नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक ९ : मैय्येच्या वाटेवरची झाडे : सावली देणाऱ्या हिरव्या सहप्रवाशांची गोष्ट

 

घाट, मंदिरं आणि तीर्थांपलीकडेही परिक्रमेची एक दुनिया आहे......ती झाडांच्या सावलीत उभी आहे.

नर्मदा परिक्रमेचा विचार केला की आपल्या मनात प्रामुख्याने पाणी, घाट, मंदिरे, गावं आणि पायवाटा येतात. पण या संपूर्ण प्रवासात एक गोष्ट अशी आहे जी कुठेही जाहिरात करत नाही, स्वतःची ओळख सांगत नाही आणि परिक्रमावासीयाकडून काही मागतही नाही.

ती म्हणजे झाडे.

एखाद्या वळणावर अचानक भेटणारे मोठे झाड.

उन्हाने तापलेल्या वाटेवर मिळणारी त्याची सावली.

खाली साचलेली कोरडी पाने.

फांद्यांवरून येणारा पक्ष्यांचा आवाज.

खोडाला टेकून घेतलेली काही क्षणांची विश्रांती.

आणि पुन्हा पुढे निघालेला प्रवासी.

नर्मदामय्येच्या विस्तीर्ण खोऱ्यात भूभाग एकसारखा नाही. केंद्रीय जल आयोगाच्या नर्मदा खोरेविषयक अहवालात वरच्या भागात आर्द्र पानझडी वनस्पती, तर मध्य आणि खालच्या भागात कोरड्या पानझडी वनस्पतींचे स्वरूप आढळते, असे नमूद केले आहे. त्याच अहवालानुसार बांबूचे प्रमाण विशेषतः वरच्या व मध्य भागांत आढळते. 

म्हणजे परिक्रमेच्या वाटेवर दिसणारी हिरवाई केवळ सजावट नाही. ती या प्रदेशाच्या भूगोलाचा भाग आहे.

आणि परिक्रमावासीयासाठी ती कधी कधी सहप्रवासी बनते.

झाड आधी सावली देते, ओळख नंतर

एखाद्या मोठ्या झाडाखाली बसल्यावर आपण प्रथम त्याची जात विचारत नाही.

त्या क्षणी महत्त्वाचे असते ते त्याने दिलेले थंड सावलीचे वर्तुळ.

दुपारचा सूर्य कडक असताना एखादी सावली अचानक मिळाली की पावलांचा वेग कमी होतो. खांद्यावरील ओझे खाली ठेवावेसे वाटते. पाण्याचा घोट घेतला जातो. काही क्षण शांत बसावेसे वाटते.

त्या वेळी झाड आपल्याला काही शिकवत नाही.

ते भाषण करत नाही.

ते अध्यात्म सांगत नाही.

ते फक्त उभे असते.

आणि तरीही त्याची उपस्थिती प्रवासाचा भाग बनते.

परिक्रमेतील अशा छोट्या भेटींचे महत्त्व याच ठिकाणी आहे. मोठ्या तीर्थक्षेत्रांची नावे लक्षात राहतात; पण एखाद्या अनोळखी झाडाखाली घेतलेली विश्रांतीही शरीराच्या स्मरणात तितकीच खोल बसू शकते.

कदाचित त्या झाडाचे नावही परिक्रमावासीयाला माहीत नसते.

पण त्याला एवढे नक्की आठवते.....

“त्या दिवशी उन्हातून चालताना तिथे सावली मिळाली होती.”

नर्मदा खोरे म्हणजे एकाच प्रकारची हिरवाई नाही

नर्मदामय्येचा प्रवास ज्या विशाल प्रदेशातून होतो, त्या प्रदेशात विविध भूआकार आणि वनस्पतींचे स्वरूप आढळते.

