दशमहाविद्या मालिका भाग ४: माता भुवनेश्वरी, चतुर्थ महाविद्या, अंतरिक्ष विस्तार आणि विश्वसंस्थेच्या नियमांचे तात्विक-वैज्ञानिक रहस्य

भारतीय अध्यात्मशास्त्र, शाक्त परंपरा आणि आगम साहित्यामध्ये आदिशक्तीच्या दहा महाविद्यांचा अभ्यास हा मानवी चेतनेच्या विकासातील अत्यंत विस्तृत आणि ब्रह्मांडीय टप्पा मानला जातो. महाकालीच्या प्रलयकारी संहारक शक्तीनंतर, तारादेवीच्या बौद्धिक व वाक्-सिद्धीच्या साधनेनंतर आणि त्रिपुरसुंदरीच्या आत्मानंद व सौंदर्याच्या अनुभवानंतर, दशमहाविद्या मालिकेतील चौथी अत्यंत महत्त्वाची, व्यापक आणि सृष्टीची परिपूर्ण मालक मानली गेलेली देवी म्हणजे 'माता भुवनेश्वरी' होय. तांत्रिक आणि शाक्त परंपरेत भुवनेश्वरीला या संपूर्ण ब्रह्मांडाची किंवा भुवनांची (Worlds) स्वामी (Queen of the Universe) मानले गेले आहे. ज्याप्रमाणे राजा आपल्या राज्याचा कारभार चालवतो आणि सर्व प्रजांचे पालनपोषण करतो, अगदी त्याचप्रमाणे आदिशक्तीचे हे चतुर्थ स्वरूप या अथांग विश्वाचा विस्तार, नियमन आणि पालन करण्याचे कार्य करते. 'भुवनेश्वरी' या नावाचा शब्दशः अर्थ असा होतो...जी या सर्व भुवनांची ईश्वरी किंवा संचालिका आहे.

माता भुवनेश्वरी यांच्या प्रत्यक्ष बाह्य आणि आंतरिक रूपाचा विचार केला असता, त्यांचे रूप अत्यंत तेजोमय, शांत, विशाल आणि सूर्याच्या उगवत्या किरणांसारख्या सुवर्ण कांतीचे भासते. ती उगवत्या सूर्यासारख्या लाल आणि सोनेरी वर्णाची असून तिच्याकडे चार सुंदर हात असतात. तिच्या दोन हातांमध्ये पाश (अंकुश) आणि अंकुश असतो, तर उर्वरित दोन हात भक्तांना अभय आणि वरदान देणाऱ्या मुद्रेत असतात. तिच्या मस्तकावर सुंदर मुकुट सुशोभित असतो, ज्यामध्ये चंद्रकला स्पष्टपणे चमकताना दिसते. तिच्या चेहऱ्यावरील मंद हास्य आणि अथांग पसरलेली दृष्टी संपूर्ण ब्रह्मांडाला आपल्या प्रेमाच्या आणि नियमांच्या बंधनात बांधणारी वाटते. तिचे हे विशाल स्वरूप केवळ एका देवतेचे नसून ती संपूर्ण निसर्ग आणि अंतराळाची (Space) जिवंत मूर्ती मानली जाते.

तंत्रमार्गाच्या आणि वृत्त-विश्लेषणाच्या दृष्टीने विचार केला तर, भुवनेश्वरीची साधना ही 'अंतरिक्ष विज्ञान' (Cosmic Space Science) आणि व्यापकतेची साधना मानली जाती. काली आणि तारा यांच्या साधनेत उग्रता असते आणि त्रिपुरसुंदरीच्या साधनेत आत्मानंद असतो, परंतु भुवनेश्वरीच्या साधनेत संपूर्ण विश्वाशी एकरूप होण्याची आणि स्वतःच्या अंतर्मनाला अथांग बनवण्याची क्षमता असते. तांत्रिक साहित्यात या साधनेला 'भुवनेश्वरी विद्या' किंवा 'माया साधना' म्हटले गेले आहे. या साधनेत बाह्य जगातील सीमा पुसून टाकत संपूर्ण विश्वाला आपले कुटुंब मानण्याची दृष्टी विकसीत केली जाते. त्यामुळे दशमहाविद्यांच्या या मालिकेत भुवनेश्वरीच्या साधनेचे स्थान अत्यंत विराट आणि वैश्विक मानले जाते.

