नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक ३० : परिक्रमेतील मतभेद आणि मनाचा संयम : श्रद्धेचा मार्ग चालताना दुसऱ्याचे मत स्वीकारता येते का?

 

नर्मदा परिक्रमेला निघालेला माणूस आपल्या मनात एक संकल्प घेऊन बाहेर पडतो. त्याला वाटते, या प्रवासात आपण मैय्येच्या सान्निध्यात राहू, मन शांत करू, स्वतःला समजून घेऊ आणि आपल्या श्रद्धेला अधिक दृढ करू.

पण या प्रवासात एक गोष्ट त्याच्या अपेक्षेपेक्षा वेगळी घडू शकते.

त्याला स्वतःसारखाच दुसरा परिक्रमावासी भेटतो. दोघांच्या ओठांवर “नर्मदे हर” असते. दोघेही नर्मदामय्येच्या परिक्रमेवर असतात. दोघांनीही घरदार सोडून काही काळासाठी संकल्प स्वीकारलेला असतो. दोघांच्याही मनात श्रद्धा असते.

तरीही त्यांच्या विचारांत फरक असतो.

एक जण म्हणतो, “परिक्रमा अशीच केली पाहिजे.”

दुसरा म्हणतो, “आमच्या परंपरेत असे करतात.”

तिसरा एखाद्या नियमाबद्दल वेगळे मत मांडतो.

चौथा एखाद्या अनुभवी साधूने सांगितलेली पद्धत योग्य मानतो.

पाचवा स्वतःच्या परिक्रमेतील अनुभवाच्या आधारे निर्णय घेतो.

आणि मग श्रद्धेच्या या प्रवासात एक अनपेक्षित प्रश्न उभा राहतो.....

मैय्येच्या वाटेवर चालताना दुसऱ्याची पद्धत आपल्यापेक्षा वेगळी असेल, तर आपण तिचा आदर करू शकतो का?

हा प्रश्न केवळ परिक्रमावासीयांपुरता मर्यादित नाही. तो प्रत्येक श्रद्धाळू माणसाच्या आयुष्याला लागू होतो. कारण माणूस अनेकदा आपल्या श्रद्धेवर जितके प्रेम करतो, तितकेच त्या श्रद्धेच्या स्वतःच्या अर्थावरही प्रेम करू लागतो. त्याला स्वतःला समजलेली पद्धत योग्य वाटते आणि दुसऱ्याची पद्धत चुकीची वाटू लागते.

परिक्रमेच्या वाटेवर मात्र अशा समजुतींची परीक्षा होऊ शकते.

एकच मैय्या, पण अनुभव वेगवेगळे

नर्मदा परिक्रमेची परंपरा अनेक पिढ्यांच्या अनुभवांतून घडली आहे. विविध प्रदेश, आश्रम, साधू-संत, कुटुंबपरंपरा आणि वैयक्तिक संकल्प यांमुळे परिक्रमेच्या आचारांत काही फरक दिसू शकतात.

काही परिक्रमावासी अत्यंत कठोर नियम स्वीकारतात. काही जण विशिष्ट गुरुपरंपरेचे मार्गदर्शन घेतात. काहींचा भर साधेपणा, जप आणि नियमित पूजेवर असतो. काहीजण शारीरिक क्षमतेनुसार आणि परिस्थितीनुसार आपली साधना आखतात.

याचा अर्थ परिक्रमेतील प्रत्येक नियम मनाप्रमाणे बदलता येतो असा नाही. पारंपरिक संकल्प स्वीकारताना त्यातील नियम समजून घेणे आणि शक्य तितक्या प्रामाणिकपणे त्यांचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे. पण त्याच वेळी एखाद्या व्यक्तीची पद्धत वेगळी दिसली म्हणून ती आपोआप चुकीची ठरत नाही.

नर्मदा परिक्रमेच्या परंपरेवरील उपलब्ध विवेचनांतही विविध संकल्प, स्थानिक आचार आणि परंपरांमधील फरक मान्य केलेले दिसतात. 

