नर्मदा परिक्रमा लेखमाला — लेख क्रमांक २१ : परिक्रमेच्या वाटेवरची माणसं : परिक्रमा संपते, पण काही माणसं आठवणीत राहतात

नर्मदा परिक्रमेची कल्पना केली की बहुतेक वेळा डोळ्यांसमोर एक प्रदीर्घ वाट उभी राहते. पायाखाली माती, डोक्यावर आकाश, एका बाजूला मैय्या आणि समोर न संपणारा प्रवास. कुठे डोंगर, कुठे जंगल, कुठे वाळू, कुठे गावांची छोटी वस्ती. एखाद्या ठिकाणी आश्रम, तर एखाद्या ठिकाणी मंदिर. काही अंतरावर दुसरा परिक्रमावासी.

पण या सगळ्या दृश्यांमध्ये एक घटक असा आहे, ज्याच्याशिवाय परिक्रमेची खरी गोष्ट पूर्ण होत नाही.
तो म्हणजे माणूस.
परिक्रमा करणारा माणूस घरापासून निघतो तेव्हा त्याच्यासोबत त्याचे नाव असते, ओळख असते, व्यवसाय असतो, सामाजिक स्थान असते, आर्थिक परिस्थिती असते, आपली माणसं असतात आणि स्वतःबद्दलची एक ठाम कल्पनाही असते.
वाटेवर काही दिवस गेले की या सगळ्या ओळखींची आवरणं एकेक करून गळू लागतात.
तो फक्त परिक्रमावासी राहतो.
त्याच्यासमोरचा माणूसही फक्त परिक्रमावासी राहतो.
कुणी मोठा अधिकारी आहे की छोटा दुकानदार, कुणी शिक्षक आहे की शेतकरी, कुणी व्यापारी आहे की मजूर....या प्रश्नांना त्या क्षणी फारसा अर्थ उरत नाही.
दोघांच्या अंगावर धुळीचा थर असतो.
दोघांच्या पायांना थकवा असतो.
दोघांना पाण्याची गरज असते.
दोघांना कधी सावली हवी असते.
आणि दोघांच्याही ओठांवर एकच शब्द असतो...
नर्मदे हर.
इथेच एक विलक्षण सामाजिक परिवर्तन सुरू होतं.
ज्याला आपण काही तासांपूर्वी ओळखतही नव्हतो, तो काही वेळातच आपल्यासाठी पाण्याची बाटली धरतो. एखादी व्यक्ती आपल्याला जेवायला बोलावते. एखादा गावकरी रस्ता समजावून सांगतो. कुणी मुक्कामाची जागा दाखवतो. कुणी आजारी पडल्यावर औषध आणून देतो.
या कृती मोठ्या दिसत नाहीत.
पण दीर्घ प्रवासात त्यांची किंमत वाढत जाते.
आणि मग परिक्रमावासीला जाणवू लागतं...
काही नाती ओळखीने तयार होत नाहीत; ती परिस्थितीतून, सहवासातून आणि परस्परांच्या गरजेच्या क्षणी उभी राहतात.

