नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक २९ : परिक्रमा करताना घर आठवतं तेव्हा…मैय्येच्या वाटेवर संसार मागे सोडण्याची खरी परीक्षा

नर्मदा परिक्रमेसाठी माणूस घरातून बाहेर पडतो.

दार मागे राहते.

ओळखीचे रस्ते मागे राहतात.

आपली खोली, आपले स्वयंपाकघर, आपली खुर्ची, रोजची वेळ, नेहमीची माणसे....सगळे हळूहळू मागे सरकते.

समोर असते एक वेगळी दुनिया.

मैय्येचा काठ.

अनोळखी गावे.

अनोळखी माणसे.

अनिश्चित दिवस.

साधे अन्न.

मर्यादित सामान.

आणि सतत सोबत असलेला एक संकल्प.

परंतु माणूस घरापासून निघतो तेव्हा घर त्याच्यापासून निघून जात नाही.

घर त्याच्याबरोबर येते.

आईचा चेहरा आठवतो.

वडिलांचा आवाज आठवतो.

पत्नी किंवा पतीची आठवण येते.

मुलांचे चेहरे डोळ्यांसमोर येतात.

नातवंडांचा फोन आठवतो.

घरात कोण काय करत असेल, याचा विचार मनात येतो.

एखाद्या संध्याकाळी अचानक आपल्या घरच्या स्वयंपाकाचा वास आठवतो.

एखाद्या गावातील छोट्या घरासमोर बसलेले कुटुंब पाहिले की स्वतःचे कुटुंब आठवते.

कधी एखादे मूल धावताना दिसते आणि मन म्हणते....

“माझे मूल आता काय करत असेल?”

तेव्हा परिक्रमेची खरी परीक्षा पायांची नसते.

ती मनाची असते.

कारण घर सोडणे तुलनेने सोपे असते.

पण घराची आठवण मनातून काढून टाकणे?

ते इतके सोपे नसते.

आणि कदाचित ते सोडायचेही नसते.

कारण परिक्रमा म्हणजे आपल्या माणसांवरचे प्रेम संपवण्याचा मार्ग नाही.

ती कदाचित त्या प्रेमाकडे नव्या नजरेने पाहायला शिकवणारी साधना आहे.

घर मागे राहतं; पण मन मागे राहत नाही

परिक्रमेवर निघताना काही जण फार उत्साहात असतात.

पहिल्या काही दिवसांत नवीनपणाचा आनंद असतो.

मैय्येचे दर्शन.

नवीन गाव.

नवीन वाट.

सहप्रवासी.

आश्रम.

घाट.

“नर्मदे हर” म्हणणारे अनोळखी चेहरे.

सगळे काही वेगळे असते.

पण काही दिवसांनी शरीराला प्रवासाची सवय होऊ लागते.

नवीनपणाचा उत्साह कमी होतो.

तेव्हा मनाला वेळ मिळतो.

आणि मन काय करते?

ते मागे वळून पाहते.

घर आठवते.

आपल्या लोकांची आठवण होते.

परिक्रमा-अनुभवांच्या काही कथनांमध्ये घराशी जोडलेल्या वस्तू सोबत असल्याचे उल्लेख आढळतात. एका मराठी अनुभवकथनात परिक्रमावासीच्या पर्समध्ये कुटुंबाचे फोटो असल्याचे नमूद आहे. हा छोटासा तपशील असला तरी तो फार काही सांगून जातो....माणूस घरापासून हजारो किलोमीटर दूर असला तरी घराशी जोडलेले काही धागे तो आपल्या जवळ घेऊन निघतो.

आज मोबाईलच्या काळात ही गोष्ट आणखी वेगळी झाली आहे.

पूर्वी घरची आठवण आली की आठवणच सोबत असायची.

आज मोबाईलच्या पडद्यावर घर दिसू शकते.

मुलाचा व्हिडिओ कॉल येऊ शकतो.

पत्नीशी बोलता येते.

आईचा आवाज ऐकू येतो.