कल्पना करा, दोन परिक्रमावासी एखाद्या आश्रमात भेटतात.

पहिला अनेक वर्षांपासून ऐकलेल्या पारंपरिक नियमांनुसार परिक्रमा करत आहे. दुसऱ्याने दुसऱ्या अनुभवी परिक्रमावासीकडून मार्गदर्शन घेतले आहे. एखाद्या विशिष्ट आचाराबद्दल दोघांची मते वेगळी आहेत.

पहिल्याला वाटते, “मी जे ऐकले तेच योग्य.”

दुसऱ्याला वाटते, “माझे मार्गदर्शक चुकीचे कसे असतील?”

दोघांचीही श्रद्धा खरी असू शकते. पण दोघांकडे असलेली माहिती अपुरीही असू शकते.

अशा वेळी निर्णय घेण्यापूर्वी प्रश्न विचारणे, परंपरेचा संदर्भ समजून घेणे आणि जाणकार व्यक्तीकडून मार्गदर्शन घेणे अधिक योग्य ठरते.

श्रद्धा असणे आणि आपल्यालाच सर्व काही माहीत आहे असे समजणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

परिक्रमा आपल्याला मैय्येच्या सान्निध्यात आणते. पण त्या सान्निध्याचा अर्थ प्रत्येकाला एकाच क्षणी, एकाच प्रकारे समजेल असे नाही.

एखाद्याला जपातून शांतता मिळते.

दुसऱ्याला नियमित पूजेतून समाधान मिळते.

तिसऱ्याला चालताना मनन करणे महत्त्वाचे वाटते.

चौथ्याला पारंपरिक विधींचे काटेकोर पालन आवश्यक वाटते.

या सर्वांमध्ये समान धागा कोणता, हे शोधणे महत्त्वाचे आहे. तो धागा असू शकतो....मैय्येविषयीची श्रद्धा, संकल्पाप्रती प्रामाणिकपणा आणि स्वतःच्या वर्तनात संयम आणण्याची इच्छा.

पद्धती वेगळ्या असल्या तरी त्या कोणत्या मूल्यांसाठी स्वीकारल्या आहेत, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

स्वतःची पद्धतच योग्य वाटू लागते तेव्हा

माणसाच्या स्वभावात एक सूक्ष्म प्रवृत्ती असते. आपण जे मानतो, जे करतो आणि ज्या पद्धतीने जगतो, तेच योग्य आहे असे आपल्याला वाटू लागते.

घरातही हे घडते.

आपल्या घरातील चालीरीती योग्य वाटतात. दुसऱ्या घरातील पद्धती विचित्र वाटतात. आपल्या गावातील प्रथा स्वाभाविक वाटतात. दुसऱ्या गावातील प्रथा समजून घ्याव्या लागतात.

धर्म आणि श्रद्धेच्या बाबतीत ही प्रवृत्ती अधिक तीव्र होऊ शकते. कारण येथे केवळ सवयींचा प्रश्न नसतो; भावनांचा, संस्कारांचा आणि पवित्र मानलेल्या गोष्टींचा प्रश्न असतो.

परिक्रमावासी एखादा नियम वर्षानुवर्षे ऐकत आलेला असतो. त्याच्या घरात त्या नियमाला विशेष महत्त्व दिलेले असते. त्याने आपल्या संकल्पात तो नियम स्वीकारलेला असतो.

म्हणून दुसऱ्या व्यक्तीने वेगळी पद्धत सांगितली की त्याला ती केवळ वेगळी वाटत नाही; ती आपल्या श्रद्धेला आव्हान देणारी वाटू शकते.

मग चर्चा हळूहळू वादात बदलते.

“तुम्हाला परिक्रमेचे नियमच माहीत नाहीत.”

“आम्ही ज्येष्ठांकडून ऐकले आहे.”

“तुम्ही चुकीच्या मार्गाने चालत आहात.”

“तुमची पद्धतच चुकीची आहे.”