पौराणिक ग्रंथांमध्ये आणि तांत्रिक वंशावळीमध्ये भुवनेश्वरीच्या उगमाबाबत अत्यंत रंजक व दार्शनिक कथा आढळतात. पौराणिक कथेनुसार, जेव्हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांनी सृष्टीच्या निर्मितीचा विस्तार करण्याचे ठरवले, तेव्हा त्यांना अथांग अवकाशाची (Space) आणि भौतिक संसाधनांची आवश्यकता भासली. त्यावेळी आदिशक्तीने 'भुवनेश्वरी' या रूपात प्रगट होऊन त्यांना संपूर्ण विश्वाची रचना करण्यासाठी अथांग जागा आणि ऊर्जा प्रदान केली. 'देवी भागवत पुराणात' भुवनेश्वरी देवीला संपूर्ण सृष्टीची आद्यमाता म्हटले गेले आहे, जिच्या उदरातून कोटी-कोटी ब्रम्हांडे जन्माला येतात आणि विलीन होतात.

या पौराणिक कथेमागील तात्विक अर्थ अत्यंत सखोल आणि मानवी जीवनाशी जोडलेला आहे. मानवी जीवनात जेव्हा माणसाचे विचार संकुचित होतात, स्वार्थीपणा वाढतो आणि तो केवळ स्वतःच्या कुटुंबापुरता किंवा व्यक्तीपुरता मर्यादित राहतो, तब त्याचे मानसिक विश्व लहान होते. अशा वेळी आराधनेच्या माध्यमातून मनाची व्याप्ती वाढवणे आणि संपूर्ण विश्वाचा विचार करणे आवश्यक असते. तज्ज्ञांच्या मते, भुवनेश्वरी ही केवळ पौराणिक कथांमधील देवी नसून ती मानवी मनातील अथांग कल्पनाशक्ती, सहिष्णुता आणि वैश्विक प्रेमाची सर्वोच्च ऊर्जा आहे. तिच्या याच विशाल स्वरूपामुळे ती भक्तांच्या जीवनातील संकुचितपणा दूर करणारी 'महामाया' ठरते.

तंत्रशास्त्रात भुवनेश्वरीच्या साधनेला 'माया विद्या' किंवा 'ऐं ह्रीं श्रीं' या त्रैकुटात्मिक बीजमंत्राची साधना म्हणून ओळखले जाते. तांत्रिक परंपरेनुसार, भुवनेश्वरीचा मूळ बीजमंत्र 'ह्रीं' (Hrim) हा मानला जातो, ज्याला 'माया बीज' म्हटले गेले आहे. या बीजमंत्राची रचना आणि उच्चार करण्याचे नियम अत्यंत व्यापक असतात. तांत्रिक साधक या साधनेदरम्यान 'सूर्य' किंवा 'आकाश' तत्त्वावर आपले ध्यान केंद्रित करतात. भुवनेश्वरी विद्या ही माणसाला भौतिक जगातील सर्व सुख, ऐश्वर्य, पद आणि प्रतिष्ठा मिळवून देणारी मानली जाते, कारण ती या संपूर्ण भौतिक विश्वाची (Maya) मालक आहे.

तांत्रिकमार्गात भुवनेश्वरीच्या उपासनेने साधकाला अथांग यश आणि राजयोग प्राप्त होतो, असे मानले जाते. ज्याप्रमाणे राजा आपल्या राज्यात सर्व प्रकारच्या संपत्तीचा मालक असतो, अगदी त्याचप्रमाणे या साधनेमुळे साधकाच्या अंतर्मनात एक प्रकारची राजासारखी स्थिरता आणि संपत्ती निर्माण होते. मात्र, या साधनेचा मुख्य उद्देश भौतिक मोहात अडकणे नसून, त्या भौतिक सुखांचा योग्य वापर करून उच्च कोटीचे अध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त करणे हा असतो. ही साधना माणसाला संकुचित मानसिकतेतून बाहेर काढून अथांग आकाशासारखे विशाल मन बनवण्याची ताकद देते.

