चित्रपट रसग्रहण व कथा (Movie Review & Narrative) : हॉलिवूडच्या 'द साऊंड ऑफ म्युझिक'वरून प्रेरित भारतीय कौटुंबिक अभिजात कलाकृती 'परिचय' (१९७२)

• 
  
  मुंबई, १ ऑक्टोबर २०२६ - भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासात जेव्हा जेव्हा मुलांचे अवखळ भावविश्व, शिक्षकाचे संस्कार आणि प्रेमाच्या बळावर माणसांचे हृदयपरिवर्तन घडवून आणणाऱ्या संवेदनशील चित्रपटांचा उल्लेख होतो, तेव्हा १९७२ मध्ये प्रदर्शित झालेला थोर दिग्दर्शक-कवी गुलजार यांचा 'परिचय' (Parichay) हा चित्रपट प्रत्येकाच्या डोळ्यांत प्रेमाचे अश्रू आणि ओठांवर गोड हासू घेऊन येतो. हॉलिवूडच्या जगप्रसिद्ध 'द साऊंड ऑफ म्युझिक' (The Sound of Music) या चित्रपटावरून आणि राज कुमार मैत्रा यांच्या 'रंगीन उत्तरायण' या बंगाली कथेवरून प्रेरित असलेला हा चित्रपट केवळ एक सिनेमा नाही, तर नात्यांमधील दुरावा मिटवून संगीताच्या सुरांनी कुटुंबाला एकत्र आणणारा एक अमर जीवनपाठ आहे.

• १. चित्रपटाचे कथानक (Narrative & Storyline)

  चित्रपटाची कथा एका अथांग श्रीमंत पण कडक शिस्तीचे, माजी सैन्याधिकारी 'रायसाहेब' (प्राण) यांच्या भव्य वाड्यात घडते. रायसाहेबांचा मुलगा आपल्या मर्जीने संगीत शिकण्यासाठी आणि एका साध्या मुलीशी लग्न करण्यासाठी घर सोडून निघून गेलेला असतो. मुलाच्या निधनानंतर त्याची पाच अनाथ मुले त्यात सर्वात मोठी 'रमा' (जया भादुरी) आणि चार लहान भावंडे रायसाहेबांच्या वाड्यात राहायला येतात.

  आजोबांनी आपल्या वडिलांना घरातून हाकलून दिले होते, या रागापोटी ही पाचही मुले अत्यंत उनाड, खोडकर आणि बंडखोर बनतात. आजोबा त्यांना शिस्त लावण्यासाठी जे कोणी शिक्षक (ट्यूटर) ठेवतात, त्या सर्व शिक्षकांना ही मुले विचित्र खोड्या करून पळवून लावतात. अशा वेळी या मुलांना शिकवण्यासाठी आणि शिस्त लावण्यासाठी 'रवी' (जितेंद्र) नावाचा एक सुशिक्षित, सुसंस्कृत आणि अत्यंत संयमी बेरोजगार तरुण त्या घरात शिक्षक म्हणून येतो.

  रवी इतर शिक्षकांसारखा छडीचा किंवा कडक शिस्तीचा वापर करत नाही. तो त्या मुलांच्या पातळीवर उतरतो. त्यांच्या खोड्यांना शांतपणे तोंड देतो, त्यांच्याशी मैत्री करतो आणि संगीताच्या, खेळांच्या माध्यमातून मुलांचे मन जिंकून घेतो. रानात नेऊन मुलांना निसर्गाशी आणि संगीताशी जोडताना मुलांच्या मनातील बंडखोरी विरघळून जाते. मोठी बहीण रमा आणि रवी यांच्यात नकळतपणे एक हळुवार, सात्विक प्रेम फुलू लागते.