अशी वाक्ये उच्चारली जाऊ लागली की विषय नियमांचा राहत नाही. तो व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेचा बनतो.

आता प्रत्येकाला आपले म्हणणे सिद्ध करायचे असते.

समोरचा काय सांगतो आहे, हे समजून घेण्यापेक्षा त्याला चुकीचे ठरवण्यावर भर दिला जातो.

इथेच मनाचा संयम सुटू लागतो.

परिक्रमेचा संकल्प स्वीकारताना आपण कोणत्या मूल्यांना महत्त्व दिले आहे, याचा विचार अशा वेळी करायला हवा. जर सत्य, अहिंसा, नम्रता आणि संयम ही आपली साधनेची मूल्ये असतील, तर मतभेदाच्या क्षणी त्यांचीच सर्वाधिक गरज असते.

एखादा नियम आपल्याला महत्त्वाचा वाटत असेल, तर त्याची कारणे शांतपणे सांगता येतात. त्यासाठी दुसऱ्याचा अपमान करण्याची गरज नसते.

आपल्याला एखादी माहिती खात्रीशीर वाटत असेल, तर तिचा स्रोत सांगता येतो. त्यासाठी समोरच्याच्या श्रद्धेची थट्टा करण्याची गरज नसते.

आणि आपल्याला स्वतःलाच पूर्ण खात्री नसेल, तर “याबाबत मला अधिक जाणून घ्यायचे आहे,” असे म्हणता येते.

आपले मत ठाम असणे हा दोष नाही; पण आपले मत ऐकवण्यासाठी दुसऱ्याला कमी लेखणे हा दोष आहे.

मतभेद झाले तर प्रत्येक वेळी कोणीतरी चुकीचेच असते का?

हा प्रश्न समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दोन व्यक्तींची मते वेगळी असली की त्यांपैकी एक व्यक्ती नक्कीच चुकीची आहे, असे आपण गृहीत धरतो. पण प्रत्येक मतभेदाचे स्वरूप सारखे नसते.

काही मतभेद माहितीच्या अभावामुळे होतात.

काही वेगवेगळ्या परंपरांमुळे निर्माण होतात.

काहींचा संबंध वैयक्तिक संकल्पाशी असतो.

काही परिस्थितीनुसार निर्णय घेण्याच्या पद्धतींशी संबंधित असतात.

आणि काही बाबतीत एखादी माहिती वस्तुनिष्ठपणे चुकीचीही असू शकते.

या सगळ्यांना एकाच मापाने मोजता येत नाही.

उदाहरणार्थ, दोन परिक्रमावासी एखाद्या विशिष्ट आचाराबद्दल वेगवेगळे नियम सांगत आहेत. अशा वेळी “दोघेही बरोबर” किंवा “एकच बरोबर” असा तडकाफडकी निर्णय घेण्याऐवजी काही प्रश्न विचारता येतील.

हा नियम कोणत्या परंपरेत सांगितला जातो?

तो सर्व प्रकारच्या परिक्रमांसाठी आहे की एखाद्या विशिष्ट संकल्पासाठी?

ज्येष्ठ परिक्रमावासी किंवा संबंधित आश्रम याबद्दल काय सांगतात?

आपण ज्या संकल्पाने परिक्रमा सुरू केली आहे, त्यात नेमके काय स्वीकारले आहे?

हे प्रश्न विचारल्यावर वादाची तीव्रता कमी होऊ शकते आणि माहितीची स्पष्टता वाढू शकते.

नर्मदा परिक्रमेच्या नियमांबद्दल लिहिणाऱ्या काही स्रोतांमध्येही वैयक्तिक संकल्प, आश्रमांचे आचार आणि पारंपरिक नियम यांत फरक केला आहे.

यातून एक महत्त्वाचा धडा मिळतो.

प्रत्येक मतभेदाचा निर्णय रागाने होत नाही; काही मतभेदांचा निर्णय अधिक माहिती मिळवल्याने होतो.