आधुनिक मानवी मानसशास्त्र (Human Psychology) आणि खगोल विज्ञानाच्या (Astrophysics & Space Science) दृष्टीने भुवनेश्वरीच्या तत्त्वज्ञानाचे विश्लेषण केल्यास, अत्यंत महत्त्वाची वैज्ञानिक तथ्ये समोर येतात. आधुनिक भौतिकशास्त्रानुसार, या संपूर्ण विश्वाचा ७०% पेक्षा जास्त भाग हा 'डार्क एनर्जी' आणि 'अदृश्य अवकाश' (Space) यांनी व्यापलेला आहे, ज्याच्यामध्ये सर्व ग्रह आणि तारे तरंगत असतात. प्राचीन ऋषीमुनींनी आणि तांत्रिकांनी निसर्गाच्या याच अथांग 'अवकाश' (Space Element) तत्त्वाला 'भुवनेश्वरी' या नावाने पुजले होते. मानवी शरीरातही ५०% पेक्षा जास्त भाग पाण्याचा आणि उरलेला भाग पोकळीचा वा अवकाशाचा असतो.

वैज्ञानिक संशोधनानुसार, जेव्हा माणूस अथांग आकाशाकडे किंवा निसर्गाच्या विशालतेकडे पाहतो, तब त्याच्या मेंदूतील 'डिफॉल्ट मोड नेटवर्क' (Default Mode Network) सक्रिय होते, ज्यामुळे तीव्र ताणतणाव आणि नैराश्य तात्काळ नाहीसे होते. भुवनेश्वरी देवीची साधना मानवी मनातील संकुचित विचार, भीती आणि पूर्वग्रहांना पुसून टाकत मनाची व्याप्ती (Mind Expansion) वाढवण्यास अत्यंत उपयुक्त ठरते. ही केवळ धार्मिक साधना नसून ती मानवी मेंदूच्या आणि चेतनेच्या सीमांना ओलांडून अथांग विश्वाशी जोडण्याची एक वैज्ञानिक पद्धत आहे.

आजच्या २१ व्या शतकात, जेव्हा आधुनिक मानवी जीवन अत्यंत धकाधकीचे, संकुचित आणि स्पर्धेने भरलेले बनले आहे, तब भुवनेश्वरीचे तात्विक स्वरूप अत्यंत मार्गदर्शक ठरते. माणसाने स्वतःच्या लहान-सहान समस्यांमध्ये न अडकता संपूर्ण विश्वाच्या आणि समाजाच्या कल्याणाचा विचार केला पाहिजे, हा संदेश भुवनेश्वरी देते. व्यावसायिक जीवनात मोठे निर्णय घेण्यासाठी, नेतृत्व गुण विकसीत करण्यासाठी आणि संकटांना विशाल दृष्टिकोनातून पाहण्यासाठी या साधनेचे तत्त्वज्ञान अत्यंत मोलाचे ठरते.

निष्कर्षरूपाने सांगायचे तर, दशमहाविद्यांमधील चौथी विद्या असलेली माता भुवनेश्वरी ही अंतरिक्ष विस्ताराची, माया शक्तीची आणि संपूर्ण विश्वाच्या पालनाची दात्री सर्वोच्च आदिशक्ती आहे. तिची तांत्रिक साधना मानवाला संकुचित मानसिकतेतून बाहेर काढून अथांग आकाशासारखे विशाल व्यक्तित्व बनवण्याचा मार्ग दाखवते. आधुनिक मानवाने भुवनेश्वरीच्या या तात्विक आणि वैज्ञानिक स्वरूपाला आत्मसात करून आपल्या जीवन प्रवासात व्यापकता आणि स्थिरता प्रस्थापित केली पाहिजे, हाच भुवनेश्वरी साधनेचा शाश्वत आणि जिवंत संदेश आहे.

LABELS: Dashamahavidya Part 4, Goddess Bhuvaneshwari, Fourth Mahavidya, Tantra Shastra, Ten Mahavidyas, Maya Beej Hrim, Space Element, Hindu Philosophy, Marathi Spiritual Article, Cosmic Expansion

SEARCH DESCRIPTION: A detailed analysis of Mata Bhuvaneshwari's philosophical nature, cosmic expansion, maya seed and importance in modern life in the fourth part of Dashamavidya series.

HASHTAGS: #Dashamahavidya #Bhuvaneshwari #TantraSadhana #MayaBeej #TenMahavidyas #MarathiArticle #SpiritualPhilosophy #CosmicSpace #ShaktiSadhana #CultureOfIndia #MindExpansion