अनोळखीपणाची पहिली रेषा कधी पुसली जाते?
शहरात आपल्याला अनोळखी माणसांपासून एक सुरक्षित अंतर ठेवायला शिकवलं जातं.
लिफ्टमध्ये शेजारी उभा असलेला माणूस कोण आहे, हे आपल्याला माहीत नसतं.
बसस्थानकावर बाजूला उभ्या असलेल्या व्यक्तीशी आपण बोलत नाही.
हॉटेलमध्ये शेजारच्या टेबलावर बसलेल्या कुटुंबाचा आपल्याशी काही संबंध नसतो.
शहरात अनोळखीपणा हा सामान्य नियम आहे.
नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर मात्र त्याची व्याख्या बदलते.
कारण तिथे प्रत्येक परिक्रमावासी दुसऱ्या परिक्रमावासीयाच्या अनुभवाचा एक भाग बनतो.
“कुठून आलात?”
“कुठून सुरुवात केली?”
“किती दिवस झाले?”
“आज कुठे मुक्काम?”
“पुढे कोणता मार्ग?”
हे प्रश्न साधे असतात.
पण त्यातून संवादाची दारं उघडतात.
काही मिनिटांत दोन अनोळखी माणसं एकमेकांच्या प्रवासाचा थोडासा भाग जाणून घेतात.
कुणाचा आवाज थकलेला असतो.
कुणाच्या पायाला फोड आलेला असतो.
कुणी पहिल्यांदा परिक्रमेवर आलेला असतो.
कुणी पुन्हा पुन्हा मैय्येच्या वाटेवर येत असतो.
कुणाकडे अनुभव असतो.
कुणाकडे फक्त उत्साह.
आणि मग अनुभवी माणूस नवख्या परिक्रमावासीयाला एक साधी सूचना देतो....
“पुढे पाणी मिळायला वेळ लागेल.”
किंवा...
“त्या गावात मुक्कामाची व्यवस्था होते.”
किंवा....
“आज जास्त चालू नका. शरीराला विश्रांती द्या.”
शहरात ही माहिती एखाद्या इंटरनेट शोधातून मिळाली असती.
परिक्रमेच्या वाटेवर ती माणसाकडून माणसाकडे जाते.
ही मौखिक परंपरा आहे.
नकाशापेक्षा जिवंत.
अॅपपेक्षा अनुभवाधारित.
आणि कदाचित म्हणूनच अधिक जिव्हाळ्याची.
भारती ठाकूर यांच्या परिक्रमा-अनुभवावर लिहिताना त्यांच्या पुस्तकातून ‘माणुसकीचे आणि आपलेपणाचे’ दर्शन घडते, असे नमूद करण्यात आले आहे. परिक्रमेच्या नियमांच्या चौकटीत साधे जीवन जगताना त्यांना आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना भेटलेल्या लोकांमधून हे आपलेपण उलगडते.
परिक्रमा म्हणूनच फक्त भौगोलिक वर्तुळ नसते.
ती माणसांच्या वर्तुळाचीही निर्मिती करते.

भाकरी देणारा हात आणि घरासारखा वाटणारा उंबरठा
परिक्रमेच्या वाटेवर अन्नाला वेगळा अर्थ प्राप्त होतो.
घरात जेवताना ताट समोर येतं आणि आपण जेवतो.
परिक्रमेवर मात्र प्रत्येक घासामागे एक कथा असू शकते.
कुणी शेतातून आलेली भाजी दिलेली असते.
कुणी घरातील पीठ वापरून भाकरी केलेली असते.
कुणी चहा केला असतो.
कुणी ताक दिलेलं असतं.
कुणी साधं वरण-भात वाढलेला असतो.
अन्न फार मोठं नसतं.
पण त्या अन्नामागचा भाव मोठा असतो.
अंजड येथील सेवा केंद्राबाबतच्या वृत्तात दररोज सुमारे ८० ते १०० परिक्रमावासीयांसाठी भोजन, चहा-नाश्ता आणि रात्रीच्या विश्रांतीची व्यवस्था केली जात असल्याची नोंद आहे. त्या ठिकाणी परिक्रमावासीयांनी स्थानिक महिलांच्या सेवाभावाबद्दल व्यक्त केलेले अनुभवही नोंदले गेले आहेत.
ही व्यवस्था केवळ एका धर्मशाळेची गोष्ट म्हणून पाहिली तर तिचं महत्त्व अर्धवट समजेल.
कारण अशा सेवेमागे परंपरा, स्थानिक संस्कृती, धार्मिक श्रद्धा आणि यात्रेकरूला पाहुणा मानण्याची मानसिकता यांचा संगम असतो.
परिक्रमावासी त्या घरात किंवा आश्रमात कायमचा राहणार नसतो.
तो काही तासांचा पाहुणा असतो.
कधी एक रात्र.
कधी फक्त भोजनापुरता वेळ.
पण त्या अल्पकाळात घराचा उंबरठा त्याच्यासाठी परका राहत नाही.
हे नातं विलक्षण आहे.
ते रक्ताचं नाही.
ते व्यवहाराचंही नाही.
त्यात परतफेडीची अपेक्षा नसते.
आज मी तुला जेवण देतो; उद्या तू मला काय देशील...असा हिशेब नसतो.
याला ‘आतिथ्य’ म्हणता येईल.
पण परिक्रमावासीयाच्या अनुभवात त्याला कदाचित आपलेपणा म्हणावंसं वाटतं.
एका अनुभववर्णनात स्थानिक लोक परिक्रमावासीयांची सेवा करतात, भोजनाची व्यवस्था करतात आणि स्थानिक डॉक्टर विनामूल्य वैद्यकीय मदत देतात, अशी नोंद आहे.
इथे एक महत्त्वाचा सामाजिक पैलू दिसतो.
सेवा करणारा आणि सेवा घेणारा यांच्यातील अंतर काही काळासाठी कमी होतं.
ज्याच्याकडे देण्यासारखं आहे तो देतो.
ज्याला गरज आहे तो स्वीकारतो.
आणि दोघांचंही माणूसपण तिथे समान राहतं.
म्हणूनच परिक्रमेच्या वाटेवरची भाकरी फक्त अन्न राहत नाही.
ती एक संदेश बनते...
“तू इथे एकटा नाहीस.”