मात्र समोरची व्यक्ती चुकीची माहिती देत असेल, तर ती दुरुस्त करणेही आवश्यक असू शकते. सहिष्णुता म्हणजे सत्याकडे दुर्लक्ष करणे नाही.

उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सुरक्षिततेला धोका निर्माण करणारी कृती करण्याचा आग्रह धरत असेल, तर केवळ तिच्या श्रद्धेचा आदर करण्यासाठी आपण शांत बसू शकत नाही. धोक्याचे स्वरूप स्पष्ट करणे, योग्य मार्गदर्शन घेणे आणि सुरक्षित पर्याय निवडणे आवश्यक आहे.

त्याचप्रमाणे एखादी परंपरा आपल्याला मान्य नसली, तरी तिच्याबद्दल चुकीची माहिती पसरवणे योग्य नाही.

दुसऱ्याचे मत समजून घेणे आणि त्याच्याशी सहमत होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

आपण समोरच्याचे म्हणणे ऐकू शकतो. त्याची पार्श्वभूमी समजून घेऊ शकतो. तरीही आपला निर्णय वेगळा ठेवू शकतो.

यालाच विचारपूर्वक मतभिन्नता म्हणता येईल.

सहप्रवाशाशी वाद झाला तर परिक्रमेचे काय होते?

परिक्रमेच्या प्रवासात माणसे एकमेकांच्या जवळ येतात. कधी काही अंतर एकत्र चालतात. कधी एखाद्या आश्रमात मुक्कामाच्या वेळी भेटतात. कधी भोजनाच्या वेळी चर्चा करतात. कधी एखाद्या कठीण परिस्थितीत एकमेकांना मदत करतात.

अशा सहवासात स्वभावातील फरक समोर येणे स्वाभाविक आहे.

एखादा माणूस कमी बोलणारा असतो. दुसरा प्रत्येक विषयावर चर्चा करणारा असतो.

एखाद्याला वेळेचे काटेकोर नियोजन आवडते. दुसरा परिस्थितीनुसार निर्णय घेतो.

एखाद्याला विशिष्ट पूजा आवश्यक वाटते. दुसऱ्याला जप आणि स्मरण अधिक महत्त्वाचे वाटते.

अशा फरकांमुळे कधी गैरसमज होऊ शकतात.

पण गैरसमज झाल्यावर पुढे काय होते, हे महत्त्वाचे आहे.

एखाद्या सहप्रवाशाचे मत आपल्याला चुकीचे वाटले, तर आपण त्याच्याशी चर्चा करू शकतो. त्याची भूमिका समजून घेऊ शकतो. गरज पडल्यास आपले मार्ग वेगळे ठेवू शकतो.

पण त्याच्याबद्दल अपमानकारक बोलणे, इतरांसमोर त्याची निंदा करणे किंवा त्याच्या श्रद्धेला हिणवणे आवश्यक नाही.

परिक्रमेतील प्रत्येक व्यक्ती आपल्याला आवडेलच असे नाही. प्रत्येकाशी आपले विचार जुळतीलच असेही नाही.

पण प्रत्येक मतभेदाला वैयक्तिक शत्रुत्वात बदलणे टाळता येते.

कधी समोरचा माणूस आपले म्हणणे ऐकणार नाही. कधी चर्चा निष्फळ ठरेल. अशा वेळी विषय थांबवणे हा पराभव नसतो.

आपण शांतपणे म्हणू शकतो......

“आपली मते वेगळी आहेत. आपण आपापल्या परंपरेचा आदर ठेवूया.”

हे वाक्य मतभेद मिटवेलच असे नाही. पण तो वाढू नये यासाठी मदत करू शकते.

कधी कधी अंतर ठेवणेही योग्य असते. प्रत्येक व्यक्तीला बदलण्याची जबाबदारी आपली नाही. प्रत्येक चर्चेचा शेवट आपल्या मताच्या विजयातच झाला पाहिजे, अशीही गरज नाही.

परिक्रमा ही इतरांना आपले विचार पटवून देण्याची स्पर्धा नाही.

