संतांच्या नर्मदा परिक्रमेतील अलौकिक अनुभव — भाग ६ : जंगलात थकून झाडाखाली बसला साधक… आणि सुवर्णालंकारांनी सजलेली स्त्री दुग्धपात्र घेऊन समोर उभी राहिली!

 

श्री नाना महाराज तराणेकर : गुरूच्या आज्ञेने केलेली कठोर ‘जलेरी’ नर्मदा परिक्रमा आणि मय्येच्या साक्षात कृपेचा विलक्षण अनुभव

संध्याकाळ उतरत होती.

दिवसभर चालल्यामुळे पाय जड झाले होते.

समोर जंगल.

मागे लांब गेलेली वाट.

आजूबाजूला माणूस नाही.

ना घर.

ना गाव.

ना स्वयंपाकाची व्यवस्था.

ना उद्याच्या अन्नाची खात्री.

तरीही साधक चालत राहिला.

कारण त्याच्या सोबत एकच गोष्ट होती.....

नर्मदा मय्या.

पण मय्या त्याच्या सोबत दिसत होती का?

हो.

कारण त्याच्या नियमाप्रमाणे तिचे पाणी सतत नजरेसमोर असणे आवश्यक होते.

ही साधी परिक्रमा नव्हती.

ही होती....

जलेरी.

आणि त्या जलेरीत चालणारा साधक होता....

श्री नाना महाराज तराणेकर.

दिवसभराचा कठोर प्रवास.

अन्नाचा अनिश्चितपणा.

उन्हाची झळ.

पावसाचा मारा.

दाट जंगल.

एकांत.

आणि मग एका संध्याकाळी.....

नाना महाराज थकून एका झाडाखाली बसले.

त्या वेळी त्यांच्या नजरेसमोर एक विलक्षण दृश्य उभे राहिले.

सुवर्णालंकारांनी सजलेली एक स्त्री.

तिच्या हातात...

दुधाने भरलेला गडू.

ती नाना महाराजांकडे आली.

आणि ते दूध अर्पण केले.

नर्मदा मय्येनेच स्त्रीरूप धारण करून हा दुग्धप्रसाद दिला, असे त्यांच्या चरित्रपरंपरेतील वर्णन सांगते.

ही कथा एका प्रसंगाची नाही.

ती एका संताच्या संपूर्ण नर्मदा प्रवासाची कथा आहे.

गुरूची आज्ञा.

अत्यंत कठीण नियम.

भूक.

तहान.

जंगल.

जप.

आणि अखेर..

मय्येचा साक्षात्कार.

तराण्याच्या घरात जन्मलेले ‘मार्तंड’

मध्यप्रदेशातील उज्जैन जिल्ह्यातील तराणा.

त्या काळातील लहान गाव.

धार्मिक संस्कार असलेले वातावरण.

वेदाध्ययनाची परंपरा.

घरात देवपूजा.

साधू-संतांचे येणे-जाणे.

आणि या वातावरणात १३ ऑगस्ट १८९६ रोजी जन्माला आले एक बालक.

नाव ठेवले गेले....

मार्तंड.

पुढे जग त्यांना नाना महाराज तराणेकर म्हणून ओळखू लागले. त्यांच्या वडिलांचे नाव शंकरशास्त्री होते आणि घराण्यात वैदिक अध्ययनाची मोठी परंपरा होती. बालवयापासूनच मार्तंडाच्या मनात नामस्मरण, गुरुचरित्रवाचन आणि दत्तभक्तीची तीव्र ओढ निर्माण झाली, असे उपलब्ध चरित्रांमध्ये वर्णिले आहे.

लहान मुलगा.

पण मनात मोठे प्रश्न.

देव म्हणजे काय?

गुरू कोण?

दत्तप्रभूंचे दर्शन कसे होईल?

गुरुमंत्र कोण देणार?

ही तळमळ केवळ भक्तिभावाची नव्हती.

ती अस्वस्थ करणारी होती.

गुरू कुठे आहे?

नाना महाराजांच्या चरित्रातील एक प्रभावी प्रसंग त्यांच्या गुरूशोधाशी संबंधित आहे.

त्यांनी आपल्या वडिलांकडे गुरुमंत्राबद्दल विचारले.