केंद्रीय जल आयोगाच्या उपलब्ध अहवालात नर्मदा खोऱ्यातील भू-वापरात शेतीबरोबर वनक्षेत्राचाही मोठा वाटा असल्याचे नमूद केले आहे. त्या अहवालातील 2005-06 च्या land-use/land-cover आकडेवारीनुसार खोऱ्याच्या भौगोलिक क्षेत्रापैकी 32.88 टक्के भाग वनक्षेत्र म्हणून नोंदला होता. हा 2005-06 च्या आकडेवारीचा संदर्भ आहे; तो आजच्या वनक्षेत्राचा आकडा म्हणून वापरता कामा नये.

हा फरक लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.

कारण “नर्मदा खोरे म्हणजे सर्वत्र दाट जंगल” असे म्हणणे चुकीचे ठरेल.

तितकेच चुकीचे म्हणजे “इथे जंगलाचा प्रवासाशी संबंध नाही” असे मानणे.

प्रत्यक्षात भूभागानुसार दृश्य बदलते.

कुठे शेती.

कुठे मोकळी जमीन.

कुठे झाडी.

कुठे पानझडी वनरचना.

कुठे बांबू.

कुठे डोंगराळ भाग.

आणि या सर्वांमधून परिक्रमेच्या विविध वाटा जातात.

म्हणून झाडांकडे पाहताना एखाद्या एकाच “नर्मदा जंगल” प्रतिमेत संपूर्ण प्रदेश बंदिस्त करता येत नाही.

मय्येच्या वाटेवरची हिरवाईही प्रवासासोबत बदलत जाते.

झाडे म्हणजे फक्त सावली नाही

परिक्रमावासीयाच्या दृष्टीने झाडाचा सर्वांत स्पष्ट उपयोग सावली.

पण पर्यावरणाच्या दृष्टीने त्याचे काम त्यापेक्षा खूप मोठे आहे.

भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयानुसार वनांमुळे हवा, पाणी, मातीची आर्द्रता, मृदाक्षरण नियंत्रण आणि जैवविविधता यांसारख्या अनेक पर्यावरणीय गोष्टी मिळतात.

याचा अर्थ परिक्रमेच्या वाटेवरील झाडाकडे केवळ “विश्रांतीची जागा” म्हणून पाहणे अपुरे आहे.

ते ज्या परिसंस्थेत उभे आहे, तिचा एक भाग आहे.

त्याच्या सावलीखाली जमीन वेगळी असू शकते.

त्याच्या फांद्यांवर पक्षी असू शकतात.

त्याच्या आसपास कीटक, सरपटणारे प्राणी किंवा इतर सूक्ष्म जीवांचे अधिवास असू शकतात.

गळून पडलेली पाने जमिनीवर साचतात.

काळानुसार त्यांचे विघटन होते.

मातीमध्ये सेंद्रिय पदार्थ परत जातात.

हे सगळे इतके हळू घडते की चालणाऱ्या माणसाला ते जाणवतही नाही.

पण पर्यावरणासाठी ही प्रक्रिया सतत सुरू असते.

परिक्रमा चालू असताना झाडाचे जीवनही चालू असते.

एक झाड आणि शंभर प्रवासी

एखाद्या मोठ्या झाडाखाली एकाच दिवशी किती जण थांबले असतील?

याचे उत्तर आपल्याकडे नसते.

आकडा सांगणेही शक्य नाही.

पण एखाद्या जुन्या वाटेवरील मोठे झाड अनेक वर्षे, अनेक ऋतू आणि अनेक प्रवाशांचे साक्षीदार असू शकते, ही कल्पना सहज करता येते.

आज एक परिक्रमावासी.

उद्या दुसरा.

कधीतरी गावातील शेतकरी.

कधीतरी गुरे घेऊन जाणारा माणूस.

कधीतरी एखादा स्थानिक मुलगा.

कधीतरी पक्षी पाहणारा प्रवासी.

झाड मात्र तिथेच.

त्याच्या सावलीतून माणसे येतात आणि जातात.

यात कोणताही चमत्कार नाही.

पण ही दृश्यात्मक सातत्याची भावना सुंदर आहे.

माणूस प्रवास करतो; झाड जागेवर राहूनही प्रवासाचा भाग बनते.