घरातील एखादा फोटो लगेच पाहता येतो.

म्हणजे भौगोलिक अंतर कमी झाले आहे.

पण मानसिक अंतर?

ते कमी झाले आहे की वाढले आहे, हा वेगळा प्रश्न आहे.

कारण संपर्काची सुविधा वाढली म्हणून विरह संपत नाही.

उलट कधी कधी घराचा चेहरा पडद्यावर दिसल्यावर घराची ओढ आणखी वाढते.

परिक्रमावासी काही क्षण फोन हातात धरून राहतो.

समोर मैय्या वाहत असते.

आणि पडद्यावर घर असते.

दोन जगं एका छोट्याशा स्क्रीनमध्ये भेटतात.

एक जग त्याला पुढे बोलावत असते.

दुसरे जग मागे ओढत असते.

याच दोन जगांच्या मध्ये परिक्रमावासीचे मन उभे राहते.

“मी कुठे आहे?”

हा प्रश्न केवळ भौगोलिक नसतो.

तो आतला असतो.

 “मी घर सोडलं” आणि “घर माझ्यातून सुटलं” यात फरक आहे

परिक्रमेचा संकल्प घेताना संसारापासून काही काळ दूर जाण्याची भावना असते.

पण दूर जाणे म्हणजे नातेसंबंध तोडणे नाही.

हा फरक समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

माणूस काही काळासाठी घर सोडतो.

पण आई आईच राहते.

वडील वडीलच राहतात.

मुलं मुलंच राहतात.

पती-पत्नीचे नाते एका संकल्पामुळे नाहीसे होत नाही.

उलट अंतरामुळे त्या नात्यांची किंमत अधिक स्पष्ट होऊ शकते.

दैनंदिन जीवनात आपण आपल्या माणसांचे महत्त्व गृहीत धरतो.

घरात असताना आईने केलेला चहा साधा वाटतो.

पत्नीने ठेवलेले जेवण रोजचे वाटते.

मुलाने केलेला फोन नेहमीचा वाटतो.

वडिलांनी विचारलेले “कधी येणार?” हे वाक्य कधी कधी त्रासदायकही वाटते.

पण त्याच प्रश्नाचा अर्थ परिक्रमेच्या शेकडो किलोमीटर दूर असताना बदलतो.

तेव्हा जाणवते....

कोणी तरी माझी वाट पाहत आहे.

ही जाणीव साधी नाही.

ती मनाला आतून स्पर्श करते.

परिक्रमेच्या अनुभवसाहित्यात अनेकदा माणूस आपल्या पूर्वीच्या जीवनाकडे नव्याने पाहू लागतो, असे दिसते. काही लेखक परिक्रमेचा अर्थ दैनंदिन जीवनाच्या चौकटीबाहेर पडून स्वतःकडे पाहण्याची संधी असा घेतात.

म्हणूनच प्रश्न असा नसावा की....

“परिक्रमावासी संसार विसरला का?”

खरा प्रश्न असा असू शकतो....

“संसाराकडे पाहण्याची त्याची दृष्टी बदलली का?”

परिक्रमा पूर्ण करून घरी परतलेला माणूस जर पूर्वीसारखाच घरातील प्रत्येक गोष्ट गृहीत धरत असेल, तर त्याने हजारो किलोमीटर चालून काय मिळवले?

पण जर त्याला परतल्यावर आईच्या हातचे जेवण अधिक आवडीने खावेसे वाटले…

मुलांबरोबर बसताना मोबाईल बाजूला ठेवावासा वाटला…

जोडीदाराशी बोलताना त्याच्या किंवा तिच्या श्रमांची जाणीव झाली…

वृद्ध आईवडिलांच्या सहवासाचे महत्त्व कळले…

तर कदाचित परिक्रमेने त्याला घरापासून दूर नेऊन घर अधिक जवळ आणले.

घरून आलेली एक बातमी संपूर्ण परिक्रमा हलवू शकते

परिक्रमा करताना शरीर दूर असते.