सेवा म्हणजे केवळ देणं नसतं, ती एक नाती जोडणारी भाषा असते
‘सेवा’ हा शब्द आपण खूप वेळा ऐकतो.
पण प्रत्यक्ष सेवेला सामोरं गेल्यावर त्याचा अर्थ वेगळा जाणवतो.
सेवा म्हणजे नेहमी मोठं काम नाही.
कधी एखाद्या वृद्ध परिक्रमावासीयासाठी पाण्याची बादली भरून ठेवणं ही सेवा असते.
कधी एखाद्याच्या पायातील चप्पल तुटल्यावर त्याला दुरुस्तीची जागा सांगणं ही सेवा असते.
कधी स्वयंपाकघरात थोडी मदत करणं ही सेवा असते.
कधी रात्री आलेल्या परिक्रमावासीयाला झोपण्यासाठी जागा करून देणं ही सेवा असते.
कधी स्वतःचा थकवा बाजूला ठेवून दुसऱ्याचं म्हणणं ऐकणंही सेवा असते.
या सगळ्यांत एक समान धागा आहे...
दुसऱ्याच्या गरजेची जाणीव.
परिक्रमेच्या प्रवासात ही जाणीव अधिक तीव्र होते.
कारण स्वतःला कष्ट होत असतात.
आणि म्हणूनच दुसऱ्याचा कष्टही अधिक सहज समजतो.
पाय दुखत असतील तर दुसऱ्याच्या पायाकडे पाहून त्याची अवस्था कळते.
तहान लागलेली असेल तर पाण्याचे महत्त्व कळते.
रात्र होऊन मुक्काम नसेल तर निवाऱ्याचे महत्त्व कळते.
भूक लागली असेल तर साध्या भाकरीचे महत्त्व कळते.
ही सहवेदना परिक्रमेच्या वाटेवर नात्यांची भाषा बनते.
जगन्नाथ कुंटे यांच्या नर्मदे हर हरविषयीच्या उपलब्ध परीक्षणांमध्ये परिक्रमेच्या वाटेवर भेटणाऱ्या माणसांचे विविध नमुने, आदिवासी समाज आणि गावागावातील अनुभव यांचा उल्लेख आढळतो.
या माणसांमध्ये सगळे सारखे नसतात.
कोणी अत्यंत प्रेमाने वागतो.
कोणी उदासीन असतो.
कोणी मदत करतो.
कोणी नकार देतो.
कोणी भक्तिभावाने स्वागत करतो.
कोणी व्यवहाराने बोलतो.
यातही परिक्रमेचं वास्तव दडलं आहे.
परिक्रमा म्हणजे सतत सुंदर अनुभवांची मालिका नाही.
माणसांचा समाज जसा आहे तसाच तो परिक्रमेच्या वाटेवरही भेटतो.
यामुळे सेवा अधिक खरी वाटते.
कारण प्रत्येक हात मदतीसाठी पुढे येत नाही.
आणि म्हणून जेव्हा एखादा हात पुढे येतो, तेव्हा त्याची किंमत जाणवते.
यातून एक महत्त्वाचा धडा मिळतो....
माणुसकीची किंमत तिच्या सर्वव्यापकतेत नसते; ती योग्य क्षणी मिळालेल्या एका छोट्या कृतीत असते.

