नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक २७ : परिक्रमेतील आजारपण आणि विश्रांती : थांबणेही साधनेचा भाग असते

“नर्मदे हर” आणि समोर सतत पुढे सरकत राहणारा मार्ग. चालणे म्हणजेच परिक्रमा, अशी एक सहज प्रतिमा आपल्या मनात तयार होते.

पण या अखंड चालण्यात एक दिवस शरीर थांबते.

पाय दुखतात. अंगात ताप येतो. एखादा फोड त्रास देतो. गुडघा साथ देत नाही. डोके जड होते. पोट बिघडते. कधी हवामान शरीराला झेपत नाही. कधी अनेक दिवसांचा थकवा एकाच वेळी अंगावर येतो.

आणि मग एक प्रश्न समोर उभा राहतो....

“आता काय?”

संकल्प केला आहे. चालायचे ठरवले आहे. पुढे जायचे आहे. मग शरीर म्हणते, “आज नाही.”

परिक्रमेतील हा क्षण अत्यंत महत्त्वाचा असतो.

कारण इथे माणसाची परीक्षा त्याच्या पायांची नसते; त्याच्या विवेकाची असते.

थांबणे म्हणजे परिक्रमा सोडणे नाही. विश्रांती म्हणजे साधना मोडणे नाही. शरीराला वेळ देणे म्हणजे संकल्प कमकुवत होणे नाही.

कधी कधी पुढे जाण्यासाठीच मागे एक पाऊल थांबावे लागते.

शरीराने “आता थांब” म्हटले तर?

परिक्रमा ही मनाच्या इच्छेने सुरू होते; पण ती पूर्ण करण्यासाठी शरीराची साथ आवश्यक असते.

मन म्हणते, “चालूया.”

शरीर काही दिवस साथ देते.

मग एखाद्या दिवशी ते शांतपणे आपली मर्यादा दाखवते.

इथेच अहंकाराची पहिली परीक्षा सुरू होते.

आपण दैनंदिन आयुष्यात शरीराचे फारसे ऐकत नाही. थकवा आला तर चहा घेतो. डोके दुखले तर काम सुरू ठेवतो. झोप कमी झाली तर पुढचा दिवस ढकलतो. शरीराच्या संकेतांकडे दुर्लक्ष करून आपण स्वतःला सतत कार्यक्षम समजत राहतो.

परिक्रमेत मात्र शरीराशी केलेली तडजोड फार काळ चालत नाही.

पाय दुखत असतील तर प्रत्येक पाऊल त्याची आठवण करून देते. शरीर थकले असेल तर वाटेचा प्रत्येक चढ अधिक मोठा वाटतो. ताप असेल तर काही किलोमीटरचे अंतरही अवघड होते.

अशा वेळी “मी थांबणार नाही” हा हट्ट साधना ठरत नाही.

स्वतःच्या शरीराची मर्यादा स्वीकारणे हीसुद्धा साधना आहे.

कारण परिक्रमा शरीराला हरवण्याचा कार्यक्रम नाही. शरीराला घेऊन चालण्याचा मार्ग आहे.

ज्याप्रमाणे पावसात वाट बदलावी लागते, अडथळा आला तर वळसा घ्यावा लागतो, तसेच शरीराने अडथळा दिला तर विश्रांती घ्यावी लागते.

परिक्रमावासीने स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा.......

“मी मैय्येच्या वाटेवर चालत आहे की माझ्या स्वतःच्या हट्टाच्या वाटेवर?”

या दोन वाटांमध्ये फार सूक्ष्म फरक असतो.

पहिल्या वाटेवर श्रद्धा असते.

दुसऱ्यावर अहंकार.

विश्रांती म्हणजे आळस नाही

“थांबणे” आणि “आळस करणे” या दोन गोष्टी एकसारख्या दिसू शकतात; पण त्यांचा अर्थ पूर्णपणे वेगळा आहे.

आळस म्हणजे गरज नसताना काम टाळणे.

विश्रांती म्हणजे आवश्यक तेव्हा शरीराला पुनः उभे राहण्याची संधी देणे.

