आरोग्य लेख (Health Tips) : उपवासाच्या काळात अचानक वाढणारी 'सुस्ती, थकवा आणि रक्तातील साखरेची घसरण' : कारणे आणि ५ सोपे उपाय!

 

• नागपूर, १३ ऑक्टोबर २०२६ - नवरात्रीच्या उपवासाच्या काळात बहुतांश लोकांची एक सामान्य तक्रार असते—"सकाळी उपवासाचा फलाहार केल्यानंतर दुपारी अचानक प्रचंड सुस्ती येते, अंगातील संपूर्ण ताकद निघून गेल्यासारखी वाटते आणि डोळे उघडणेही कठीण होते." याचे मुख्य वैज्ञानिक कारण म्हणजे उपवासाच्या आहारात साबुदाणा, बटाटा आणि साखर यांसारख्या उच्च ग्लायसेमिक इंडेक्स (High GI) असलेल्या पदार्थांचे अतिसेवन! हे पदार्थ खाल्ल्यानंतर रक्तातील साखर क्षणार्धात वेगाने वाढते, आणि त्याला नियंत्रित करण्यासाठी स्वादुपिंडातून इन्सुलिनचा अचानक मोठा स्त्राव होतो. परिणामी, अवघ्या दोन तासांत रक्तातील साखर वेगाने घसरते, ज्याला वैद्यकीय भाषेत 'रिॲक्टिव्ह हायपोग्लायसेमिया' (Reactive Hypoglycemia / Energy Crash) आणि आयुर्वेदात 'धातुक्षयजन्य ग्लानी / क्लम' (Glani / Klama) म्हटले जाते.

  यातच ऑक्टोबरच्या उकाड्यामुळे घामावाटे पाणी निघून गेल्याने मेंदूला जाणारा रक्तपुरवठा मंदावतो आणि माणूस दिवसभर ग्लानीमध्ये राहतो.

  उपवासातील थकवा आणि सुस्तीची मुख्य लक्षणे: १. जेवणानंतर किंवा दुपारी १२ ते ३ च्या दरम्यान अचानक प्रचंड झोप येणे आणि अंग गळून पडणे. २. हात-पायांना मुंग्या येणे, थरथर जाणवणे आणि चालताना तोल गेल्यासारखा वाटणे. ३. कामात अजिबात लक्ष न लागणे, चिडचिड होणे आणि जांभया येणे. ४. डोके जड होणे आणि कपाळावर हलकी कळ मारणे.

  उपवासात दिवसभर ताजी ऊर्जा टिकवण्यासाठी ५ आयुर्वेदिक व सोपे घरगुती नियम: १. तुपात भाजलेले मखाणे (Roasted Fox Nuts): साबुदाण्याऐवजी १ वाटी मखाणे (कमळाचे बी) अर्धा चमचा साजूक तुपात भाजून त्यावर थोडे सैंधव मीठ आणि काळी मिरी पूड टाकून खावे. मखाण्यामध्ये भरपूर प्रथिने, फायबर आणि कमी कॅलरीज असतात, ज्यामुळे रक्तातील साखर स्थिर राहते आणि सतत ऊर्जा मिळते. २. भिजवलेले काळे मनुके आणि बदाम: रात्री ५ बदाम आणि १० काळे मनुके पाण्यात भिजत ठेवावेत. सकाळी उठून बदाम सोलून मनुक्यांसोबत चावून खावेत. हे शरीरातील ओज (Ojas) वाढवून अशक्तपणा मुळापासून नष्ट करते. ३. सुंठ, गूळ आणि कोमट पाण्याचे पाचक पेय: दुपारी थकवा जाणवू लागताच १ ग्लास कोमट पाण्यात १ चमचा सेंद्रिय गूळ आणि २ चिमूट सुंठ पावडर मिसळून प्यावे. गूळ शरीराला तात्काळ नैसर्गिक ग्लुकोज देतो, तर सुंठ पचनाचा अग्नी प्रदीप्त करून सुस्ती पळवून लावते. ४. ताजी फळे आणि खजूर खा: बटाट्याचे वेफर्स किंवा तळलेले पदार्थ खाण्याऐवजी २-३ ओले खजूर, १ सफरचंद किंवा डाळिंबाचे दाणे खावेत. फळांमधील नैसर्गिक फ्रुक्टोज शरीराला संथ गतीने आणि दीर्घकाळ ऊर्जा पुरवतो. ५. दिवसभरात लिंबू-पाणी आणि शहाळ्याचे पाणी: डिहायड्रेशनमुळे थकवा दुप्पट वाढतो. त्यामुळे दर दोन तासांनी भरपूर पाणी, नारळ पाणी किंवा १ ग्लास पाण्यात चिमूटभर सैंधव मीठ टाकून लिंबू सरबत पीत राहावे.

• • Labels: Health Tips, Navratri Fasting Weakness, Lethargy Fatigue Relief, Reactive Hypoglycemia, Makhana Fasting Snack, Ayurvedic Energy Boost, Marathi Health

  • Search Description: Comprehensive Marathi health guide on beating fasting weakness, lethargy, and sudden blood sugar crashes during Navratri using roasted Makhana, dates, and dry ginger water.

  • Hashtags: #HealthTips #NavratriFasting #FastingFatigue #EnergyCrash #MakhanaSnack #HypoglycemiaRelief #AyurvedicEnergy #OctoberHealth #MarathiHealth