सहप्रवासी, गावकरी आणि साधू : वाटेवर तयार होणारं एक वेगळं कुटुंब
परिक्रमेच्या वाटेवर भेटणारी माणसं तीन-चार वेगवेगळ्या प्रकारची असतात.
काही माणसं फक्त क्षणभर भेटतात.
काही काही दिवस सोबत चालतात.
काही गावात भेटतात.
काही आश्रमात.
काही पुन्हा पुन्हा वेगवेगळ्या टप्प्यांवर दिसतात.
आणि मग अचानक लक्षात येतं....
“अरे, हा माणूस तर आपल्यासोबत इतका प्रवास करून गेला!”
रक्ताचं नातं नसतं.
पण प्रवासाचं नातं तयार झालेलं असतं.
सहप्रवासी कधी मार्गदर्शक होतो.
कधी मित्र.
कधी प्रतिस्पर्धी वाटतो.
कधी स्वतःच्या चुका दाखवणारा आरसा बनतो.
कधी फक्त शांतपणे शेजारी चालणारा सोबती असतो.
दोन माणसं तासन्‌तास फारसं न बोलता चालू शकतात.
तरीही त्यांच्या मध्ये संवाद झालेला असतो.
पावलांचा.
श्वासांचा.
थकव्याचा.
मौनाचा.
ही नाती शहरातील नात्यांपेक्षा वेगळी असतात.
कारण त्यांच्यात सामाजिक प्रतिष्ठेचा उपयोग कमी असतो.
तुम्ही कोण आहात यापेक्षा तुम्ही या क्षणी कसे आहात, हे अधिक महत्त्वाचे ठरतं.
तुमच्या पायाला दुखतंय का?
तुमच्याकडे पाणी आहे का?
तुम्हाला मुक्काम मिळाला का?
तुम्ही जेवलात का?
उद्या कोणत्या मार्गाने जाणार?
इतकेच.
काही वेळा साधू किंवा आश्रमातील व्यक्तीही परिक्रमावासीयाच्या प्रवासात अशीच भूमिका बजावते.
तो एखादा मोठा उपदेश देईलच असं नाही.
कधी दोन वाक्ये पुरतात.
कधी फक्त भोजन मिळतं.
कधी आसनाची जागा.
कधी शांतपणे बसण्याची परवानगी.
आणि कधी काहीच नाही.
पण भेट झालेली असते.
त्या भेटीची आठवण मनात राहते.
नर्मदा परिक्रमेवरील एका वैयक्तिक अनुभववर्णनात मंदिर परिसरात परिक्रमावासीयांची व्यवस्था करण्यात आल्याचा आणि नंतर आणखी दहा-बारा परिक्रमावासी आल्याने मंदिर भरून गेल्याचा उल्लेख आहे.
ही दृश्ये परिक्रमेच्या सामाजिक स्वरूपाची झलक देतात.
एका जागी वेगवेगळ्या दिशांनी आलेले लोक एकत्र येतात.
भाषा वेगळी असू शकते.
प्रदेश वेगळा असू शकतो.
वय वेगळं असू शकतं.
आर्थिक परिस्थिती वेगळी असू शकते.
पण रात्री झोपताना जागा एकच असते.
भोजनाचा प्रसाद एकच असतो.
आणि सकाळी मार्ग पुन्हा एकच असतो.
कदाचित म्हणूनच परिक्रमा ‘समभाव’ शिकवते.
परिक्रमेच्या संदर्भातील काही मार्गदर्शक माहितीतही यात्रेकरूने आपली सामाजिक-आर्थिक ओळख बाजूला ठेवून कमीत कमी गरजांमध्ये प्रवास करणे आणि समानतेचा अनुभव घेणे हा महत्त्वाचा पैलू म्हणून मांडला आहे.
हे तत्त्व पुस्तकात वाचण्यापेक्षा वाटेवर अनुभवण्याची गोष्ट आहे.
कारण जेव्हा श्रीमंतीची खूण म्हणून बाळगलेल्या वस्तूंची किंमत कमी होते आणि पाण्याच्या एका ग्लासाची किंमत वाढते, तेव्हा माणसांच्या मूल्यांकनाची पद्धतही बदलते.