ती स्वतःच्या संकल्पाशी प्रामाणिक राहण्याची साधना आहे.

याचा अर्थ अन्याय, अपमान किंवा धोकादायक वर्तन सहन करावे असा नाही. आवश्यक असेल तर स्पष्ट सीमा आखणे, संबंधित ज्येष्ठांची मदत घेणे किंवा त्या सहवासातून दूर होणे योग्य ठरू शकते.

संयम म्हणजे स्वतःचा आवाज कायमचा बंद करणे नव्हे.

संयम म्हणजे कोणत्या वेळी बोलायचे, कसे बोलायचे आणि कोणत्या वेळी चर्चा थांबवायची हे ओळखणे.

दुसऱ्याला बदलण्यापेक्षा स्वतःच्या आचरणाची परीक्षा

परिक्रमेच्या वाटेवर मतभेद झाले की आपले लक्ष सहजपणे दुसऱ्या व्यक्तीकडे जाते.

तो कसा बोलतो?

त्याला किती माहिती आहे?

तो नियम पाळतो का?

त्याची श्रद्धा खरी आहे का?

असे अनेक प्रश्न मनात येतात.

पण त्याच वेळी एक प्रश्न स्वतःलाही विचारता येतो.....

“या मतभेदात माझे स्वतःचे वर्तन कसे आहे?”

मी समोरच्याचे म्हणणे पूर्ण ऐकले का?

मला माहिती नसलेली गोष्ट मी मान्य केली का?

माझ्या श्रद्धेला आव्हान मिळाल्यास मी लगेच रागावलो का?

मी दुसऱ्याचा अपमान करून माझे मत सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला का?

माझ्या संकल्पातील मूल्ये माझ्या वर्तनात दिसत आहेत का?

हे प्रश्न स्वतःला विचारणे सोपे नाही. कारण दुसऱ्याच्या चुका दिसणे सहज शक्य असते; स्वतःच्या चुका पाहण्यासाठी मात्र प्रामाणिकपणा लागतो.

परिक्रमेतील मतभेद ही म्हणूनच एक वेगळी संधी ठरू शकते.

आपण स्वतःला धार्मिक समजतो. आपल्याला परंपरेचे ज्ञान आहे असे वाटते. आपण अनेक नियम पाळतो. पण एखाद्याने आपल्याशी असहमती दर्शवली की आपला राग अनावर होत असेल, तर आपल्या आचरणात अजून काम करण्यासारखे काही आहे.

याचा अर्थ श्रद्धा कमी आहे असा नाही.

याचा अर्थ श्रद्धेने शिकवलेली मूल्ये दैनंदिन वर्तनात आणण्याचे काम अजून सुरू आहे.

आपल्याला अहिंसेचे महत्त्व माहीत असू शकते. पण शब्दांनी दुसऱ्याला दुखावणेही हिंसेचे रूप घेऊ शकते, याची जाणीव ठेवावी लागते.

सत्य महत्त्वाचे आहे हे मान्य असू शकते. पण आपल्याला माहीत नसलेल्या गोष्टीबद्दल ठाम दावा करणे टाळावे लागते.

अस्तेय आणि अपरिग्रह यांचे महत्त्व समजलेले असू शकते. पण दुसऱ्याच्या विचारांवर स्वतःची मालकी गाजवण्याची इच्छा आपण ओळखली पाहिजे.

या मूल्यांचा अर्थ प्रत्येक प्रसंगात नव्याने तपासावा लागतो.

परिक्रमेतील मतभेदांमुळे स्वतःच्या मनातील आग्रह दिसू लागला, तर तो अनुभव निरर्थक नाही.

कारण आपल्याला कदाचित हे समजते.....

मैय्येच्या वाटेवर चालणे आणि मैय्येच्या शिकवणीप्रमाणे वागणे या दोन गोष्टी आहेत.

पहिली गोष्ट पावलांनी घडते.

दुसरी वर्तनातून दिसते.