म्हणून घरात घडणारी प्रत्येक गोष्ट आपण स्वतः पाहू शकत नाही.

ही असहाय्यता कधी कधी फार कठीण असते.

घरातून फोन येतो.

“आईची तब्येत ठीक नाही.”

किंवा....

“मुलाला ताप आहे.”

किंवा....

“घरात काही अडचण आली आहे.”

किंवा एखादी आर्थिक, कौटुंबिक किंवा सामाजिक समस्या निर्माण झाली आहे.

परिक्रमावासीच्या हातात त्या क्षणी काय असते?

तो हजारो किलोमीटर दूर असू शकतो.

तो लगेच धावून जाऊ शकत नाही.

त्याच्या मनात दोन आवाज सुरू होतात.

एक म्हणतो....

“संकल्प पूर्ण कर.”

दुसरा म्हणतो....

“तुझ्या माणसांना तुझी गरज आहे.”

यापेक्षा मोठी अंतर्गत परीक्षा कोणती?

कारण इथे श्रद्धा आणि जबाबदारी यांचा संघर्ष उभा राहतो.

परिक्रमा म्हणजे संसाराच्या जबाबदाऱ्यांपासून पळण्याचा परवाना नाही.

आणि घरामध्ये आपली गरज निर्माण झाली असताना “मी संकल्प केला आहे” म्हणून परतणार नाही असा कठोर निर्णय घेणारे फ़ार कमी असतात.

 अशावेळी संकल्पाचा अर्थ काय आहे, याचा पुनर्विचार करावा लागतो.

संकल्प माणसासाठी आहे की माणूस संकल्पासाठी?

हा प्रश्न फार खोल आहे.

एखाद्या परिक्रमावासीयाला घरून आलेली बातमी अस्वस्थ करू शकते.

तो एखाद्या आश्रमात बसून बराच वेळ विचार करू शकतो.

सहप्रवाशाशी बोलू शकतो.

कुटुंबाशी संपर्क साधू शकतो.

परिस्थिती गंभीर असल्यास परतण्याचाही निर्णय घेऊ शकतो.

यात पराभव नाही.

कारण परिक्रमा ही

जीवनच साधनेचे क्षेत्र आहे.

आणि घरातील माणसे ही आपल्या जीवनाचीच भागीदार आहेत.

म्हणूनच परिक्रमेतील विरक्ती समजून घेताना संवेदनशीलता आवश्यक आहे.

विरक्ती म्हणजे भावना मारणे नाही.

ती भावनांच्या गुलामगिरीतून आपसूक बाहेर पडण्याचा प्रयत्न आहे.

घर आठवते म्हणून परिक्रमा चुकीची होत नाही.

उलट घर आठवत असूनही योग्य निर्णय घेता येणे....हीच कदाचित अंतर्गत परिपक्वता.

मोबाईलच्या काळात घरापासून दूर जाणे म्हणजे नेमके काय?

पूर्वी परिक्रमा करणारा माणूस घराशी संपर्क ठेवू शकत नसेल, तर त्याला बातमीची प्रतीक्षा करावी लागायची.

आज परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे.

मोबाईल आहे.

इंटरनेट आहे.

व्हिडिओ कॉल आहे.

फोटो आहे.

आवाज आहे.

म्हणजे शरीराने परिक्रमेवर असलेला माणूस तांत्रिकदृष्ट्या घरापासून एका क्षणात जोडला जाऊ शकतो.

पण यामुळे एक नवा प्रश्न निर्माण झाला आहे....

परिक्रमेवर असताना सतत मनाने घरात राहणे योग्य आहे का?

जर दिवसभर फोनवर घरच्या गप्पा सुरू असतील, सोशल मीडियावर सतत नजर असेल, घरातील प्रत्येक छोटी गोष्ट आपण तपासत असू, तर शरीर मैय्येच्या काठावर आहे; पण मन अजूनही घराच्या दारात उभे आहे.

याचा अर्थ मोबाईल वापरू नये असा नाही.

