चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : कान्स आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात भारताचा झेंडा फडकवणारा क्लासिक चित्रपट 'सुजाता' (१९५९)

• मुंबई, २७ सप्टेंबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा जातीव्यवस्थेची संवेदनहीनता, अस्पृश्यतेचे चटके आणि मानवी प्रेमाची अथांग शुद्धता पडद्यावर मांडण्याचा विषय निघतो, तेव्हा १९५९ मध्ये प्रदर्शित झालेला महान दिग्दर्शक बिमल रॉय यांचा 'सुजाता' (Sujata) हा चित्रपट एका अद्वितीय दीपस्तंभासारखा उभा राहतो. प्रख्यात बंगाली साहित्यिक सुबोध घोष यांच्या लघुकथेवर आधारित असलेला हा चित्रपट केवळ एक सामाजिक नाटक नाही, तर माणसाच्या रक्ताला कोणतीही जात नसते, हे काळजाला भिडणाऱ्या पद्धतीने सिद्ध करणारा एक अमर सिनेमा आहे.

  १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची कथा एका अनाथ, दलित (अस्पृश्य) बालिकेभोवती फिरते. एका उच्चवर्गीय ब्राह्मण कुटुंबातील इंजिनिअर 'उपेन बाबू' (तरुण बोस) आणि त्यांची पत्नी 'चारू' (सुलोचना) यांच्या घरात परिस्थितीमुळे ही लहान मुलगी आश्रयाला येते. तिचे नाव 'सुजाता' (नूतन) ठेवले जाते. उपेन बाबू आणि त्यांची स्वतःची मुलगी 'रमा' सुजातावर मनापासून प्रेम करतात; परंतु चारूच्या मनात मात्र सुजाताच्या जातीबद्दल कायम एक सुप्त अंतर आणि तुच्छता असते. तिला घरात पाळले जाते, पण 'स्वतःची मुलगी' म्हणून कधीही स्वीकारले जात नाही.

  सुजाता मोठी होते. ती अत्यंत सुसंस्कृत, सालस आणि घरासाठी स्वतःचे सर्वस्व वेचणारी तरुणी बनते. त्या कुटुंबात 'अधीर' (सुनील दत्त) नावाचा एक उच्चशिक्षित, पुरोगामी विचारांचा तरुण पाहुणा म्हणून येतो. रमाशी लग्न करण्याचे बेत सुरू असताना, अधीर मात्र सुजाताच्या निर्मळ स्वभावावर आणि साधेपणावर भाळतो. तो जाहीरपणे सुजाताशी लग्न करण्याची इच्छा व्यक्त करतो.

  या निर्णयाने संपूर्ण कुटुंबात आणि समाजात मोठा भूकंप होतो. चारूबाई सुजाताला तिचा भूतकाळ आणि जात आठवून देऊन घराबाहेर पडण्यास भाग पाडतात. परंतु, कथेचा सर्वात अंगावर शहारे आणणारा परमोच्च बिंदू (Climax) तेव्हा येतो, जेव्हा चारूबाई जिन्यावरून पडून गंभीर जखमी होतात. रुग्णालयात त्यांना तातडीने रक्ताची गरज असते; त्यांचा रक्तगट अत्यंत दुर्मिळ असतो. कुटुंबातील कोणाचेही रक्त जुळत नाही, केवळ सुजाताचे रक्त त्यांच्याशी जुळते. सुजाता स्वतःचे रक्त देऊन आपल्या आईचे प्राण वाचवते. जेव्हा चारूबाई शुद्धीवर येतात आणि त्यांना समजते की एका अस्पृश्य मानलेल्या मुलीच्या रक्ताने त्यांचे प्राण वाचले आहेत, तेव्हा त्यांच्या मनातील जातीचा अहंकार गळून पडतो आणि त्या सुजाताला स्वतःच्या मुलीसारखे घट्ट कवटाळतात. हा शेवट प्रेक्षकांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहिल्याशिवाय ठेवत नाही.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • नूतन (सुजाता): डोळ्यांमधील सोशिकता, उपेक्षितपणाचे दुःख आणि प्रेमाची मूक आळवणी नूतन यांनी ज्या अलौकिक ताकदीने साकारली, तो अभिनय भारतीय सिनेमातील अभिनयाचा परमोच्च मापदंड मानला जातो. यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

  • सुनील दत्त (अधीर): एका समंजस, पुरोगामी आणि अन्यायाविरुद्ध ताठ उभा राहणाऱ्या तरुणाची भूमिका सुनील दत्त यांनी अत्यंत संयतपणे वठवली.

  • सुलोचना लाटकर (चारू): पारंपरिक संस्कारात अडकलेल्या पण शेवटी वात्सल्याने वितळणाऱ्या आईची भूमिका ज्येष्ठ मराठी अभिनेत्री सुलोचना यांनी अप्रतिम मांडली.

  ३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर गीते (Music, Lyrics & Singers)

  चित्रपटाला एस. डी. बर्मन (सचिन देव बर्मन) यांनी दिलेले संगीत आणि मजरूह सुलतानपुरी यांचे शब्द लाभले आहेत: १. "जलते हैं जिसके लिये, तेरी आँखों के दिये..." - (गायक: तलत महमूद) : टेलिफोनवर गायलेले जगातील सर्वात हळुवार आणि रोमँटिक अजरामर गाणे. २. "सुन मेरे बंधु रे, सुन मेरे मितवा..." - (गायक: एस. डी. बर्मन) : जीवनाची आर्त साद घालणारा लोकसंगीताचा उत्कृष्ट नमुना. ३. "नानी परी रोती है..." - (गायिका: आशा भोसले) : वात्सल्याची गोड अंगाई.

  ४. राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय सन्मान (Awards & Legacy)

  या चित्रपटाला ७ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये 'सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचे ऑल इंडिया सर्टिफिकेट ऑफ मेरिट' मिळाले. तसेच १९६० च्या प्रतिष्ठेच्या 'कान्स आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात' (Cannes Film Festival) या चित्रपटाची 'पाल्म डी'ओर' (Palme d'Or) या सर्वोच्च पुरस्कारासाठी अधिकृत निवड झाली होती.

  ५. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'सुजाता' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की समाजाने निर्माण केलेल्या जातीच्या आणि भेदाभेदांच्या भिंती माणसाच्या रक्तातील माणुसकीपुढे अत्यंत खुज्या असतात; जगातील सर्वात मोठा धर्म हा 'प्रेम आणि दया' हाच असतो!

• • Labels: Movie Review, Sujata 1959, Nutan, Sunil Dutt, Bimal Roy, SD Burman, Sulochana Latkar, Classic Bollywood, Cannes Film Festival Entry

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1959 landmark classic Bollywood movie 'Sujata' directed by Bimal Roy starring Nutan. Narrative, music, cast performances, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Sujata1959 #Nutan #SunilDutt #BimalRoy #SDBurman #JalteHainJiskeLiye #ClassicCinema #MovieReviewMarathi #CannesSelection