पायवाटेच्या कडेला उभे असलेले पहारेकरी

परिक्रमेच्या वाटेवर झाडांची आणखी एक भूमिका जाणवू शकते.

ती म्हणजे वाटेची खूण.

सर्व झाडे दिशादर्शक असतात असे नाही.

तसे म्हणणे योग्य ठरणार नाही.

पण ग्रामीण परिसरात काही ठिकाणी विशिष्ट मोठी झाडे स्थानिकांना एखाद्या जागेची ओळख सांगण्यासाठी उपयोगी पडू शकतात.

“त्या मोठ्या झाडापाशी वळा.”

“झाडाच्या पुढे गावाची वाट आहे.”

“त्या झाडाजवळ थांबा.”

अशा प्रकारच्या स्थानिक संदर्भांची रचना नकाशावर दिसत नाही.

हा अनुभव स्थानिक भूगोलाचा असतो.

म्हणून परिक्रमेचा भूगोल फक्त अक्षांश-रेखांशात मोजता येत नाही.

तो लोकांच्या स्मरणातही असतो.

झाडांची नावे हरवली तर काय हरवते?

परिक्रमावासीयाने वाटेवर दिसणाऱ्या प्रत्येक झाडाची शास्त्रीय ओळख करून घेणे शक्य नाही.

पण त्या झाडांचे स्थानिक ज्ञान महत्त्वाचे असते.

मध्यप्रदेश राज्य जैवविविधता मंडळाच्या माहितीनुसार जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक पातळीवरील ज्ञानाचे दस्तऐवजीकरणही महत्त्वाचे मानले जाते. स्थानिक जैवविविधता व्यवस्थापन समित्यांना जैविक संसाधने आणि संबंधित पारंपरिक ज्ञानाची नोंद करण्याची जबाबदारी देण्यात आली आहे.

याचा परिक्रमेच्या अनुभवाशी एक सूक्ष्म संबंध आहे.

झाड फक्त “एक झाड” नसते.

स्थानिक व्यक्ती त्याला नावाने ओळखू शकतो.

त्याच्या फळांचा उपयोग सांगू शकतो.

त्याची सावली कुठे मिळते हे माहीत असू शकते.

एखाद्या झाडाशी गावाची आठवण जोडलेली असू शकते.

एखादे झाड एखाद्या देवस्थानाजवळ असू शकते.

काही ठिकाणी एखाद्या वनस्पतीला धार्मिक किंवा लोकपरंपरेत महत्त्व असू शकते.

या सर्व माहितीला एकाच वैज्ञानिक चौकटीत बंदिस्त करता येत नाही.

काही माहिती शास्त्रीय.

काही स्थानिक.

काही सांस्कृतिक.

काही वैयक्तिक.

म्हणून झाडांचे जतन म्हणजे केवळ हिरवा रंग जपणे नाही; स्थानिक ज्ञानही जपणे आहे.

जंगलातून चालताना आवाज बदलतो

झाडांची उपस्थिती फक्त दिसत नाही.

ती ऐकूही येते.

मोकळ्या प्रदेशात वारा एक प्रकारे जाणवतो.

झाडांच्या समूहात तो वेगळा वाटतो.

फांद्यांची सळसळ.

पानांची हालचाल.

पक्ष्यांचे आवाज.

दूरवरच्या गुरांचे हंबरणे.

कधी माणसांचा आवाज.

कधी पूर्ण शांतता.

ही ध्वनींची दुनिया परिक्रमेच्या अनुभवाला वेगळा थर देते.

विशेष म्हणजे या आवाजांना नेहमी नाव देता येत नाही.

“हा पक्षी कोणता?”

“हे झाड कोणते?”

“हा आवाज कुठून आला?”

सर्व प्रश्नांची उत्तरे मिळतीलच असे नाही.

पण प्रवासी ऐकायला लागतो.

दृश्यापेक्षा अधिक सावधपणे.

कदाचित कारण झाडांच्या सावलीत चालताना डोळ्यांवरचा ताण कमी होतो आणि आजूबाजूचे आवाज अधिक स्पष्ट जाणवतात.