विशेषतः कुटुंबाशी संपर्क, सुरक्षितता आणि आवश्यक माहिती यांना आजच्या काळात महत्त्व आहे.

पण संपर्क आणि आसक्ती यात फरक आहे.

दहा मिनिटांचा आवश्यक संवाद एक गोष्ट.

दिवसभर घरातील प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवणे दुसरी.

परिक्रमा कदाचित या फरकाची जाणीव करून देते.

कधी फोन बंद ठेवून बसावे लागते.

कधी नेटवर्क नसते.

कधी चार्जिंगची सोय नसते.

कधी घराशी संपर्क होऊ शकत नाही.

आणि त्या शांततेत मनाला स्वतःशीच बोलावे लागते.

मग एक विलक्षण गोष्ट घडते.

ज्याची आठवण सतत येत होती, त्याच माणसाचा चेहरा मनात स्थिरावतो.

फोन न करता देखील त्याच्याशी संवाद सुरू होतो.

आईशी बोलल्यासारखे वाटते.

मुलाला जवळ घेतल्यासारखे वाटते.

जोडीदाराशी मनातच काहीतरी बोलले जाते.

याला आध्यात्मिक अनुभव म्हणायचा की मनाची नैसर्गिक प्रक्रिया, हा प्रत्येकाने स्वतः ठरवावा.

पण अनुभव खरा असतो.

अंतर वाढले की आठवणींचा आवाज कधी कधी अधिक स्पष्ट होतो.

आणि कदाचित म्हणूनच परिक्रमेतील घराची आठवण ही केवळ विरहकथा नाही.

ती स्मृतीची साधनाही आहे.

शेवटी परिक्रमा घरापासून दूर नेत नाही; घराचा अर्थ बदलते

परिक्रमा संपते.

मैय्येचा काठ मागे राहतो.

पायांचा प्रवास थांबतो.

सामान पुन्हा घरात येते.

दैनंदिन जीवन पुन्हा सुरू होते.

पण परिक्रमा करणारा माणूस पूर्वीसारखा राहतोच असे नाही.

घरातील भिंती त्याच असतात.

खोली तीच असते.

माणसे तीच असतात.

पण पाहणाऱ्या डोळ्यांत काहीतरी बदललेले असते.

परिक्रमेवर हजारो किलोमीटर चालताना त्याने एक गोष्ट अनुभवलेली असते....

घर असणे हीसुद्धा एक मोठी संपत्ती आहे.

दररोज मिळणारे पाणी.

गरम अन्न.

झोपण्यासाठी स्वतःची जागा.

आपल्या माणसांचा आवाज.

एखाद्याने विचारलेले....

“थकलात का?”

एखाद्याने दिलेले पाणी.

एखाद्याने कष्टाने रांधलेले जेवण.

या सगळ्या गोष्टींची किंमत घरापासून दूर गेल्यावर समजते.

नर्मदा परिक्रमेच्या अनुभवांमध्ये परिक्रमावासीयांना वाटेत मिळणारे अन्न, निवारा आणि अनपेक्षित माणुसकी यांचा उल्लेख वारंवार आढळतो. काही ठिकाणी परिक्रमावासीयांसाठी अन्नक्षेत्रे चालवली जातात आणि त्यांना भोजन व विश्रांती दिली जाते.

मग एक सूक्ष्म बदल होतो.

परिक्रमावासी स्वतःच्या घराची आठवण काढत असतो.

आणि त्याच वेळी कोणीतरी अनोळखी घर त्याला आसरा देत असते.

तो स्वतःच्या आईच्या हातच्या भाकरीची आठवण काढत असतो.

आणि दुसऱ्या गावातील एखादी आई त्याला प्रेमाने भाकरी वाढत असते.

तो आपल्या मुलांची आठवण काढत असतो.

आणि एखाद्या अनोळखी गावातील मूल त्याला “नर्मदे हर” म्हणत हसत असते.

तेव्हा घराची व्याख्या थोडी बदलते.