वडिलांचे उत्तर स्पष्ट होते....

“मी तुझा गुरु नाही. तुझे गुरु वेगळे असून ते योग्य वेळी दर्शन देतील.”

या एका वाक्याने बालकाच्या मनातील शोध अजून तीव्र झाला.

गुरू आहे.

पण कुठे?

कोण?

केव्हा भेटणार?

कोणत्या रूपात येणार?

आणि मग सुरू झाली त्यांची एक कठोर साधना.

गुरुचरित्राची पारायणे… एक, दोन, तीन…

नाना महाराजांनी श्रीगुरुचरित्राचे पारायण सुरू केले.

पहिले पारायण झाले.

गुरुदर्शन नाही.

दुसरे पारायण.

तरीही दर्शन नाही.

तिसरे.

चौथे.

पाचवे.

सहावे.

प्रत्येक वेळी त्यांचा आहार अधिकाधिक कमी होत गेला. काही पारायणांत केवळ दुग्धपानावर त्यांनी राहिल्याचे वर्णन आहे. अखेरीस सातवे पारायण त्यांनी अन्न-पाण्याविना पूर्ण करण्याचा निर्धार केला, असा चरित्रवृत्तांत सांगतो. सात दिवसांच्या या तपश्चर्येनंतर गुरुभेटीची त्यांची आर्त प्रार्थना शिगेला पोहोचली.

आणि मग....

श्री वासुदेवानंद सरस्वती टेंबे स्वामी महाराज यांचे दर्शन झाले.

तो क्षण नाना महाराजांसाठी आयुष्यभराच्या शोधाचा उत्तर क्षण होता.

गुरूचे दर्शन झाले.

चरणस्पर्श झाला.

गुरुमंत्र मिळाला.

आणि दत्तभक्तीचा प्रसार करण्याचा आशीर्वादही मिळाला, असे चरित्रात वर्णिले आहे.

ही भेटच पुढे नर्मदा परिक्रमेचीही पूर्वपीठिका ठरली.

कारण नाना महाराजांच्या नर्मदा यात्रेचा आधार होता.....

गुरूची आज्ञा.

“जा… नर्मदा मय्येची परिक्रमा कर.”

नर्मदा मय्येच्या काठाने चालणे ही त्यांच्या स्वतःच्या मनाची कल्पना नव्हती.

त्यामागे गुरूचा आदेश होता.

श्री टेंबे स्वामींच्या आज्ञेने नाना महाराजांनी नर्मदा प्रदक्षिणेला प्रारंभ केला, असे अनेक चरित्रस्रोत सांगतात.

गुरूची आज्ञा मिळाल्यानंतर त्यांच्यासमोर प्रश्न राहिला नाही....

“मी जाईन का?”

प्रश्न झाला....

“कधी निघू?”

आणि मग सुरू झाली त्या काळातील अत्यंत कठीण नर्मदा परिक्रमा.

ही नेहमीची परिक्रमा नव्हती

नाना महाराजांनी केलेली नर्मदा प्रदक्षिणा विशेष प्रकारची होती.

तिला म्हटले जाते....

जलेरी.

“जलेरी” म्हणजे मय्येच्या पाण्याचा सतत संपर्क, सतत दृष्टीस पडणारा नदीप्रवाह आणि कठोर परिक्रमा-नियम.

श्री साई लीलाच्या जुन्या अंकातील नाना महाराजांच्या जीवनवर्णनात या जलेरीचे नियम स्पष्ट केले आहेत:

मय्येचे पाणी सतत नजरेसमोर असावे.

एका ठिकाणी तीन दिवसांपेक्षा अधिक मुक्काम करू नये.

सतत चालत राहावे.

आणि परिक्रमा पूर्ण करून जिथून सुरुवात केली तिथेच परतावे.

आज हे नियम वाचताना कठीण वाटतात.

त्या काळात त्यांचे पालन करून चालणे किती कठीण असेल?

याची कल्पना करणेही अवघड आहे.

नेमावरपासून सुरू झालेली जलवाट

त्या जुन्या जीवनवर्णनानुसार नर्मदा नदीच्या मध्यभागी असलेल्या नेमावरपासून नाना महाराजांनी जलेरीचा प्रवास सुरू केला. हातात काठी, खांद्यावर पंचा आणि डोळ्यांसमोर मय्या....असे त्यांचे साधे रूप वर्णिले आहे.