ही अनुभूती व्यक्तिनिष्ठ आहे; प्रत्येक परिक्रमावासीयाचा अनुभव सारखा असेल असे म्हणता येणार नाही.

पण निसर्गाकडे पाहण्यापेक्षा निसर्ग ऐकण्याचा अनुभव परिक्रमेच्या लेखनात कमी नोंदवला जातो.

पानगळही प्रवासाचा भाग आहे

हिरवे झाड पाहणे सोपे.

पण पानगळ पाहणे वेगळे.

झाडाखाली साचलेली कोरडी पाने पहिल्या नजरेत कचरा वाटू शकतात.

पण जंगलाच्या परिसंस्थेत पानगळ ही नैसर्गिक प्रक्रिया आहे.

गळलेली पाने जमिनीवर परततात.

त्यांचे विघटन होते.

मातीशी त्यांचा संबंध जोडला जातो.

म्हणून परिक्रमेच्या वाटेवर पडलेले पान हे फक्त पायाखाली चुरगळणारे वस्तू नसते.

ते झाडाच्या जीवनचक्राचा एक भाग असते.

यामुळे परिक्रमा करणाऱ्याला निसर्गाची एक वेगळी गती दिसू शकते.

माणसाला आज निघायचे.

आज पोहोचायचे.

उद्या पुढे जायचे.

झाड मात्र ऋतूनुसार बदलते.

पालवी.

हिरवाई.

फुलोरा.

फळधारणा.

पानगळ.

पुन्हा पालवी.

झाडाचा वेळ माणसाच्या वेळेपेक्षा मोठा असतो.

मय्येच्या काठावरील झाडे आणि पाण्याचे नाते

नर्मदामय्येच्या खोऱ्यातील वनस्पती आणि भूभागाचा अभ्यास करताना पाण्याशी असलेले त्यांचे नाते दुर्लक्षित करता येत नाही.

झाडे मातीच्या रचनेशी, पाण्याच्या उपलब्धतेशी आणि स्थानिक परिसंस्थेशी जोडलेली असतात.

मात्र प्रत्येक झाड मय्येच्या पाण्यामुळेच उगवले, असा सरसकट दावा करणे अचूक नाही.

कारण वनस्पतींची वाढ पर्जन्य, माती, भूभाग, भूजल, मानवी वापर आणि स्थानिक हवामान अशा अनेक घटकांवर अवलंबून असते.

म्हणून परिक्रमेच्या काठावर दिसणाऱ्या हिरवाईकडे पाहताना एक सोपा पण महत्त्वाचा विचार करता येतो......

मय्या एकटी नाही; तिच्याभोवती संपूर्ण परिसंस्था आहे.

पाणी.

माती.

झाडे.

गवत.

पक्षी.

प्राणी.

कीटक.

माणसे.

शेती.

गावे.

या सगळ्यांचे परस्पर संबंध आहेत.

झाड कापले तर फक्त सावली जात नाही

एखाद्या जुन्या झाडाची तोड झाली तर सर्वांत आधी आपल्याला सावलीची कमतरता जाणवते.

पण त्याचबरोबर त्या झाडाशी जोडलेल्या अनेक सूक्ष्म प्रक्रिया बदलू शकतात.

जमिनीचे तापमान.

मातीचे संरक्षण.

स्थानिक सूक्ष्म अधिवास.

पक्ष्यांची बसण्याची जागा.

कीटकांचे अधिवास.

पानगळीतून मिळणारे सेंद्रिय पदार्थ.

या सर्वांवर परिणाम होऊ शकतो.

पर्यावरण मंत्रालय वनांच्या मृदाक्षरण नियंत्रण, मातीतील आर्द्रता, जैवविविधता आणि पर्यावरणीय संतुलनातील भूमिकेवर भर देते. 

म्हणून परिक्रमावाटेवर झाडांचे संरक्षण ही केवळ सौंदर्याची बाब नाही.

ती पर्यावरणाची बाब आहे.

आणि ती यात्रेच्या अनुभवाचीही बाब आहे.