परिक्रमेतील विश्रांतीची खरी कसोटी इथेच आहे.

जर एखादा परिक्रमावासी थकला म्हणून थोडा वेळ सावलीत बसतो, पाणी घेतो, शरीर सावरतो आणि नंतर पुन्हा मार्गाला लागतो, तर त्याने परिक्रमा सोडलेली नसते. उलट त्याने परिक्रमेच्या वास्तवाशी जुळवून घेतलेले असते.

चितळे दांपत्याच्या अनुभवकथनातही अशा प्रसंगांचा उल्लेख येतो, जिथे शरीराची अवस्था, पायांचा त्रास आणि प्रतिकूल भूभाग यांच्यामुळे चालण्याची गती बदलते; तरी प्रवास पुढे सुरू राहतो.

ही गोष्ट महत्त्वाची आहे.

परिक्रमा म्हणजे रोज समान अंतर पार करण्याची स्पर्धा नाही.

आज दहा किलोमीटर झाले तर उद्या वीसच झाले पाहिजेत, असा नियम जीवनाच्या प्रत्येक क्षणी लागू होत नाही.

काही दिवस वेगवान असतात.

काही दिवस संथ.

काही दिवस आनंदाने चालले जातात.

काही दिवस फक्त दोन पावले पुढे टाकण्यासाठीही मन तयार करावे लागते.

आणि कधी एखादा दिवस पूर्णपणे थांबण्याचा असतो.

त्या दिवशी परिक्रमा थांबत नाही.

त्या दिवशी परिक्रमेचा एक वेगळा धडा सुरू होतो.

आजारपण आले की “मी” किती छोटा आहे हे कळते

परिक्रमेतील आजारपणाची खरी परीक्षा ताप, वेदना किंवा थकवा नसतो.

खरी परीक्षा असते.....

“मी सगळे नियंत्रित करू शकतो” या भ्रमाची.

घरात असताना आपण आपली व्यवस्था स्वतः करतो.

औषध कुठे आहे, डॉक्टर कुठे आहेत, जेवण काय आहे, झोपण्याची जागा कशी आहे.....सगळे आपल्या नियंत्रणात असते.

परिक्रमेच्या वाटेवर हे नियंत्रण हळूहळू सुटते.

एखाद्या दिवशी आपण अशा ठिकाणी असतो जिथे आपल्याला ओळखणारे कोणी नसते. शरीर साथ देत नाही. पुढे किती चालता येईल याची खात्री नसते.

तेव्हा “मी”ची ताकद कमी होते.

आणि “मला मदत हवी आहे” हे वाक्य स्वीकारावे लागते.

कधी एखादा परिक्रमावासी पाणी देतो.

कधी कोणी बसायला जागा देतो.

कधी कोणी औषध आणून देतो.

कधी एखादा स्थानिक माणूस जवळच्या दवाखान्याचा मार्ग सांगतो.

कधी सहप्रवासी आपले सामान उचलतो.

कधी फक्त एखादी व्यक्ती दोन शब्द बोलते......

“काळजी करू नका. आधी विश्रांती घ्या.”

अशा वेळी परिक्रमा आपल्याला एक वेगळे सत्य शिकवते.

स्वावलंबन महत्त्वाचे आहे; पण गरजेच्या वेळी दुसऱ्याची मदत स्वीकारण्याची नम्रता त्याहून महत्त्वाची असू शकते.

परिक्रमा माणसाला केवळ चालायला शिकवत नाही.

ती कधी कधी अवलंबून राहायलाही शिकवते.

श्रद्धा आणि विवेक यांची खरी परीक्षा

परिक्रमेच्या संदर्भात आजारपणाबाबत एक महत्त्वाची गोष्ट सांगणे आवश्यक आहे.

श्रद्धा असणे आणि वैद्यकीय उपचार नाकारणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

“मैय्या बरी करेल” ही श्रद्धेची भावना असू शकते.

पण ताप गंभीर असेल, दुखापत झाली असेल, निर्जलीकरणाची शक्यता असेल किंवा काही गंभीर लक्षणे दिसत असतील तर वैद्यकीय मदत घेणे ही श्रद्धेविरुद्धची कृती नाही.