हा दृश्य विचारात घ्या.

मोठी यात्रा.

नाही.

लांबलचक ताफा.

नाही.

सामानाने भरलेले वाहन.

नाही.

आरामाचा तंबू.

नाही.

एक काठी.

एक पंचा.

आणि समोर....

मय्या.

नर्मदा दिसली पाहिजे

जलेरीचा सर्वांत विलक्षण नियम म्हणजे मय्येचे पाणी नजरेआड होऊ न देणे.

याचा अर्थ नदीच्या काठाशी राहणे.

जिथे काठावरून जाणे शक्य नाही, तिथे भूभाग बदलतो.

कधी दगड.

कधी उतार.

कधी चिखल.

कधी जंगल.

कधी उघडी उन्हाची जमीन.

कधी पावसाने भरलेली वाट.

पण नियम एकच....

मय्या डोळ्यांआड होऊ नये.

यात एक मोठा आध्यात्मिक अर्थ दडलेला आहे.

ज्याच्या काठाने चालायचे आहे, तिला विसरून चालणे शक्य नाही.

नदी दिसली की मन पुन्हा तिच्याकडे.

प्रवाह दिसला की नामस्मरण.

लाट दिसली की दर्शन.

माणूस पुढे जातो.

पण त्याची दृष्टी पुन्हा पुन्हा मय्येकडे जाते.

कदाचित म्हणूनच जलेरी केवळ चालण्याची पद्धत नसून....

दृष्टीची साधना ठरते.

जंगलात प्रवेश

नर्मदा मय्येचा काठ सर्वत्र मोकळा नसतो.

काही ठिकाणी ती दरीतून जाते.

काही भागात जंगल तिच्या अगदी जवळ येते.

नाना महाराजांच्या जलेरीतील मार्गातही त्यांना घनदाट जंगलातून जावे लागल्याचे वर्णन आहे. तेथे कधी उन्हाची कडाक्याची झळ, तर कधी मुसळधार पाऊस, अशा विविध हवामानाचा सामना करावा लागत असे.

आज जंगलात जाण्याआधी आपण काय करतो?

पाणी घेतो.

सुकामेवा घेतो.

टॉर्च घेतो.

नकाशा घेतो.

फोन चार्ज ठेवतो.

औषधे घेतो.

पण त्या काळातील एक परिक्रमावासी?

त्याच्याकडे होते....

नाम.

आणि गुरूची आठवण.

कधी अन्न मिळे… कधी नसे

नर्मदा परिक्रमेतील सदावर्त आणि भिक्षा या परंपरा आजही आहेत.

पण नाना महाराजांच्या जलेरीत प्रत्येक दिवसाचा आहार निश्चित नव्हता.

जुन्या चरित्रात नमूद आहे की वाटेत काही धार्मिक वृत्तीच्या लोकांकडून त्यांना भिक्षा मिळे; पण काही वेळा अनेक दिवस अन्न मिळत नसे आणि ते नर्मदा मय्येचे थंड पाणी पिऊन तहान-भूक शमवीत. थकवा आला तर झाडाखाली बसून मय्येकडे अर्धवट मिटलेल्या डोळ्यांनी दर्शन घेत.

हे वाचताना एक शब्द मनात येतो....

अवलंबन.

माणसाला जेव्हा उद्याचे अन्न माहीत नसते, तेव्हा तो आजच्या अन्नाचा स्वादही उद्याच्या चिंतेने नीट घेऊ शकत नाही.

आज खाल्ले.

उद्या मय्या पाहील.

आज आश्रय.

उद्या कुठे?

माहीत नाही.

पण एक गोष्ट निश्चितओ....

मय्या समोर आहे.

थकवा आला की बसायचे… पण मय्येकडे पाहत

या परिक्रमेतील एक अत्यंत सुंदर तपशील त्या जुन्या वर्णनात येतो.

नाना महाराज थकले की एखाद्या झाडाखाली बसत.

डोळे अर्धवट मिटत.

आणि समोर वाहणाऱ्या मय्येकडे पाहत.