  चित्रपटाचा परमोच्च बिंदू तेव्हा येतो, जेव्हा कडक शिस्तीचे आजोबा रायसाहेब आपल्या नातवंडांना स्वतःच्या मुलासारखेच गाताना आणि हसताना पाहतात. त्यांच्यातील अहंकाराचा आणि शिस्तीचा बर्फ वितळतो. ते मुलांना जवळ घेतात आणि वाड्यातील वर्षांनुवर्षांचे मौन संपून घराला पुन्हा घरपण लाभते.

  २. कलाकारांचा अद्भूत अभिनय (Star Cast & Performances)

  • जितेंद्र (रवी): आपल्या नेहमीच्या 'जम्पिंग जॅक' इमेजला पूर्णपणे छेद देऊन साध्या चष्म्यात, खादीच्या कुर्त्यात जितेंद्र यांनी एका समंजस, शांत आणि सुसंस्कृत शिक्षकाची भूमिका ज्या अप्रतिम संयमाने साकारली, तो त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीतील सर्वोत्तम अभिनय मानला जातो.

  • जया भादुरी (रमा): आजोबांवर चिडलेली, लहान भावंडांची काळजी घेणारी आणि रवीच्या प्रेमात हळुवार पडणारी तरुणी जया भादुरी यांनी अत्यंत नैसर्गिकतेने जिवंत केली.

  • प्राण (रायसाहेब): कडक शिस्तीचा मुखवटा आणि आतून नातवंडांच्या प्रेमासाठी आसुसलेले आजोबा प्राण यांनी अभिनयाच्या सर्वोच्च उंचीवर नेऊन ठेवले.

  • संजीव कुमार आणि व्ही. शांताराम यांच्या कन्या राजश्री: लहानशा पाहुण्या कलाकाराच्या भूमिकेत संजीव कुमार यांनी मुलाच्या भूमिकेला भावनिक वजन दिले.

  ३. कर्णमधुर संगीत आणि अजरामर गीते (Music, Lyrics & Singers)

  चित्रपटाला आर. डी. बर्मन (पंचमदा) यांनी दिलेले संगीत आणि गुलजार यांनी लिहिलेली गीते आजही भारतीय संगीतातील मैलाचा दगड मानली जातात: १. "मुसाफिर हूँ यारो, ना घर है ना ठिकाना..." - (गायक: किशोर कुमार) : जीवनाचा मुक्त, अथांग प्रवास मांडणारे अजरामर गीत (या गाण्याला पंचमदांनी गिटारच्या तारांवर अमर केले). २. "बीती ना बिताई रैना..." - (गायिका: लता मंगेशकर, भूपेंद्र सिंग) : शास्त्रीय रागावर आधारित विरहाचे कातर गीत (या गाण्यासाठी लता मंगेशकर यांना 'सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायिकेचा राष्ट्रीय पुरस्कार' मिळाला). ३. "सारे के सारे गा मा को लेकर गाते चले..." - (गायक: किशोर कुमार, आशा भोसले) : मुलांना संगीत शिकवणारे आनंदी बालगीत.

  ४. चित्रपटाचे सार (Conclusion)

  'परिचय' हा चित्रपट आपल्याला शिकवतो की मुलांवर शिस्तीचे चाबूक चालवून त्यांना कधीही सुधारता येत नाही; प्रेमाचा, आपुलकीचा आणि समजुतीचा एक हळुवार स्पर्श दगडी मनालाही क्षणात पाझर फोडू शकतो!

• • Labels: Movie Review, Parichay 1972, Jeetendra, Jaya Bhaduri, Pran, Gulzar, RD Burman, Classic Bollywood, National Film Award Winner

  • Search Description: Comprehensive Marathi review of the 1972 classic Bollywood family drama masterpiece 'Parichay' directed by Gulzar starring Jeetendra and Jaya Bhaduri. Narrative, music, and IMDb fact-check.

  • Hashtags: #Parichay1972 #Jeetendra #JayaBhaduri #Pran #Gulzar #RDBurman #MusafirHoonYaaro #ClassicCinema #MovieReviewMarathi