परिक्रमावासीने झाडाकडून काय घ्यावे?

सावली?

हो.

पण त्यापेक्षा अधिक एक जाणीव.

झाड आपल्याला काही देत असताना आपण त्याला काय देतो?

हा प्रश्न आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा आहे.

परिक्रमा मार्गावर प्लास्टिक टाकणे.

झाडांच्या फांद्या विनाकारण तोडणे.

खोडावर नावे लिहिणे.

आग निष्काळजीपणे पेटवणे.

कचरा सोडणे.

अशा कृतींचा परिणाम स्थानिक पर्यावरणावर होऊ शकतो.

परिक्रमा ही निसर्गाच्या सान्निध्यातून जाणारी यात्रा असल्यामुळे प्रवाशाची जबाबदारी केवळ स्वतःच्या प्रवासापुरती मर्यादित राहत नाही.

ज्या वाटेने आपण जातो, ती वाट आपल्या मागेही तशीच राहावी, ही साधी भावना पुरेशी आहे.

त्यासाठी मोठ्या घोषणा आवश्यक नाहीत.

कचरा न टाकणे.

वनस्पती नष्ट न करणे.

स्थानिक नियम पाळणे.

आग वापरताना काळजी घेणे.

पाण्याचा अपव्यय टाळणे.

आणि शक्य तिथे स्थानिक परिसंस्थेचा आदर करणे.

इतके पुरेसे आहे.

स्थानिक माणूस झाडाकडे वेगळ्या नजरेने पाहतो

शहरातील प्रवाशासाठी झाड म्हणजे अनेकदा सावली.

स्थानिक माणसासाठी त्याचे अर्थ अधिक असू शकतात.

ते घराजवळचे जुने झाड असू शकते.

शेताच्या कडेला उभे असलेले झाड असू शकते.

गुरांना सावली देणारे झाड असू शकते.

एखाद्या सणाशी जोडलेले झाड असू शकते.

एखाद्या औषधी किंवा खाद्य वनस्पतीचा भाग असू शकते.

किंवा फक्त पिढ्यान्पिढ्या तिथे उभे असलेले झाड असू शकते.

या सर्व अर्थांची सार्वत्रिक यादी करता येत नाही.

कारण स्थानिक ज्ञान ठिकाणानुसार बदलते.

म्हणून परिक्रमा करणाऱ्याने एखाद्या गावात एखाद्या झाडाबद्दल स्थानिक व्यक्ती सांगत असेल तर त्याकडे केवळ “माहिती” म्हणून न पाहता स्थानिक स्मृतीचा भाग म्हणून ऐकणे अधिक अर्थपूर्ण ठरू शकते.

झाडेही वाटेची स्मृती बनतात

परिक्रमा पूर्ण झाल्यावर काय आठवते?

मोठी मंदिरे?

घाट?

दर्शन?

गावांची नावे?

हो.

पण कधी कधी एखादे दृश्य अचानक मनात परतते......

“त्या दिवशी एका मोठ्या झाडाखाली बसलो होतो.”

कदाचित त्या झाडाचे नाव माहीत नसते.

फोटोही नसतो.

नकाशावर त्याची खूण नसते.

पण स्मृती असते.

यालाच प्रवासाचे मानवी सौंदर्य म्हणता येईल.

सर्व अनुभवांना दस्तऐवज लागत नाही.

काही अनुभव शरीर आणि स्मरणात राहतात.

एक वेगळा नकाशा

परिक्रमेचा नकाशा आपण ठिकाणांच्या नावांनी बनवतो.

अमरकंटक.

मंडला.

जबलपूर.

नर्मदापुरम.

ओंकारेश्वर.

महेश्वर.

भरुच.

अशी अनेक ठिकाणे.

पण परिक्रमावासीयाच्या मनात आणखी एक नकाशा तयार होऊ शकतो.

“इथे मोठी सावली मिळाली होती.”

“इथे चढ सुरू झाला.”

“इथे मातीचा रस्ता होता.”

“इथे गाव लागले.”

“इथे पाण्याजवळ बसलो.”

