रमा करणारे अनेक जण या स्थळी येतात, थांबतात आणि त्या परंपरेला स्मरतात.

एका परिक्रमावासीच्या अनुभववर्णनात कोकसर येथील गौरीशंकर महाराजांची समाधी, आश्रम परिसर, तेथील स्वच्छता आणि नर्मदा तीराशी असलेले त्याचे नाते यांचे वर्णन केले आहे. त्या ठिकाणाला आजही परिक्रमावासीयांच्या स्मरणात विशेष स्थान असल्याचे जाणवते.

कधी काळी हजारोंच्या जमातीबरोबर फिरणारा एक महंत.

नर्मदा मय्येच्या शोधात आयुष्य घालवणारा एक तपस्वी.

शिवदर्शनाच्या आकांक्षेने थरथरणारे एक मन.

आणि अखेर....

नर्मदा मय्येच्या काठावरच समाधी.

एक पूर्ण वर्तुळ.

गौरीशंकर महाराजांचा वारसा — परिक्रमा म्हणजे चालणे नव्हे

गौरीशंकर महाराजांच्या कथेकडे मागे वळून पाहिले की नर्मदा परिक्रमेचे एक वेगळेच रूप दिसते.

आजच्या काळात परिक्रमा म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचा वैयक्तिक अध्यात्मिक अनुभव असू शकतो.

पण त्या काळात मोठ्या जमातींसोबतची परिक्रमा ही एक चलती संस्कृती होती.

संत.

भक्त.

स्वयंपाक करणारे.

सेवेकरी.

घोडे.

सामान.

ध्वज.

भजन.

मुक्काम.

भंडारे.

गावोगावी भेटणारी माणसे.

आणि त्या सर्वांच्या केंद्रस्थानी....

नर्मदा मय्या.

यामुळे गौरीशंकर महाराजांची कथा एका संताची कथा राहत नाही.

ती नर्मदा परिक्रमेच्या सामाजिक स्मृतीची कथा बनते.

आणि मग येतो पुढचा धागा — केशव ते धुनीवाले दादाजी

गौरीशंकर महाराजांच्या कथेत सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट कदाचित त्यांचे शिवदर्शनही नसेल.

त्यांच्यानंतर उभा राहिलेला संतपरंपरेचा पुढचा दिवा अधिक महत्त्वाचा आहे.

तो दिवा म्हणजे....

केशव.

परंपरेत ज्यांना पुढे धुनीवाले दादाजी म्हणून महान भक्तिभावाने स्मरले गेले.

गौरीशंकर महाराज आणि दादाजींच्या गुरु-शिष्य नात्याचे वर्णन अनेक नर्मदा-संबंधित स्रोतांत येते. दादाजींचे प्रारंभीचे नाव केशव होते आणि ते गौरीशंकर महाराजांच्या सान्निध्यात होते, असे परंपरागत जीवनवर्णन सांगते. 

यामुळे गौरीशंकर महाराजांची कथा इथे संपत नाही.

उलट....

इथून पुढच्या शतकाचा अध्याय सुरू होतो.

एक गुरू, ज्याला शिवदर्शन हवे होते.

एक शिष्य, ज्याच्यात त्याला शिवाचे स्वरूप जाणवले.

आणि त्या दोघांच्या मध्ये उभी असलेली....

नर्मदा मय्या.

या पहिल्या कथेतला सर्वांत मोठा प्रश्न

गौरीशंकर महाराजांनी आयुष्यभर शिवाचा शोध घेतला.

शिव कुठे आहे?

दगडात?

मंदिरात?

जंगलात?

मंत्रात?

गुरूमध्ये?

शिष्यामध्ये?

नर्मदा मय्येच्या प्रत्येक कणात?

कदाचित या प्रश्नाचे उत्तर त्यांच्या स्वतःच्या जीवनाने दिले.

कारण शेवटी त्यांना दर्शन मिळाले ते शोध घेत असलेल्या दिशेने नव्हे, तर मय्येने दाखविलेल्या दिशेने.

आणि म्हणूनच त्या पहाटेचा प्रसंग नर्मदा परिक्रमेच्या कथांमध्ये आजही इतका जिवंत आहे.

एक थकलेला साधू.

एक गूढ पहाट.

एक अखंड वाहणारी मय्या.

एक छोटं बालरूप.

हाताला धरलेली करंगळी.

आणि एक वाक्य....

“मैं नर्मदा.”

त्या एका वाक्यानंतर गौरीशंकर महाराजांची परिक्रमा केवळ परिक्रमा राहिली नाही.

ती संवाद झाली.

भक्त आणि मय्या यांच्यातला संवाद.

पुढे काय?

गौरीशंकर महाराजांनंतर ही परंपरा थांबली नाही.

त्यांच्या सान्निध्यातून पुढे आलेल्या धुनीवाले दादाजींच्या कथा नर्मदा तीरावर आणखी एका अद्भुत पर्वाची सुरुवात करतात. त्यानंतर काळ पुढे सरकतो आणि नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर रामानंद बिडकर महाराज, ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराज, टेंबे स्वामी, गजानन महाराज यांच्यासारख्या संतांच्या अनुभवकथा एकामागोमाग एक उलगडत जातात.

आणि त्या कथा ऐकताना एक गोष्ट पुन्हा पुन्हा जाणवते.....

संत नर्मदा मय्येची परिक्रमा करीत होते की नर्मदा मय्याच त्यांच्या आयुष्याची परिक्रमा घडवत होती?

या मालिकेचा पुढचा भाग तिथूनच सुरू होईल.

Labels: Narmada Parikrama, Gaurishankar Maharaj, Jamawatale Baba, Kamal Bharti Maharaj, Narmada Saints, Spiritual Experiences, Hindu Saints, Narmada Tradition

Search Description:
A detailed Marathi feature on Brahmarshi Kamal Bharti Maharaj and Jamawatale Baba Shri Gaurishankar Maharaj, their Narmada parikrama tradition, intense quest for Shiva darshan, the legendary appearance of Narmada Maiya in child form, and the spiritual legacy that influenced later Narmada saints.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #GaurishankarMaharaj #JamawataleBaba #KamalBhartiMaharaj #NarmadaSaints #SantParampara #NarmadaExperience #SpiritualIndia #HinduSaints