हे ध्यान होते का?

दर्शन होते का?

विश्रांती होती का?

की तिन्ही एकाच वेळी?

नदीकडे पाहण्याचे काम साधे वाटते.

पण एखादा साधक तासन्तास फक्त प्रवाहाकडे पाहत बसला तर त्याच्या मनात काय होत असेल?

लाट येते.

जाते.

पुन्हा येते.

पुन्हा जाते.

प्रवाह मात्र थांबत नाही.

मनही तसेच असते.

विचार येतात.

जातात.

स्मृती येतात.

जातात.

पण साधकाचा जप?

तो चालू राहतो.

ती संध्याकाळ

आणि मग आली ती संध्याकाळ.

दिवसाचा प्रवास संपत आला.

नाना महाराज थकले होते.

प्रवासाच्या कष्टाने शरीर जड झाले होते.

अन्नाची खात्री नव्हती.

जंगलाभोवती शांतता.

आकाशात मावळतीचा रंग.

झाडांच्या सावल्या लांब होत होत्या.

अशा अवस्थेत ते एका झाडाखाली बसले.

आणि तेव्हा.....

एक विलक्षण प्रकाश त्यांच्या जवळ आला.

नंतर त्यांच्या कथनपरंपरेत हा प्रसंग वेगवेगळ्या रूपांत सांगितला जातो; परंतु या अनुभवाच्या वर्णनात पुढे मय्या स्त्रीरूपाने दुग्धघटिका घेऊन आल्याचा उल्लेख आहे.

थकलेल्या साधकासमोर अचानक काहीतरी वेगळे उभे राहिले.

सुवर्णालंकारांनी सजलेली स्त्री

नाना महाराजांच्या चरित्रवर्णनात ती स्त्री सुवर्णालंकारांनी अलंकृत असल्याचे सांगितले आहे.

ती कोणत्याही साध्या गावातील स्त्रीसारखी नव्हती.

तिच्यात काहीतरी दैवी तेज होते.

ती आली.

समोर उभी राहिली.

आणि तिच्या हातात होते

दुधाने भरलेले भांडे

दूध.

थकलेल्या साधकासाठी.

अन्न न मिळालेल्या यात्रेकरूसाठी.

अरण्यात.

संध्याकाळी.

कोणत्याही माणसाच्या मदतीपासून दूर.

हा अनुभव नाना महाराजांच्या नर्मदा परिक्रमेतील सर्वांत प्रसिद्ध अनुभवांपैकी एक म्हणून स्मरला जातो.

“मय्या इतक्या जवळ आली?”

नाना महाराजांसाठी तो क्षण कसा असेल?

दिवसभराच्या कष्टाने शरीर थकलेले.

अरण्यातील एकांत.

भुकेची जाणीव.

आणि अचानक समोर....

एक दैवी स्त्री.

तिच्या हातात दूध.

तिच्या रूपात मातृत्व.

तिच्या उपस्थितीत आश्वासन.

आणि त्या क्षणी मय्या जणू म्हणते....

“तू माझा आहेस. तुला मी उपाशी ठेवणार नाही.”

हा अनुभव ज्या भावविश्वातून सांगितला जातो, त्यात दूध फक्त पेय राहत नाही.

ते होते.....

मातृकृपा.....

दूध म्हणजे काय?

संतपरंपरेत दूध अनेक अर्थांनी येते.

मातेचे दूध.

पोषण.

करुणा.

शुचिता.

जीवन.

स्नेह.

आणि भक्तासाठी....

कृपाप्रसाद.

नाना महाराजांच्या कथेत नर्मदा मय्या दूध घेऊन येते.

याचा भावार्थ भक्तीच्या भाषेत अगदी सरळ आहे....

तू कितीही दूर चाल.

तू कितीही कष्ट कर.

तू कितीही थक.

माझा काठ सोडू नकोस.

मी तुझी काळजी घेते.

परिक्रमेत ‘मय्या’ शब्दाचा खरा अर्थ

परिक्रमा करणारा प्रत्येकजण “नर्मदे हर” म्हणतो.

पण “नर्मदे” आणि “मय्या” यात भावाचा फरक आहे.

नदी म्हणून पाहिले तर ती प्रवाह आहे.