परिक्रमा संपते, पण काही माणसं मनात राहतात
परिक्रमा पूर्ण झाली.
घरी परतलो.
कपडे बदलले.
पिशवी ठेवली.
मोबाइल पुन्हा हातात आला.
नियमित जीवन सुरू झालं.
पण काही चेहरे मनातून जात नाहीत.
एक वृद्ध व्यक्ती.
ज्यांनी पाणी दिलं होतं.
एक कुटुंब.
ज्यांनी रात्री मुक्कामाची जागा दिली होती.
एक दुकानदार.
ज्याने पैसे न घेता चहा दिला होता.
एक सहप्रवासी.
ज्याने कठीण टप्प्यावर साथ दिली होती.
एक डॉक्टर.
ज्यांनी स्वतःचा वेळ देऊन उपचार केला होता.
एक साधू.
ज्यांनी दोन वाक्यं सांगितली होती.
या माणसांपैकी बहुतेकांना कदाचित आपलं नावही आठवत नसेल.
पण आपल्याला त्यांचा चेहरा आठवत असतो.
यात एक विलक्षण उलटं नातं आहे.
आपण त्यांच्या आयुष्यात कदाचित एक छोटा प्रसंग होतो.
पण ते आपल्या आयुष्यात एका मोठ्या आठवणीचा भाग बनलेले असतात.
याला प्रवासाची स्मृती म्हणता येईल.
पण त्यापेक्षा खोलवर पाहिलं तर हे मानवी कृतज्ञतेचं स्मरणशास्त्र आहे.
माणूस मोठ्या घटना विसरू शकतो.
पण गरजेच्या वेळी मिळालेला हात विसरत नाही.
आपण किती किलोमीटर चाललो हे कदाचित पुढे आकड्यात सांगू शकतो.
पण त्या हजारो किलोमीटरमध्ये भेटलेल्या माणसांची मोजदाद करता येत नाही.
ती आकडेवारीत मावत नाही.
एक परिक्रमा कदाचित हजारो किलोमीटरची असते.
पण तिच्यातून तयार होणाऱ्या आठवणी काही पावलांच्या असतात.
एखाद्या उंबरठ्यावरची.
एखाद्या चुलीसमोरची.
एखाद्या आश्रमाच्या ओसरीवरची.
एखाद्या झाडाच्या सावलीतील.
एखाद्या मंदिराच्या अंगणातील.
किंवा एखाद्या सहप्रवाशासोबत चाललेल्या पंधरा मिनिटांची.
याच छोट्या क्षणांमधून परिक्रमेची मोठी स्मृती तयार होते.
आणि मग परिक्रमा संपल्यानंतरही ‘वाट’ मनात संपत नाही.
कारण वाट म्हणजे केवळ भूगोल नसतो.
वाट म्हणजे भेटलेली माणसं असतात.
नर्मदा परिक्रमेच्या कथा ऐकताना आपण अनेकदा मैय्येच्या विशालतेबद्दल बोलतो. तिच्या काठावरील तीर्थक्षेत्रांबद्दल बोलतो. जंगलांबद्दल बोलतो. डोंगरांबद्दल बोलतो. तपश्चर्येबद्दल बोलतो.
पण या सगळ्यांच्या मध्ये माणूस उभा आहे.
मैय्येच्या काठावर राहणारा माणूस.
मैय्येची परिक्रमा करणारा माणूस.
परिक्रमावासीयाची सेवा करणारा माणूस.
त्याच्यासोबत चालणारा माणूस.
त्याला रस्ता दाखवणारा माणूस.
त्याच्या थकलेल्या चेहऱ्याकडे पाहून पाणी पुढे करणारा माणूस.
आणि शेवटी त्याला निरोप देताना पुन्हा एकदा म्हणणारा...
“नर्मदे हर.”
या दोन शब्दांमध्ये कधी कधी पूर्ण नातं सामावलेलं असतं.
नाव विचारण्याची गरज नसते.
पत्ता विचारण्याची गरज नसते.
मोबाइल क्रमांक घेण्याची गरज नसते.
भेट झाली.
थोडा वेळ सोबत झाला.
एकमेकांसाठी काही केलं.
आणि पुन्हा दोघे दोन दिशांना निघून गेले.
पण त्या क्षणाला परिक्रमेने एक अर्थ दिला.