आपण किती अंतर चाललो, किती ठिकाणी दर्शन घेतले किंवा किती दिवस संकल्प पाळला, याबरोबरच आपण माणसांशी कसे वागलो, हेही महत्त्वाचे आहे.

शेवटी परिक्रमेच्या वाटेवर अनेक व्यक्ती भेटतील. त्यांच्यापैकी काही आपल्यासारखे विचार करतील. काही आपल्याशी असहमत असतील. काहींची पद्धत आपल्याला समजणार नाही.

सगळ्यांना एकसारखे बनवणे शक्य नाही.

आणि त्याची गरजही नाही.

आपण आपल्या संकल्पाशी प्रामाणिक राहू शकतो. दुसऱ्याच्या परंपरेबद्दल जाणून घेऊ शकतो. चुकीची माहिती असल्यास ती तपासू शकतो. आवश्यक तेथे आपले मत ठामपणे मांडू शकतो. आणि तरीही समोरच्या व्यक्तीचा मान राखू शकतो.

यासाठी स्वतःची श्रद्धा सोडावी लागत नाही.

फक्त आपल्या श्रद्धेच्या नावाखाली दुसऱ्याचा अपमान करण्याची गरज सोडावी लागते.

कदाचित परिक्रमेच्या या अनुभवातून एक साधा, पण महत्त्वाचा विचार समोर येतो....

आपली श्रद्धा किती खोल आहे, हे केवळ आपण काय मानतो यावरून कळत नाही; आपण आपल्याशी असहमत असलेल्या माणसाशी कसे वागतो, यावरूनही कळते.

मैय्येच्या काठावर चालताना प्रत्येक पाऊल आपल्याला पुढे नेत असते. पण प्रत्येक भेट आपल्याला स्वतःकडे पाहण्याची संधीही देऊ शकते.

एखादा सहप्रवासी आपल्याशी असहमत होतो.

आपल्याला राग येतो.

क्षणभर आपण उत्तर देण्यास तयार होतो.

आणि मग आपण स्वतःला थांबवतो.

त्याचे म्हणणे पुन्हा ऐकतो.

आपल्याला जे माहीत आहे ते सांगतो.

जे माहीत नाही ते मान्य करतो.

मतभेद कायम राहिला तरी मनात वैर साठवत नाही.

त्या क्षणी बाहेरचा मार्ग कदाचित बदललेला नसतो.

पण आपल्या आत काहीतरी बदललेले असू शकते.

कदाचित हाच या प्रवासाचा एक सुंदर अर्थ आहे.

मैय्येची परिक्रमा करताना आपण केवळ तिच्या काठाभोवती फिरत नाही; आपण स्वतःच्या स्वभावाभोवतीही एक फेरी मारत असतो.

आणि त्या फेरीत कधी आपल्याला आपला आग्रह दिसतो, कधी आपला राग, कधी आपला अहंकार आणि कधी समजून घेण्याची नव्याने निर्माण झालेली क्षमता.

दुसऱ्याचे मत स्वीकारणे म्हणजे स्वतःचे मत सोडणे नव्हे.

ते म्हणजे दुसऱ्यालाही माणूस म्हणून विचार करण्याचा अधिकार आहे, हे मान्य करणे.

परिक्रमेच्या वाटेवर ही जाणीव सोबत राहिली, तर प्रवास अधिक शांत होऊ शकतो.

आणि आपल्या श्रद्धेचा अर्थही अधिक व्यापक होऊ शकतो.

नर्मदे हर!

Labels: Narmada Parikrama, Parikrama Discipline, Faith and Tolerance, Pilgrim Experiences, Spiritual Reflection, Marathi Spiritual Article

Search Description: An article that explores differences in Narmada circumambulation, differences in traditions, interactions with fellow travelers and the importance of respecting others' opinions while maintaining faith.

Hashtags: #NarmadaParikrama #NarmadeHar #NarmadaMaiya #Parikramavasi #FaithAndTolerance #SpiritualJourney #MarathiArticle #Pilgrimage