आपलेपणा रक्ताच्या नात्यापुरता मर्यादित राहत नाही.

पण याचा अर्थ स्वतःचे घर विसरणेही नाही.

उलट परिक्रमा कदाचित सांगते....

“ज्यांनी तुला घर दिले, त्यांची किंमत समजून घे.”

“ज्यांनी तुझी वाट पाहिली, त्यांच्याकडे परत जा.”

“ज्यांना तू गृहीत धरलेस, त्यांना नव्याने पाहा.”

“आणि ज्यांनी वाटेत तुला आसरा दिला, त्यांच्यातही त्याच मायेचा अंश ओळख.”

म्हणून परिक्रमा करणारा माणूस घर सोडतो तेव्हा त्याला वाटते की तो संसारापासून दूर जात आहे.

पण कदाचित तो एका मोठ्या वर्तुळातून जात असतो.

बाहेर पडतो.

दूर जातो.

अनोळखी जग पाहतो.

स्वतःशी भेटतो.

मैय्येच्या काठावर चालतो.

आणि शेवटी पुन्हा घराकडे परततो.

मात्र परतताना त्याच्या मनात एक नवीन प्रश्न असतो....

“मी घर सोडून आलो होतो की घराचा खरा अर्थ समजून घेण्यासाठी आलो होतो?”

कदाचित उत्तर दोन्ही असू शकते.

परिक्रमा आपल्याला नात्यांपासून मुक्त करत नाही.

ती नात्यांमधील मालकीची भावना, अपेक्षा आणि गृहीत धरण्याची सवय थोडी सैल करू शकते.

म्हणून घर आठवणे ही परिक्रमेची कमजोरी नाही.

घराची आठवण येऊन डोळे पाणावणे म्हणजे संकल्प ढासळला असे नाही.

कधी कधी त्या एका अश्रूतच आपल्याला आपल्या आयुष्यातील सर्वात मौल्यवान माणसे दिसतात.

आणि मग मैय्येच्या काठावर चालणारा परिक्रमावासी मनातल्या मनात म्हणतो....

“मैय्या, मी माझ्या घरापासून दूर आलो आहे.

पण माझ्या माणसांना माझ्यापासून दूर करू नकोस.

त्यांच्यावरचे माझे प्रेम आसक्ती न राहता कृतज्ञता होऊ दे.

आणि परत गेल्यावर त्यांना पूर्वीसारखे गृहीत न धरता,

तुझ्या प्रसादासारखे पाहता येऊ दे.”

कदाचित हीच परिक्रमेची एक न बोललेली शिकवण असावी.

घर सोडणे म्हणजे घराचा त्याग नव्हे.

कधी कधी घरापासून दूर गेल्यावरच घर किती खोलवर आपल्या आत आहे, हे कळते.

आणि मग हजारो किलोमीटर चालून परत आलेला परिक्रमावासी दारात उभा राहतो.

समोर आपली माणसे असतात.

कुणी मिठी मारते.

कुणी फक्त हसते.

कुणी काहीही बोलत नाही.

आणि त्या क्षणी कदाचित त्याला जाणवते....

परिक्रमा संपली नाही.

कारण मैय्येच्या काठावर जे शिकायला मिळाले,

ते आता घराच्या उंबरठ्यावर जगायचे आहे.

तेव्हाच परिक्रमा पूर्णत्वाला जाते.

नर्मदे हर!

Labels: Narmada Parikrama, Family and Parikrama, Parikramavasi, Spiritual Journey, Narmada Maiya, Marathi Spiritual Article, Family Memories, Narmada Parikrama Experience

Search Description: How do you remember home, family and your people while on Narmada Parikrama? An emotional and spiritual treatise on sankalp, samsara, connectivity in the age of mobile, estrangement and gratitude.

Hashtags: #NarmadaParikrama #NarmadeHar #NarmadaMaiya #Parikramavasi #FamilyAndParikrama #SpiritualJourney #MarathiArticle #NarmadaExperience #Pilgrimage