“इथे एका झाडाखाली दुपार गेली.”

हा नकाशा GPS मध्ये नसतो.

तो अनुभवाचा नकाशा असतो.

आणि त्यात झाडांना अनेकदा नाव नसते.

त्यांना फक्त जागा असते.

मैय्येच्या वाटेवरचे हिरवे सहप्रवासी

नर्मदा परिक्रमा ही माणूस आणि मय्येचा संबंध सांगणारी परंपरा आहे.

पण मय्येच्या काठावर चालणाऱ्या या यात्रेत माणूस एका मोठ्या परिसंस्थेतून जात असतो.

त्याच्या पायाखाली जमीन.

बाजूला झाडे.

वर आकाश.

दूर डोंगर.

आजूबाजूला पक्षी आणि इतर जीवसृष्टी.

कुठे शेती.

कुठे गाव.

कुठे जंगल.

म्हणून परिक्रमेची वाट ही केवळ धार्मिक मार्गिका नाही.

ती जिवंत भूभागातून जाणारी मानवी यात्रा आहे.

आणि त्या भूभागातील झाडे ही तिची निःशब्द पात्रे आहेत.

ती आपल्याबरोबर चालत नाहीत.

पण आपण त्यांच्या सावलीतून जातो.

ती आपल्याशी बोलत नाहीत.

पण त्यांच्या पानांची सळसळ ऐकू येते.

ती आपल्याला मार्गदर्शन करण्याचा दावा करत नाहीत.

पण एखाद्या कठीण दुपारी त्यांची सावली दिशा बदलून टाकते.

आणि आपण पुढे निघतो.

शेवटी उरते ती सावली

नर्मदा परिक्रमेबद्दल लिहिताना आपण अनेकदा मोठ्या अनुभवांचा शोध घेतो.

एखादे दर्शन.

एखादा घाट.

एखादे मंदिर.

एखादी कथा.

एखादी विलक्षण भेट.

पण कदाचित परिक्रमेचा काही भाग अशा साध्या गोष्टींमध्ये असतो ज्यांच्याकडे आपण सुरुवातीला लक्षही देत नाही.

एक झाड.

त्याची सावली.

त्याखाली ठेवलेली बॅग.

पाण्याचा एक घोट.

थोडा वेळ शांत बसलेला प्रवासी.

आणि पुन्हा सुरू झालेली वाट.

झाडाला कदाचित त्या परिक्रमावासीयाचे नाव माहीत नसते.

त्याला त्याचा प्रवास माहीत नसतो.

त्याची श्रद्धा माहीत नसते.

तो कुठून आला, कुठे जाणार, हेही माहीत नसते.

तरीही तो सावली देतो.

कदाचित या साधेपणातच या हिरव्या सहप्रवाशांची खरी ओळख आहे.

माणूस मय्येच्या दर्शनासाठी चालतो; वाटेतील झाड मात्र त्याला चालत राहण्यासाठी सावली देते.

म्हणून पुढच्या वेळी नर्मदामय्येच्या काठाने चालताना एखादे जुने झाड दिसले, तर त्याच्याकडे फक्त दृश्य म्हणून पाहू नका.

कदाचित त्या झाडाखाली अनेक पावले थांबली असतील.

अनेक थकलेली शरीरे विसावली असतील.

अनेक प्रवासी पुन्हा उभे राहिले असतील.

आणि मग पुढे गेले असतील.

झाड तिथेच राहिले असेल.

त्याच्या सावलीतून परिक्रमा पुढे जात राहिली असेल.

Labels:
Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Narmada Yatra, Narmada Basin, Forests, Trees, Biodiversity, Pilgrimage, Nature and Spirituality, Narmada Parikrama Marathi

Search Description:
An article exploring the trees, shade, forest structure, local ecology, biodiversity and nature experience of Parikrama residents along the Narmada Parikrama route.

Hashtags:
#NarmadaParikrama #NarmadaMaiya #NarmadaYatra #NarmadaBasin #NarmadaParikramaMarathi #Biodiversity #Forest #Trees #Nature #Pilgrimage