चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात 'सिल्व्हर बेअर' आणि 'गोल्डन ग्लोब' जिंकणारा पहिला भारतीय सिनेमा 'दो आँखें बारह हाथ' (१९५७)

 

• मुंबई, २ ऑक्टोबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा गांधीवादी विचारसरणी, अहिंसा आणि माणसातील चांगुलपणावर असलेला अढळ विश्वास पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९५७ मध्ये प्रदर्शित झालेला थोर दिग्दर्शक-अभिनेता व्ही. शांताराम यांचा 'दो आँखें बारह हाथ' (Do Aankhen Barah Haath) हा चित्रपट एका अद्वितीय जागतिक शिखरावर विराजमान होतो. बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात प्रतिष्ठित 'सिल्व्हर बेअर' (Silver Bear) आणि हॉलीवूडचा 'गोल्डन ग्लोब' (Golden Globe Samuel Goldwyn Award) जिंकणारा हा भारताचा पहिला अभिजात चित्रपट ठरला. हा केवळ एक चित्रपट नाही, तर हिंसेवर अहिंसेने मात करता येते, हे जगाला दाखवून देणारे एक अमर मानवतावादी महाकाव्य आहे.

  १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची कथा 'आदिनाथ' (व्ही. शांताराम) नावाच्या एका अत्यंत तत्त्वनिष्ठ, आदर्शवादी आणि गांधीवादी विचारांच्या तुरुंग अधीक्षकाभोवती (Jail Warden) फिरते. आदिनाथचा असा ठाम विश्वास असतो की कोणताही माणूस जन्माने गुन्हेगार नसतो; परिस्थिती त्याला गुन्हेगार बनवते आणि द्वेषाऐवजी प्रेमाने, विश्वासाने व कष्टाने कोणत्याही खुनी गुन्हेगाराचे हृदयपरिवर्तन केले जाऊ शकते.

  आपल्या या अनोख्या मानवी प्रयोगासाठी आदिनाथ सरकारकडून सहा जन्मठेपेची शिक्षा भोगणाऱ्या क्रूर आणि भयंकर खुनी कैद्यांची निवड करतो. तो त्यांना तुरुंगाच्या चार भिंतींमधून, लोखंडी बेड्यांमधून बाहेर काढून एका ओसाड, नापीक जमिनीवर घेऊन येतो. तिथे कोणताही पहारेकरी नसतो, बंदूक नसते किंवा कुलूप नसते. त्या सहा कैद्यांचे बारा हात आणि आदिनाथचे दोन डोळे—असा तो 'दो आँखें बारह हाथ'चा अद्भूत संसार सुरू होतो!

  सुरुवातीला ते सहा कैदी पळून जाण्याचा बेत आखतात, आदिनाथवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु, आदिनाथचा शांत संयम, निःस्वार्थ प्रेम आणि अथांग विश्वास पाहून कैद्यांच्या मनातील पाषाण वितळू लागतो. ते त्या ओसाड जमिनीत दिवसरात्र घाम गाळून शेती फुलवतात आणि उत्कृष्ट भाजीपाला पिकवू लागतात. गावात 'चंपा' (संध्या) नावाची एक खेळणी विकणारी मुलगी येते, जी कैद्यांच्या आयुष्यात आनंदाचे रंग भरते.

  चित्रपटाचा अत्यंत अंगावर शहारे आणणारा परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा गावातील स्थानिक व्यापारी आणि सावकार त्यांच्या शेतीचा मत्सर करतात. ते आदिनाथच्या शेतात एक पिसाळलेला, क्रूर बैल सोडून देतात. आपल्या कैद्यांनी पिकवलेले पीक आणि कैद्यांचे प्राण वाचवण्यासाठी आदिनाथ स्वतः त्या पिसाळलेल्या बैलाशी एकटा लढा देतो. तो गंभीर जखमी होतो. मरणासन्न अवस्थेत असताना, ते सहा कैदी बदला घेण्यासाठी हिंसेचा मार्ग न पत्करता शांतपणे उभे राहतात, हे पाहून आदिनाथ समाधानाने प्राण सोडतो. हा शेवट पाहताना प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहिल्याशिवाय राहत नाहीत.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • व्ही. शांताराम (आदिनाथ): डोळ्यांमधील करुणा, शांत देहबोली आणि नैतिकतेचे तेज व्ही. शांताराम यांनी ज्या अलौकिक ताकदीने साकारले, तो भारतीय अभिनयाचा सर्वोच्च आदर्श मानला जातो.

  • सहा कैदी (उल्हास, बी. एम. व्यास, पॉल शर्मा इ.): क्रूर खुन्यांपासून ते डोळ्यांत पश्चात्तापाचे अश्रू आणणाऱ्या निष्पाप शेतकऱ्यांपर्यंतचा बदल या कलाकारांनी कमालीच्या जिवंतपणाने मांडला.

  • संध्या (चंपा): खेळणी विकणाऱ्या अवखळ आणि संवेदनशील तरुणीची भूमिका संध्या यांनी आपल्या नृत्यातून आणि अभिनयातून अत्यंत प्रभावीपणे वठवली.

  ३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर प्रार्थना (Music, Lyrics & Singers)

  चित्रपटाला महान संगीतकार वसंत देसाई यांनी दिलेले संगीत आणि कवी भरत व्यास यांचे शब्द लाभले आहेत: १. "ऐ मालिक तेरे बंदे हम, ऐसे हो हमारे करम..." - (गायिका: लता मंगेशकर) : केवळ भारताचीच नव्हे, तर जगातील अनेक देशांतील शाळांमध्ये आणि तुरुंगांमध्ये गायली जाणारी अमर राष्ट्रीय प्रार्थना. २. "सैंया झूठों का बडा सरताज निकला..." - (गायिका: लता मंगेशकर) : लोकसंगीताचा ठेका धरणारे लोकप्रिय गाणे. ३. "हो उमड घुमड कर आयी रे घटा..." - (गायक: मन्ना डे, लता मंगेशकर) : शेतकऱ्यांच्या आनंदाचे पावसाळी गीत.

  ४. राष्ट्रीय व जागतिक सन्मान (Awards & Legacy)

  या चित्रपटाला ५ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय सुवर्णकमळ पुरस्कार' (National Film Award for Best Feature Film) मिळाला. तसेच १९५८ च्या ८ व्या बर्लिन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात 'सिल्व्हर बेअर' आणि हॉलीवूड फॉरेन प्रेस असोसिएशनचा 'गोल्डन ग्लोब' पुरस्कार मिळवून या चित्रपटाने भारताचा झेंडा जागतिक स्तरावर फडकवला.

  ५. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'दो आँखें बारह हाथ' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की जगातील सर्वात मोठी शक्ती ही बंदूक किंवा दंड नसून माणसाच्या अंतर्मनातील प्रेम आणि क्षमा हीच असते; विश्वासाच्या बळावर दगडालाही पाझर फोडता येतो!

• • Labels: Movie Review, Do Aankhen Barah Haath 1957, V Shantaram, Sandhya, Vasant Desai, Bharat Vyas, Classic Bollywood, National Film Award Winner, Golden Globe Winner

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1957 landmark classic Bollywood movie 'Do Aankhen Barah Haath' directed by V. Shantaram on Gandhi Jayanti. Narrative, awards, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #DoAankhenBarahHaath #VShantaram #Sandhya #AeMalikTereBandeHum #ClassicCinema #GandhiJayantiSpecial #GoldenGlobeWinner #NationalAwardWinner #MovieReviewMarathi