मय्या म्हणून पाहिले तर ती....

जगवणारी शक्ती आहे.

नाना महाराजांच्या कथेत हे मातृत्व अक्षरशः समोर येते.

एक आई आपल्या मुलाकडे पाहते.

तो थकलेला आहे.

भुकेला आहे.

ती त्याला दूध देते.

हीच प्रतिमा त्यांच्या नर्मदा अनुभवात उभी राहते.

म्हणून सुवर्णालंकारांनी सजलेली स्त्री हा दृश्यभाग आहे.

पण कथेला जीवन देणारी गोष्ट आहे.....

आईने थकलेल्या लेकराला दूध दिले.

‘जलेरी’चा खरा अर्थ इथे उलगडतो

जलेरीची कठोरता आपण पाहिली.

मय्या सतत नजरेसमोर ठेवायची.

मुक्काम मर्यादित.

अन्न अनिश्चित.

जंगलातून प्रवास.

उन्हात चालणे.

पावसात चालणे.

भूक सहन करणे.

तहान सहन करणे.

या सर्वांच्या शेवटी एक अनुभव सांगितला जातो.....

मय्या स्वतः समोर आली.

म्हणजे साधकाने पाण्याकडे पाहणे हे एकतर्फी नव्हते.

त्याची दृष्टी मय्येकडे होती.

आणि कथेनुसार.....

मय्येची दृष्टीही त्याच्यावर होती.

गुरूची आज्ञा आणि मय्येची कृपा

नाना महाराजांच्या नर्मदा परिक्रमेचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे गुरू आणि मय्या यांच्यातील अदृश्य संबंध.

परिक्रमा त्यांनी स्वतःहून आखलेली नव्हती.

ती होती गुरूच्या आदेशाने.

गुरू....टेंबे स्वामी.

मार्ग....नर्मदा.

आणि कष्टांच्या वाटेवर आधार....मय्या.

अशा प्रकारे नाना महाराजांच्या परिक्रमेचे त्रिकोण तयार होते:

गुरू → साधक → मय्या

गुरूने पाठवले.

साधक चालला.

मय्येने सांभाळले.

नाना महाराजांच्या जीवनातील ‘विश्वास’

नाना महाराजांच्या चरित्रपरंपरेतील एक वाक्य त्यांच्या अनुभवांकडे पाहण्याची दिशा देते.....

विश्वास ठेवा.

स्वतःवर.

देवावर.

गुरूवर.

ज्याच्यावर प्रेम आहे त्याच्या अस्तित्वावर.

नर्मदा परिक्रमेतील दुग्धप्रसंग या विश्वासाचा सर्वोच्च क्षण वाटतो.

कारण कष्टाच्या काळात कोणताही बाह्य आधार उरत नाही.

पण साधकाचा विश्वास राहतो.

आणि त्या विश्वासाच्या मध्यभागी असते.....

नामस्मरण.

जंगलातील एकटेपणा… आणि मय्येची उपस्थिती

जंगलात चालताना माणसाला दोन गोष्टी अधिक तीव्रतेने जाणवतात.....

आपण किती लहान आहोत.

आणि.....

निसर्ग किती विशाल आहे.

नाना महाराजांच्या जलेरीतील जंगलप्रवासाला हीच पार्श्वभूमी होती.

वृक्ष.

दगड.

माती.

पाण्याचा आवाज.

रानातील पक्षी.

कधीकधी प्राण्यांचे संकेत.

आणि त्या साऱ्यांच्या मध्यभागी एक माणूस.

त्याचे नाव.

त्याचा जप.

त्याची गुरूभक्ती.

आणि नर्मदा मय्या.

या अवस्थेत अलौकिक अनुभव म्हणजे बाहेरून आलेला धक्का नसतो.

तो जणू आधीपासूनच तिथे असतो.

फक्त साधकाची दृष्टी एका क्षणी उघडते.

तो क्षण — अनुभव की प्रसाद?

नाना महाराजांच्या कथेत स्त्रीने आणलेले दूध ही केवळ एक घटना म्हणून सांगितली जात नाही.

तो दुग्धप्रसाद म्हणून स्मरला जातो.

भक्तपरंपरेत प्रसाद म्हणजे देवाने हातात ठेवलेली वस्तू नव्हे.