अनोळखी माणूस हा कायम अनोळखी राहायलाच हवा असं नाही.
कधी प्रवास आपल्याला अशी परिस्थिती देतो की, आपण एकमेकांच्या गरजा ओळखतो.
कधी सेवा नातं निर्माण करते.
कधी अन्न आपलेपणा निर्माण करतं.
कधी सहप्रवास मैत्री निर्माण करतो.
आणि कधी काही न बोलताही दोन माणसं एकमेकांना समजून घेतात.
नर्मदा परिक्रमेची ही मानवी बाजू कदाचित तिच्या सर्वांत शांत, पण सर्वांत टिकाऊ आठवणींपैकी एक आहे.
कारण परिक्रमा पूर्ण झाल्यानंतर मैय्येची वाट मागे राहते.
गावं मागे राहतात.
आश्रम मागे राहतात.
डोंगर आणि जंगलं मागे राहतात.
पण काही माणसं मागे राहत नाहीत.
ती मनात पुढे चालत राहतात.
कधी एखाद्या जेवणाच्या ताटासोबत त्यांची आठवण येते.
कधी तहान लागल्यावर.
कधी एखादा अनोळखी माणूस मदत मागताना.
कधी एखाद्याला मदत करताना.
आणि तेव्हा जाणवतं.....

परिक्रमेने आपल्याला फक्त मैय्येभोवती फिरवलं नाही; तिने आपल्याला माणसांभोवती फिरवलं.
आपण निघालो होतो एका पवित्र परंपरेच्या वाटेवर.
पण परतताना आपल्या पिशवीत फक्त आठवणी नव्हत्या.
त्यात असंख्य अनोळखी हातांची ऊब होती.
अनेक उंबरठ्यांचं आपलेपण होतं.
काही सहप्रवाशांचे हसरे चेहरे होते.
काही निरोप होते.
काही न बोललेली ऋणं होती.
आणि सर्वांत महत्त्वाचं......
माणूस माणसासाठी उभा राहू शकतो, हा पुन्हा एकदा मिळालेला विश्वास होता.
कदाचित म्हणूनच नर्मदा परिक्रमेच्या वाटेवर भेटलेली माणसं परिक्रमेची ‘सोबत’ नसतात.
तीच अनेकदा परिक्रमेची स्मृती बनतात.
आणि काही वेळा.....
तीच परिक्रमेचा खरा अर्थ सांगून जातात.
नर्मदे हर.

Labels: 

Narmada Parikrama, Narmada Maiya, Narmade Har, Pilgrim Life, Seva, Hospitality, Human Connections, Spiritual Journey, Marathi Travel Writing, Narmada Yatra

Search Description: 

Discover the human side of Narmada Parikrama—hospitality, food, shelter, seva, fellow pilgrims, village communities and the unexpected bonds formed along the sacred journey.

Hashtags: 

#NarmadaParikrama #NarmadeHar #NarmadaMaiya #Seva #PilgrimLife #SpiritualJourney #NarmadaYatra #MarathiLiterature #TravelWriting #HumanConnections