उलट शरीराची काळजी घेणे म्हणजे मिळालेल्या शरीराचा आदर करणे.

परिक्रमेच्या आरोग्यविषयक मार्गदर्शनातही थकवा जाणवल्यास विश्रांती घेणे आणि पूर्वीचे आजार असल्यास नियमित औषधे व वैद्यकीय सल्ला यांचे महत्त्व अधोरेखित केले जाते.

श्रद्धा आपल्याला धैर्य देते.

विवेक आपल्याला दिशा देतो.

दोघांपैकी एकाची निवड करण्याची गरज नाही.

एखादा परिक्रमावासी आजारी पडला आणि उपचारासाठी थांबला, तर तो संकल्पाशी बेईमानी करत नाही.

कधी कधी संकल्प वाचवण्यासाठी शरीर वाचवावे लागते.

आणि शरीर वाचवण्यासाठी विश्रांती घ्यावी लागते.

ही साधी गोष्ट आहे; पण आध्यात्मिक प्रवासात तिचा अर्थ फार मोठा होतो.

काही वेळा थांबलेला दिवसच सर्वाधिक पुढे नेतो

परिक्रमेतील एखादा दिवस असा येतो, जेव्हा पाय चालत नाहीत.

त्या दिवशी मन बेचैन होते.

“आज काहीच केले नाही.”

“माझे अंतर कमी झाले.”

“बाकीचे पुढे गेले.”

“मी मागे पडलो.”

असे विचार मनात येतात.

पण संध्याकाळी शांत बसल्यावर कदाचित जाणवते....

आज पहिल्यांदाच आपण त्रयस्थ नजरेने वाटेकडे पाहिले.

आज पहिल्यांदाच चालण्याऐवजी बसून मैय्येचा प्रवाह पाहिला.

आज पहिल्यांदा शरीराला आदेश देण्याऐवजी त्याचे म्हणणे ऐकले.

आज पहिल्यांदा “माझी परिक्रमा” या विचाराऐवजी “मला ही वाट चालू दिली जात आहे” अशी भावना मनात आली.

मग थांबलेला दिवस व्यर्थ राहतो का?

कदाचित नाही.

भारती ठाकूर यांच्या नर्मदा परिक्रमा – एक अंतर्यात्राकडे पाहिले तर परिक्रमेचा अर्थ फक्त चाललेले अंतर नाही; निसर्ग, लोकजीवन, अनुभव आणि स्वतःशी झालेला संवाद हा महत्त्वाचा भाग आहे.

म्हणून परिक्रमा ही फक्त पावलांची मोजदाद नाही.

ती पावलांमधल्या थांब्यांचीही कथा आहे.

शेवटी कदाचित एवढेच उरते......

चालणे शिकवते की पुढे जायचे.

थांबणे शिकवते की स्वतःचे ऐकायचे.

आजारपण शिकवते की शरीर आपले साधन आहे.

वेदना शिकवते की मर्यादा आहेत.

मदत मिळणे शिकवते की आपण एकटे नाही.

आणि विश्रांती शिकवते....

परिक्रमा नुसती वेगाने पळून होत नाही.

ती तिच्या स्वतःच्या लयीत घडते.

म्हणूनच कधी मैय्येच्या वाटेवर पाऊल पुढे पडते…

आणि कधी त्याच वाटेवर शांतपणे बसावे लागते.

दोन्ही क्षण परिक्रमेचेच असतात.

नर्मदे हर!

Labels: Narmada Parikrama, Narmada Parikrama Article, Pilgrimage, Rest During Parikrama, Spiritual Journey, Marathi Spiritual Article

Search Description: Spiritual Meaning of Illness, Fatigue and Rest in Narmada Parikrama. Acceptance of the body's limitations, balance of faith and conscience, and the sadhana experience that comes from stopping.

Hashtags: #NarmadaParikrama #NarmadeHar #NarmadaMaiya #Parikramavasi #SpiritualJourney #MarathiArticle #Pilgrimage #NarmadaParikramaExperience