प्रसाद म्हणजे.....

“तुझी काळजी घेतली जात आहे” याची जाणीव.

म्हणून त्या दुग्धघटात नर्मदा मय्येचे मातृत्व भक्तांना दिसते.

संतांची परिक्रमा केवळ कठीण नव्हती.

ती कधी कधी इतकी कठीण होती की शरीराची मर्यादा संपे.

आणि तेव्हाच.....

कृपेचा अनुभव सुरू होई.

नाना महाराजांचे पुढील तीर्थप्रवास

नर्मदा परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर नाना महाराजांचे तीर्थभ्रमण थांबले नाही.

त्यांनी विविध तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली.

हिमालय.

बद्रीनाथ.

केदारनाथ.

गिरनार.

अनेक दत्तक्षेत्रे.

त्यांच्या जीवनातील अनेक दिव्य अनुभवांचा उल्लेख चरित्रसाहित्यात येतो.

परंतु त्यांच्या नर्मदा परिक्रमेतील अनुभव हा वेगळा आहे.

कारण इथे गुरूची आज्ञा आणि कठोर साधना यांच्यामध्ये मय्येचा प्रत्यक्ष सहवास उभा राहतो.

राममंदिरातील पुढील दर्शन

नर्मदा परिक्रमेच्या अनुभवांनंतरच्या कथांमध्ये नाना महाराजांना एका राममंदिरातील मुक्कामात राम-लक्ष्मणांच्या तेजस्वी दर्शनाचा अनुभव झाल्याचे वर्णन येते. मंदिरातील राम आणि लक्ष्मणांच्या मूर्तींतून दोन दिव्य व्यक्तिमत्त्वे प्रकट झाली आणि त्यांनी ब्रजभाषेत संवाद साधला, असे चरित्रवर्णन सांगते.

पण या लेखाचा केंद्रबिंदू नर्मदा असल्याने त्या अनुभवावर विस्तार करण्यापेक्षा त्यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते.....

नाना महाराजांची तीर्थयात्रा फक्त एका नदीपुरती मर्यादित नव्हती; ती अखिल भारतीय आध्यात्मिक अनुभवांची यात्रा होती.

आणि त्या यात्रेतील नर्मदा अध्याय मात्र स्वतःमध्ये स्वतंत्र महाकथा आहे.

नर्मदा परिक्रमा आणि दत्तपरंपरेचा संगम

नाना महाराजांचे जीवन दत्तपरंपरेशी जोडलेले.

गुरू टेंबे स्वामी.

गुरुमंत्र दत्तसंप्रदायातून.

परिक्रमा नर्मदा मय्येची.

जप दत्ताचा.

आणि सेवा सर्वांची.

यामुळे नाना महाराजांचे नर्मदा अनुभव हे केवळ नदीच्या चमत्कारांच्या कथा राहत नाहीत.

त्या दत्तभक्तीच्या परंपरेतून आलेल्या मय्येवरील पूर्ण विश्वासाच्या कथा बनतात.

“नर्मदा दिसत होती म्हणून मी चालत होतो”

जलेरीचा एक गूढ अर्थ असा आहे की साधकाने नदी सतत नजरेसमोर ठेवायची.

आजच्या भाषेत हे एखाद्या “orientation” सारखे वाटेल.

पण साधनेच्या भाषेत त्याचा अर्थ वेगळा आहे......

ज्याच्यासाठी निघालो आहे, त्याच्याकडे दृष्टी ठेवायची.

रस्ता वळतो.

जंगल बदलते.

गाव बदलते.

भूभाग बदलतो.

पण दृष्टी बदलायची नाही.

नर्मदा 

दूर असो.

जवळ असो.

ती दिसली की......

पायांना दिशा मिळते.

आजच्या परिक्रमावासीयांसाठी नाना महाराजांची कथा

आजचा परिक्रमावासी नाना महाराजांसारखी कठोर जलेरी करू शकेलच असे नाही.

काळ वेगळा आहे.

शारीरिक क्षमता वेगळी.

परिस्थिती वेगळी.

परिक्रमेचे मार्गही बदलले आहेत.

पण त्यांच्या कथेतला एक नियम आजही तितकाच जिवंत आहे.....

“मय्येकडे पाहत राहा.”

याचा बाह्य अर्थ नदीकडे पाहणे.

पण अंतर्गत अर्थ?

ज्या ध्येयासाठी निघालात, त्याच्याकडे पुन्हा पुन्हा वळून पाहा.

दैनंदिन जीवनातही कितीदा मन वाट चुकते.

आपण कुठे चाललो होतो ते विसरतो.

तेव्हा नाना महाराजांची जलेरी आठवते.

नदी दिसत राहिली पाहिजे.

नाहीतर रस्ता हरवतो.

नर्मदा मय्येची कृपा अन्नाच्या रूपात का झाली?

या कथेत हा प्रश्न विशेष सुंदर आहे.

नर्मदा मय्या हवी तशी कृपा करू शकली असती.

दर्शन देऊ शकली असती.

फक्त आशीर्वाद देऊ शकली असती.

पण ती आली....

दूध घेऊन.

कारण त्या क्षणी साधकाला सर्वांत आवश्यक होते....

पोषण.

म्हणून कृपा नेहमी आपण कल्पना करतो त्या स्वरूपात येत नाही.

कधी ती दर्शन असते.

कधी शब्द.

कधी मार्गदर्शन.

कधी शत्रूपासून बचाव.

कधी निवारा.

आणि कधी....

एक पेला दूध.

भक्तासाठी त्याक्षणी तोच अमृतप्रसाद असतो.

नाना महाराजांच्या कथेतली शांत अलौकिकता

ही कथा भडक नाही.

इथे आकाश फाटत नाही.

गर्जना होत नाहीत.

मोठा चमत्कार प्रदर्शनासारखा घडत नाही.

एक संत थकतो.

झाडाखाली बसतो.

समोर एक स्त्री येते.

तिच्या हातात दूध असते.

ती अर्पण करते.

आणि अनुभव हृदयात कोरला जातो.

यालाच कदाचित नर्मदा परंपरेतील शांत अलौकिकता म्हणता येईल.

मय्या वादळासारखी आली नाही.

ती....

आईसारखी आली.

ज्या नदीला डोळ्यांसमोर ठेवले… तिनेच सगुण रुपात दर्शन दिले.

नाना महाराजांच्या जलेरी परिक्रमेचा शेवट फक्त परिक्रमा पूर्ण झाली म्हणून होत नाही.

तो अनुभवात होतो.

कारण सुरुवातीला ते नदीकडे पाहत होते.

परिक्रमेच्या अखेरीस भक्तपरंपरेतील अनुभव सांगतो.....

नदीनेच त्यांच्याकडे पाहिले.

जंगलातील ती सुवर्णालंकारांनी सजलेली स्त्री म्हणजे त्या भावविश्वात नर्मदा मय्याच.

तिने दूध दिले.

आणि साधकाच्या कष्टांना मातेचा आशीर्वाद मिळाला.

गुरूची आज्ञा, साधकाची जिद्द आणि मय्येची करुणा

नाना महाराजांच्या नर्मदा प्रवासाचे तीन आधारस्तंभ:

१. गुरूची आज्ञा

टेंबे स्वामी महाराजांनी नर्मदा परिक्रमेचा मार्ग दाखवला.

२. साधकाची कठोरता

जलेरीचे नियम पाळत त्यांनी अत्यंत कठीण परिस्थितीत प्रवास केला.

३. मय्येची कृपा

भूक, थकवा आणि एकांताच्या क्षणी सुवर्णालंकारांनी सजलेली स्त्री दुग्धघट घेऊन समोर आली.

या तीन गोष्टी एकत्र आल्या की.....

परिक्रमा यात्रा राहत नाही.

ती साधना बनते.

नाना महाराजांनी दीर्घ आयुष्य जगले. उपलब्ध नोंदीनुसार त्यांचा जन्म १८९६मध्ये झाला आणि १९९३ मध्ये त्यांनी देह त्यागला.

त्यांनी आयुष्यात दत्तभक्ती, नामस्मरण आणि आध्यात्मिक मार्गदर्शनाचा प्रसार केला. त्यांच्या नावाभोवती उभ्या राहिलेल्या परंपरेत त्रिपदी परिवार महत्त्वाचा झाला.

पण त्यांच्या जीवनातील कितीतरी अनुभवांमध्ये नर्मदा मय्या पुन्हा पुन्हा डोकावत राहते.

कारण काही यात्रांचा परिणाम परिक्रमा संपल्यावरही संपत नाही.

नर्मदा मय्येच्या काठावर एक आई भेटली

या लेखाचा शेवट पुन्हा त्या संध्याकाळीकडे करूया.

नाना महाराज झाडाखाली बसले आहेत.

शरीर थकलेले.

दिवसाचा प्रवास संपत आलेला.

जंगल शांत.

नर्मदा मय्या वाहत आहे.

आणि अचानक....

एक स्त्री समोर येते.

तिच्या अंगावर सुवर्णालंकार.

हातात दुग्धघट.

ती साधकाकडे पाहते.

आणि दूध अर्पण करते.

त्या क्षणी नाना महाराजांच्या डोळ्यांसमोर नदी आहे.

मनात गुरू आहेत.

ओठांवर नाम आहे.

आणि हातात—

मय्येचा दुग्धप्रसाद.

एखाद्या आईने दिवसभर भटकून आलेल्या आपल्या लेकराला हाक मारून जवळ घ्यावे आणि म्हणावे....

“चल, आधी दूध पी.”

बस.

संतांच्या नर्मदा परिक्रमेतील हा अलौकिक अनुभव इतका साधा आहे.

आणि म्हणूनच.....

इतका मोठा आहे.

मय्येने दिलेले दूध आजही का आठवते?

कारण त्या कथेत दूध संपले.

घटिका गेली.

स्त्री दिसेनाशी झाली.

झाड राहिले.

जंगल राहिले.

नदी राहिली.

पण अनुभव?

तो राहिला.

नाना महाराजांच्या भक्तपरंपरेत राहिला.

त्यांच्या चरित्रात राहिला.

नंतरच्या परिक्रमावासीयांच्या प्रेरणेत राहिला.

सुरुचि नाईक यांच्यासारख्या नंतरच्या परिक्रमावासीयांनी नाना महाराजांच्या या अनुभवकथा वाचून स्वतःच्या परिक्रमेपूर्वी त्यांना आध्यात्मिक संरक्षणाच्या भावनेने स्मरल्याचे लिहिले आहे.

अशा रीतीने एका संताचा अनुभव पुढच्या पिढीच्या परिक्रमेचा साथीदार होतो.

पुढील भागात.....

नर्मदा परिक्रमेतील संतांच्या या कालक्रमिक मालिकेत आता आणखी एक मोठा अध्याय उघडणार आहे.

गौरीशंकर महाराजांच्या परंपरेतला दादाजी धुनीवाले यांचा अनुभव, त्यानंतर रंगावधूत महाराजांची १०८ दिवसांची परिक्रमा, आणि गुरुआज्ञेने नर्मदातीरावर केलेली दत्तसाधना......या पुढच्या टप्प्यात कथा आणखी गूढ आणि विस्तीर्ण होते.

पण त्याआधी नाना महाराजांच्या नर्मदा यात्रेची एक ओळ मनात ठेवावी....

“ज्याला साधकाने दिवसभर डोळ्यांसमोर ठेवले, तीच मय्या संध्याकाळी त्याच्यासाठी दूध घेऊन आली.”

नर्मदे हर.

Labels

Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Nana Maharaj Taranekar, Nana Maharaj, Datta Sampradaya, Tembe Swami Maharaj, Narmada Saints, Jalerī Parikrama, Narmada Experience, Sant Parampara, Alaukik Anubhav, Marathi Spiritual Article, Narmada Yatra

Search Description

Narmada Parikrama, a rigorous journey by Nana Maharaj Taranekar at the behest of Sri Tembe Swami, the extraordinary experience of the hardships in the forest and the offering of milk by Narmada Mayya in the form of a woman adorned with golden ornaments.

Hashtags

#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #NanaMaharajTaranekar #NanaMaharaj #TembeSwamiMaharaj #DattaSampradaya #JaleriParikrama #NarmadaSaints #SantParampara #AlaukikAnubhav #NarmadaExperience #MarathiFeature #NarmadaYatra #NarmadeHar